Sarga 87

Verse 1

गुहस्य वचनं श्रुत्वा भरतो भृशमप्रियम् ।ध्यानं जगाम तत्रैव यत्र तच्छ्रुतमप्रियम् ॥१॥

ગુહના અત્યંત અપ્રિય વચનો સાંભળી ભરતને ઘોર દુઃખ થયું; જ્યાં એ દુઃખદ સમાચાર સાંભળ્યા, ત્યાં જ તે મૌન ધ્યાનમાં લીન થયો.

Verses 2-3

सुकुमारो महासत्त्वस्सिंहस्कन्धो महाभुजः ।पुण्डरीकविशालाक्ष स्तरुणः प्रियदर्शनः ॥२॥प्रत्याश्वस्य मुहूर्तं तु कालं परमदुर्मनाः ।पपात सहसा तोत्रैर्ह्यतिविद्ध इव द्विपः ॥३॥

ભરત સુકુમાર હોવા છતાં મહાસત્ત્વશાળી, સિંહ સમા વિશાળ સ્કંધવાળા, મહાભુજ, પુન્ડરીક સમા વિશાળ નેત્રવાળા, યુવાન અને પ્રિયદર્શી—ક્ષણમાત્ર સંભળી ઊઠ્યા; પરંતુ પરમ દુઃખથી વ્યાકુળ મનવાળા તે અચાનક ધરાશાયી થયા, જાણે અંકુશથી અત્યંત ઘાયલ થયેલો હાથી.

Verse 4

तदवस्थं तु भरतं शत्रुघ्नोऽनन्तरस्थितः ।परिष्वज्य रुरोदोच्चैर्विसंज्ञश्शोककर्शितः ॥४॥

ભરતને એવી અવસ્થામાં જોઈ, નજીક ઊભેલા શત્રુઘ્ને તેમને આલિંગન કર્યું અને ઊંચે સ્વરે રડ્યા; શોકથી ક્ષીણ થઈ તેઓ બેભાન થઈ ગયા.

Verse 5

ततस्सर्वास्समापेतुर्मातरो भरतस्य ताः ।उपवासकृशा दीना भर्तृव्यसनकर्शिताः ॥५॥

ત્યારે ભરતની બધી માતાઓ તેની પાસે દોડી આવી; ઉપવાસથી કૃશ, દીન, અને પતિ પર આવેલ આપત્તિથી ક્ષીણ થયેલી.

Verse 6

ताश्च तं पतितं भूमौ रुदन्त्यः पर्यवारयन् ।कौसल्या त्वनुसृत्यैनं दुर्मनाः परिषस्वजे ॥६॥

તે ધરતી પર પડેલો હતો ત્યારે તેઓ રડતાં રડતાં તેને ચારે તરફથી ઘેરી વળ્યાં; અને કૌસલ્યા અત્યંત દુઃખિત થઈ તેની પાસે જઈ, ભરતને બાહોમાં ભેળવી લીધી.

Verse 7

वत्सला स्वं यथा वत्समुपगूह्य तपस्विनी ।परिपप्रच्छ भरतं रुदन्ती शोकलालसा ॥७॥

તપસ્વિની કૌસલ્યાએ માતૃત્વભર્યા સ્નેહથી, જાણે પોતાનો જ વત્સ હોય તેમ, ભરતને ભેળવી લીધો; રડતી, શોકને બહાર કાઢવા આતુર થઈ, તેણે તેને પૂછપરછ કરી.

Verse 8

पुत्र व्याधिर्न ते कच्चिच्छरीरं परिबाधते ।अद्य राजकुलस्यास्य त्वदधीनं हि जीवितम् ॥८॥

“પુત્ર, તને કોઈ વ્યાધિ તો શરીરને પીડતી નથી ને? આજે તો આ રાજકુલનું જીવન તારા ઉપર જ આધારિત છે.”

Verse 9

त्वां दृष्ट्वा पुत्र जीवामि रामे सभ्रातृकेगते ।वृत्ते दशरथे राज्ञि नाथ एकस्त्वमद्य नः ॥९॥

“પુત્ર, રામ ભાઈ સાથે વિદાય થયો છે અને રાજા દશરથ પરલોક પામ્યા છે; તને જોઈને જ હું જીવતી છું. આજથી તો તું જ અમારો એકમાત્ર નાથ અને રક્ષક છે.”

Verse 10

कच्चिन्न लक्ष्मणे पुत्र श्रुतं ते किंचदप्रियम् ।पुत्रे वाऽप्येकपुत्राया स्सहभार्ये वनं गते ॥१०॥

પુત્ર, કહો તો ખરું—લક્ષ્મણ વિષે કે મારી એકમાત્ર પુત્રવતી (કૌસલ્યા)ના પુત્ર રામ, જે પત્ની સાથે વનમાં ગયા છે, તેમના વિષે કોઈ અપ્રિય સમાચાર તો તું સાંભળ્યો નથી ને?

Verse 11

स मुहूर्तं समाश्वस्य रुदन्नेव महायशाः ।कौसल्यां परिसान्त्वेद्यं गुहं वचनमब्रवीत् ॥११॥

મહાયશસ્વી ભરતે ક્ષણમાત્ર પોતાને સંભાળી લીધો; આંસુ વહાવતા વહાવતા કૌસલ્યાને શાંત્વના આપી, પછી ગુહને આ વચન કહ્યું.

Verse 12

भ्राता मे क्वावसद्रात्रौ क्व सीता क्व च लक्ष्मणः ।अस्वपच्छयने कस्मिन् किं भुक्त्वा गुह शंस मे ॥१२॥

હે ગુહા, તે રાત્રે મારો ભાઈ ક્યાં રહ્યો? સીતા ક્યાં હતી અને લક્ષ્મણ ક્યાં? કયા શય્યાપર તેઓ સૂતા, અને શું ભોજન કર્યું? મને કહો.

Verse 13

सोऽब्रवीद्भरतं हृष्टो निषादाधिपतिर्गुहः ।यद्विधं प्रतिपेदे च रामे प्रियहितेऽतिथौ ॥१३॥

નિષાદોના અધિપતિ ગુહા આનંદિત થઈ ભરતને બોલ્યો—પ્રિય મિત્ર અને માન્ય અતિથિ એવા રામને મેં કઈ રીતે આવકાર્યો અને સેવા કરી તે બધું કહ્યુ.

Verse 14

अन्नमुच्चावचं भक्षाः फलानि विविधानि च ।रामायाभ्यवहारार्थं बहुचोपहृतं मया ॥१४॥

રામના ભોજનાર્થે મેં અનેક પ્રકારનું અન્ન, વિવિધ ભક્ષ્યપદાર્થો અને નાનાવિધ ફળો—ઘણું બધું સમર્પિત કર્યું.

Verse 15

तत्सर्वं प्रत्यनुज्ञासीद्राम स्सत्यपराक्रमः ।न तु तत्प्रत्यगृह्णात्स क्षत्रधर्ममनुस्मरन् ॥१५॥

સત્યપરાક્રમી રામે તે સર્વને કૃપાપૂર્વક સ્વીકાર્ય ગણાવ્યું; પરંતુ ક્ષત્રિયધર્મ સ્મરીને તેણે તે ભેટ સ્વીકારી નહીં.

Verse 16

न ह्यस्माभिः प्रतिग्राह्यं सखे देयं तु सर्वदा ।इति तेन वयं राजन्ननुनीता महात्मना ॥१६॥

‘હે સખા, અમારે ભેટ લેવી યોગ્ય નથી; પરંતુ સદા દાન આપવું જ યોગ્ય છે’—એમ કહી, હે રાજન, મહાત્મા રામે અમને સૌમ્ય રીતે સમજાવ્યા.

Verse 17

लक्ष्मणेन समानीतं पीत्वा वारि महायशाः ।औपवास्यं तदाऽकार्षीद्राघवस्सह सीतया ॥१७॥

લક્ષ્મણે લાવેલું જળ મહાયશસ્વી રાઘવે પીધું; અને સીતાજી સાથે ત્યારે માત્ર જળપાન કરીને ઉપવાસનો સંકલ્પ કર્યો.

Verse 18

ततस्तु जलशेषेण लक्ष्मणोऽप्यकरोत्तदा ।वाग्यतास्ते त्रय स्सन्ध्यां समुपासत संहिताः ॥१८॥

પછી બાકી રહેલા જળથી લક્ષ્મણ પણ સંતોષ પામ્યો. વાણી સંયમિત અને મન એકાગ્ર રાખીને તે ત્રણેયે સંધ્યાવંદન કર્યું.

Verse 19

सौमित्रिस्तु ततः पश्चादकरोत्स्वास्तरं शुभम् ।स्वयमानीय बर्हींषि क्षिप्रं राघवकारणात् ॥१९॥

ત્યારબાદ સૌમિત્રિ લક્ષ્મણે રાઘવના હિતાર્થે ઝડપથી બર્હીંષિ (ઘાસ) જાતે લાવી શુભ શય્યા તૈયાર કરી.

Verse 20

तस्मिन्समाविशद्राम स्स्वास्तरे सह सीतया ।प्रक्षाल्य च तयोः पादावपचक्राम लक्ष्मणः ॥२०॥

તે શય્યા પર રામ સીતાજી સાથે શયન કર્યા. લક્ષ્મણે તેમના બંનેના પગ ધોઈ, પછી થોડે અંતરે જઈ ઊભો રહ્યો.

Verse 21

एतत्तदिङ्गुदीमूलमिदमेव च तत्तृणम् ।यस्मिन्रामश्च सीता च रात्रिं तां शयितावुभौ ॥२१॥

આ જ ઇંગુદી વૃક્ષનું મૂળ છે અને આ જ તે તૃણ-શય્યા છે, જેમાં રામ અને સીતા—બંનેએ—તે રાત્રિ શયન કર્યું હતું.

Verse 22

नियम्य पृष्ठे तु तलाङ्गुलित्रवान् शरैस्सुपूर्णाविषुधी परन्तपः ।महाद्धनु स्सज्यमुपोह्य लक्ष्मणो निशामतिष्ठत्परितोऽस्य केवलम् ॥२२॥

શત્રુદમન લક્ષ્મણ, હથેળી અને આંગળીઓના રક્ષાકવચ ધારણ કરીને, પીઠ પર બાણોથી ભરેલા બે તૂણિર બાંધી, મહાધનુષ્યને તાંતણેલું અને સજ્જ રાખી, રામની ચારે બાજુ એકલો જ રાતભર જાગતો રહી પહેરો આપતો રહ્યો.

Verse 23

तत स्त्वहंचोत्तमबाणचापधृत् स्थितोऽभवं तत्र स यत्र लक्ष्मणः ।अतन्द्रितैर्ज्ञातिभिरात्तकार्मुकैर्महेन्द्रकल्पं परिपालयंस्तदा ॥२३॥

ત્યારબાદ હું ઉત્તમ બાણ અને ધનુષ્ય હાથમાં લઈને, જ્યાં લક્ષ્મણ ઊભા હતા ત્યાં જ સ્થિર રહ્યો; અને અતન્દ્રિત, ધનુષ્ય ધારણ કરેલા મારા જ્ઞાતિજન સાથે મળીને, મહેન્દ્ર સમા રામનું તે સમયે રક્ષણ કરતો રહ્યો.