Sarga 63

Verse 1

प्रतिबुद्धो मुहूर्तेन शोकोपहतचेतनः ।अथ राजा दशरथस्सचिन्तामभ्यपद्यत ॥१॥

ક્ષણમાત્રમાં ફરી ચેતેલો, શોકથી આઘાત પામેલ મનવાળો રાજા દશરથ ફરી ચિંતામાં લીન થયો.

Verse 2

रामलक्ष्मणयोश्चैव विवासा द्वासवोपमम् ।आविवेशोपसर्गस्तं तम स्सूर्यमिवासुरम् ॥२॥

રામ અને લક્ષ્મણના વનવાસથી ઇન્દ્રસમાન દશરથને મહાવિપત્તિ ઘેરી વળી—જેમ ગ્રહણકાળે અસુરસમાન અંધકાર સૂર્યને ગળી જાય તેમ.

Verse 3

सभार्ये निर्गते रामे कौसल्यां कोशलेश्वरः ।विवक्षुरसितापाङ्गां स्मृत्वा दुष्कृतमात्मनः ॥३॥

રામ પત્ની સહિત નીકળી ગયા પછી, કોશલના અધિપતિ દશરથે પોતાના દોષકર્મને સ્મરી, કાળી પાંપણવાળી કૌસલ્યાને તે વાત કહેવા ઇચ્છા કરી.

Verse 4

स राजा रजनीं षष्ठीं रामे प्रव्राजिते वनम् ।अर्धरात्रे दशरथ स्संस्मरन् दुष्कृतं कृतम् ॥४॥

રામને વનમાં નિર્વાસિત કર્યા પછી, રાજા દશરથે છઠ્ઠી રાત વિતાવી; અર્ધરાત્રે તે પૂર્વે કરેલા દુષ્કૃત્યને સ્મરીને વ્યથિત થતો રહ્યો.

Verse 5

स राजा पुत्रशोकार्तः स्मृत्वा दुष्कृतमात्मनः ।कौसल्यां पुत्रशोकार्तामिदं वचनमब्रवीत् ॥५॥

તે રાજા પુત્રશોકથી વ્યાકુળ હતો; પોતાના દોષકર્મને સ્મરીને, પુત્રશોકથી પીડિત કૌસલ્યાને આ વચન બોલ્યો.

Verse 6

यदाचरति कल्याणि शुभं वा यदि वाऽशुभम् ।तदेव लभते भद्रे कर्ता कर्मजमात्मनः ॥६॥

હે કલ્યાણિ, મનુષ્ય શુભ કરે કે અશુભ—કર્તા પોતાના કર્મથી જન્મેલું ફળ એ જ અવશ્ય પામે છે, હે ભદ્રે.

Verse 7

गुरुलाघवमर्थानामारम्भे कर्मणां फलम् ।दोषं वा यो न जानाति न बाल इति होच्यते ॥७॥

કર્મ આરંભે જ અર્થોના ગુરુ‑લઘુપણું, લાભ કે દોષનું ફળ જે જાણે છે, તેને ‘બાળ’ કહેવાતો નથી.

Verse 8

कश्चिदाम्रवणं छित्त्वा पलाशां श्च निषिञ्चति ।पुष्पं दृष्ट्वा फले गृध्नु स्स शोचति फलागमे ॥८॥

કોઈ આમ્રવન કાપી નાખે અને બદલે પલાશોને જ પાણી આપે; ફળની લાલચે ફૂલ જોઈ આનંદ કરે, પણ ફળ આવવાનો કાળ આવે ત્યારે શોક કરે છે.

Verse 9

अविज्ञाय फलं यो हि कर्म त्वेवानुधावति ।स शोचेत्फलवेलायां यथा किंशुकसेचकः ॥९॥

જે મનુષ્ય ફળને જાણ્યા વિના માત્ર કર્મમાં જ દોડી પડે છે, તે ફળના સમયે શોક કરે છે—જેમ કિંચુક વૃક્ષને ફળની આશાએ પાણી આપનાર.

Verse 10

सोऽहमाम्रवणं छित्वा पलाशांश्च न्यषेचयम् ।रामं फलागमे त्यक्त्वा पश्चाच्छोचामि दुर्मतिः ॥१०॥

હું તો આમ્રવન કાપી ને પલાશને પાણી આપનાર જેવો; ફળ આવવાની ઋતુમાં રામને ત્યજી દીધો—એ દુર્મતિ હું હવે પછીથી શોક કરું છું.

Verse 11

लब्धशब्देन कौसल्ये कुमारेण धनुष्मता ।कुमारश्शब्दवेधीति मया पापमिदं कृतम् ॥११॥

હે કૌસલ્યા, હું યુવાન ધનુર્ધર હતો ત્યારે ‘શબ્દભેદી’ તરીકે પ્રસિદ્ધિ પામીને, શબ્દથી લક્ષ્ય ભેદવામાં નિપુણ બની, મેં આ પાપ કર્યું.

Verse 12

तदिदं मेऽनुसंम्प्राप्तं देवि दुःखं स्वयं कृतम् ।सम्मोहादिह बालेन यथा स्याद्भक्षितं विषम् ॥१२॥

હે દેવી, આ દુઃખ મને મારા જ કર્તવ્યના ફળરૂપે પ્રાપ્ત થયું છે—જેમ મોહમાં પડેલો બાળક આ જ લોકમાં વિષ ભક્ષે તેમ.

Verse 13

यथान्यः पुरुषः कश्चित्पलाशैर्मोहितो भवेत् ।एवं ममाऽप्यविज्ञातं शब्दवेध्यमयं फलम् ॥१३॥

જેમ કોઈ પુરુષ પલાશના પુષ્પોથી મોહિત થઈ ભ્રમિત થાય, તેમ જ ‘શબ્દભેદ’થી ઉપજેલું આ ફળ મેં પણ અજાણતાં પૂર્વે ન જોયું.

Verse 14

देव्यनूढा त्वमभवो युवराजो भवाम्यहम् ।ततः प्रावृडनुप्राप्ता मदकामविवर्धिनी ॥१४॥

હે દેવી, ત્યારે તું હજી વિવાહિત ન હતી અને હું યુવરાજ હતો; ત્યારબાદ પ્રાવૃડઋતુ આવી—જે કામને વધારનાર અને ગર્વને મત્ત કરનાર છે.

Verse 15

उपास्य च रसान्भौमां स्तप्त्वा च जगदंशुभिः ।परेताचरितां भीमां रविराविशते दिशम् ॥१५॥

પૃથ્વીના રસોને શોષી અને પોતાની કિરણોથી જગતને તપાવી, સૂર્ય ભયંકર દક્ષિણ દિશામાં પ્રવેશ્યો—જેને પરલોકગત પ્રાણીઓના ગમનપથ તરીકે કહે છે.

Verse 16

उष्णमन्तर्दधे सद्य स्स्निग्धा ददृशिरे घनाः ।ततो जहृषिरे सर्वे भेकसारङ्गबर्हिणः ॥१६॥

તત્ક્ષણે જ તાપ અદૃશ્ય થયો; સ્નિગ્ધ, ઘનઘોર મેઘો દેખાયા. ત્યારે ભેક, સારસ અને મોર—સર્વે આનંદિત થયા.

Verse 17

क्लिन्न पक्षोत्तरास्स्नाताः कृच्छ्रादिव पतत्रिणः ।वृष्टिवातावधूताग्रान्पादपानभिपेदिरे ॥१७॥

વૃષ્ટિથી પાંખો અને ઉપરનું પાંખપાંજરું ભીંજાઈ, જાણે સ્નાન કરેલા હોય તેમ, પક્ષીઓ કષ્ટથી—વૃષ્ટિ-પવનથી કંપતા શિખરોવાળા વૃક્ષો પાસે પહોંચ્યા.

Verse 18

पतितेनाम्भसाच्छन्नः पतमानेन चासकृत् ।आबभौ मत्तसारङ्गस्तोयराशिरिवाचलः ॥१८॥

પડેલા જળથી ઢંકાયેલો અને અવિરત પડતા જળથી વારંવાર ભીંજાતો, મત્ત સારઙ્ગોથી ભરેલો પર્વત—જાણે જળનો ઢગલો હોય તેમ શોભ્યો.

Verse 19

पाण्डुरारुणवर्णानि स्रोतांसि विमलान्यपि ।सुस्रुवुर्गिरिधातुभ्यस्सभस्मानि भुजङ्गवत् ॥१९॥

પર્વતના ધાતુઓથી—even નિર્મળ—સ્રોતો પણ પાંડુર અને અરુણ વર્ણ ધારણ કરી વહેવા લાગ્યા; ભસ્મમિશ્રિત સર્પની જેમ સરસર વહેતા હતા.

Verse 20

आकुलारुण तोयानि स्रोतांसि विमलान्यपि ।उन्मार्गजलवाहिनी बभूवुर्जलदागमे ॥२०॥

મેઘોના આગમને—even નિર્મળ—સ્રોતો પણ ઉથલપાથલ માટીથી આકુલ થઈ અરુણ જળવાળા બન્યા; ઉન્માર્ગે વહેતા જળવાહિનીઓ થઈ ગયા.

Verse 21

तस्मिन्नतिसुखे काले धनुष्मानिषुमान्रथी ।व्यायामकृतसङ्कल्पस्सरयूमन्वगां नदीम् ॥२१॥

તે અતિ સુખદ ઋતુમાં હું ધનુષ્યધારી, બાણસજ્જ, રથારૂઢ થઈ, શિકારના પરિશ્રમનો સંકલ્પ કરીને સરયૂ નદીના કિનારે કિનારે ગયો.

Verse 22

निपाने महिषं रात्रौ गजं वाऽभ्यागतं नदीम् ।अन्यं वा श्वापदं कञ्चिज्जिघांसु रजितेन्द्रियः ।तस्मिं स्तत्राहमेकान्ते रात्रौ विवृतकार्मुकः ॥२२॥

નદીના નિપાન પાસે રાત્રે, ઇન્દ્રિયો પર અંકુશ વિના અને મારવાના ઇરાદે, હું એકાંતમાં ધનુષ્ય તાણીને બેઠો હતો—મહિષ, ગજ અથવા કોઈ અન્ય શ્વાપદ પાણી પીવા આવે તો તેને વીંધવા.

Verse 23

तत्राहं संवृतं वन्यं हतवांस्तीरमागतम् ।अन्यं चापि मृगं हिंस्रं शब्दं श्रुत्वाऽभ्युपागतम् ॥२३॥

ત્યાં હું છુપાઈને બેઠો હતો અને કિનારે આવેલ એક વન્ય પ્રાણીનો વધ કર્યો; તેમજ તેનો શબ્દ સાંભળી નજીક આવેલ બીજા એક હિંસ્ર મૃગને પણ મેં ઘાયલ કરી પાડી દીધો.

Verse 24

अथान्धकारे त्वश्रौषं जले कुम्भस्य पूर्यतः ।अचक्षुर्विषये घोषं वारणस्येव नर्दतः ॥२४॥

પછી અંધકારમાં, મારી નજરની પહોંચ બહારથી, જળમાં કુંભ ભરાતો હોય એવો અવાજ મેં સાંભળ્યો—જાણે હાથી ગર્જના કરતો હોય તેમ.

Verse 25

ततोऽहं शरमुधृत्य दीप्तमाशीविषोपमम् ।शब्दं प्रति गजप्रेप्सुरभिलक्ष्य त्वपातयम् ॥२५॥

પછી હાથીને પાડી દેવાની ઇચ્છાથી મેં તેજસ્વી, આશીવিষ સમાન ઝગમગતો બાણ હાથમાં લીધો; શબ્દની દિશામાં નિશાન સાધી તેને છોડ્યો.

Verses 26-27

अमुञ्चं निशितं बाणमहमाशीविषोपमम् ।तत्र वागुषसि व्यक्ता प्रादुरासीद्वनौकसः ॥२६॥हाहेति पततस्तोये बाणाभिहतमर्मणः ॥२७॥

પછી મેં એક તીક્ષ્ણ બાણ છોડ્યું, જે ઝેરી સાપ જેવું હતું. સવારના અંધકારમાં, મને સ્પષ્ટ દેખાયું કે બાણ વનવાસીના જીવલાભાગમાં લાગ્યું હતું, અને તેનો 'હાય!' નો ક્રંદન સ્પષ્ટ સંભળાયો જ્યારે તે જળમાં પડ્યો.

Verse 28

तस्मिन्निपतिते बाणे वागभूत्तत्र मानुषी ।कथमस्मद्विधे शस्त्रं निपतेत्तु तपस्विनि ॥२८॥

તે બાણ પડતાં જ ત્યાં માનવીય વાણી સંભળાઈ: ‘મારા જેવા તપસ્વી પર શસ્ત્ર કેમ પડી શકે?’

Verse 29

प्रविविक्तां नदीं रात्रावुदाहाऽरोहमागतः ।इषुणाऽभिहतः केन कस्य वा किं कृतं मया ॥२९॥

‘રાત્રે હું એકાંત નદીકાંઠે પાણી ભરવા આવ્યો હતો. કોને મને બાણથી ઘાયલ કર્યો? મેં કોનું શું અપરાધ કર્યું છે?’

Verse 30

ऋषेर्हिन्यस्तदण्डस्य वने वन्येन जीवतः ।कथं नु शस्रेण वधो मद्विधस्य विधीयते ॥३०॥

હે ઋષિ! મેં દંડ (હિંસા) ત્યજી દીધો છે; વનમાં રહી વન્ય આહારથી જીવન યાપું છું. તો મારા જેવા નિર્દોષ તપસ્વીનો શસ્ત્રથી વધ કેમ કરીને કરાશે?

Verse 31

जटाभारधरस्यैव वल्कलाजिनवाससः ।को वधेन ममर्थी स्यात्किंवाऽस्यापकृतं मया ॥३१॥

જટાભાર ધારણ કરનાર અને વલ્કલ તથા અજિન ધારણ કરનાર એવા મને કોણ વધ કરવા ઇચ્છે? અથવા મેં એને શું અપકાર કર્યો છે?

Verse 32

एवं निष्फलमारब्धं केवलानर्थसंहितम् ।न कश्चित्साधु मन्येत यथैव गुरुतल्पगम् ॥३२॥

આવો નિષ્ફળ, હેતુ વિનાનો, માત્ર અનર્થથી ભરેલો પ્રયત્ન કોઈ સજ્જન સ્વીકારશે નહીં—જેમ ગુરુપત્નીગમન જેવા મહાપાપને કોઈ મંજૂરી આપતો નથી.

Verse 33

नाहं तथाऽनु शोचामि जीवितक्षयमात्मनः ।मातरं पितरं चोभावनुशोचामि मद्वधे ॥३३॥

મારા પોતાના જીવનના ક્ષય માટે હું એટલો શોક કરતો નથી; પરંતુ મારા વધ થતાં મારી માતા અને પિતા—એ બંને માટે હું અત્યંત શોક કરું છું.

Verse 34

तदेतन्मिथुनं वृद्धं चिरकालभृतं मया ।मयि पञ्चत्वमापन्ने कां वृत्तिं वर्तयिष्यति ॥३४॥

આ વૃદ્ધ માતા-પિતાનું જોડું મેં લાંબા સમયથી પોષ્યું છે; હું જ્યારે પંચત્વને પામું, ત્યારે તેઓ કયા આધારથી જીવન ચલાવશે?

Verse 35

वृद्धै च मतापितरावहं चैकेषुणा हता ।केन स्मनिहता स्सर्वे सुबालेनाकृतात्मना ॥३५॥

મારા વૃદ્ધ માતા-પિતા અને હું—એક જ બાણથી જાણે સર્વે હત થયાં; કોણે અમને નાશ પામાડ્યા? એવો એક સુબાલકે, જે દેખાવમાં સારો છે, પણ અપરિપક્વ અને બેફિકર ચિત્તવાળો છે.

Verse 36

तां गिरं करुणां श्रुत्वा मम धर्मानुकाङ्क्षिणः ।कराभ्यां सशरं चापं व्यथितस्यापतद्भुवि ॥३६॥

તે કરુણ વાણી સાંભળી અને ધર્મની ચિંતા કરતાં, વ્યથા વડે કંપિત હું—બાણসহિત ધનુષ્યને બંને હાથમાંથી છૂટી જમીન પર પડી જવા દીધું.

Verse 37

तस्याहं करुणं श्रुत्वा निशि लालवतो बहु ।सम्भ्रान्त श्शोकवेगेन भृशमासं विचेतनः ॥३७॥

રાત્રિમાં તેની કરુણ વિલાપવાણી વારંવાર સાંભળી, શોકના વેગથી હું અત્યંત સંભ્રાંત થયો અને જાણે ચેતનાશૂન્ય બની ગયો.

Verses 38-39

तं देशमहमागम्य दीनसत्त्वस्सुदुर्मनाः ।अपश्यमिषुणा तीरे सरय्वास्तापसं हतम् ॥३८॥अवकीर्ण जटाभारं प्रविद्धकलशोदकम् ।पांसुशोणितदिग्धाङ्गं शयानं शल्यपीडितम् ॥३९॥

તે સ્થળે પહોંચીને, બળહીન અને અત્યંત દુઃખિત મનવાળો હું, સરયૂ નદીના કાંઠે મારા બાણથી ઘાયલ થઈ પડેલો એક તપસ્વી જોયો—જટાઓ વિખેરાયેલી, કમંડળનું જળ વહી ગયેલું, કલશ ફેંકાઈ ગયેલો; ધૂળ અને લોહીથી લિપ્ત અંગોવાળો, શયનસ્થ, શલ્યથી પીડિત.

Verse 40

स मामुद्वीक्ष्य नेत्राभ्यां त्रस्तमस्वस्थचेतसम् ।इत्युवाच ततः क्रूरं दिधक्षन्निव तेजसा ॥४०॥

તે મને બંને નેત્રોથી ઉપર જોઈ, ભયભીત અને અસ્થિર ચિત્તવાળા મને, તેજથી જાણે દહન કરવા ઇચ્છતો હોય તેમ, પછી ક્રૂર વાણી બોલ્યો: “ક્રૂર છે તું!”

Verse 41

किं तवापकृतं राजन्वने निवसता मया ।जिहीर्षुरम्भो गुर्वुर्थं यदहं ताडितस्त्वया ॥४१॥

“હે રાજન, હું તો વનમાં વસું છું; મેં તમારું શું અપકાર કર્યું? ગુરુજનોના હિતાર્થે પાણી લેવા ઇચ્છતો હતો—તોય તમે મને આઘાત કરીને પાડી દીધો.”

Verse 42

एकेन खलु बाणेन मर्मण्यभिहते मयि ।द्वावन्धौ निहतौ वृद्धौ माता जनयिता च मे ॥४२॥

એક જ બાણે મર્મસ્થાને મને ઘાયલ કરીને, તું ખરેખર મારા બે વૃદ્ધ અંધ માતા-પિતાને પણ મારી નાખ્યા—મારી જનની અને જનકને.

Verse 43

तौ कथं दुर्बलावन्धौ मत्प्रतीक्षौ पिपासितौ ।चिरमाशाकृतां तृष्णां कष्टां सन्धारयिष्यतः ॥४३॥

મારા માટે રાહ જોતા, પ્યાસથી પીડાતા તે બે નિર્બળ અંધ વૃદ્ધો—કેવી રીતે લાંબા સમય સુધી આશા જ આધાર બની એવી કષ્ટદાયક તરસ સહન કરશે?

Verse 44

न नूनं तपसो वास्ति फलयोगश्श्रुतस्य वा ।पिता यन्मां न जानाति शयानं पतितं भुवि ॥४४॥

નિશ્ચયે તપસ્યા કે શ્રુતિ-અધ્યયનનું ફળ જ નથી લાગતું; કારણ કે મારા પિતા તો જાણતા પણ નથી કે હું ધરતી પર પડી શયન કરું છું.

Verse 45

जानन्नपि च किं कुर्यादशक्तिरपरिक्रमः ।भिद्यमानमिवाशक्त स्त्रतुमन्यो नगो नगम् ॥४५॥

જાણતો હોવા છતાં પણ શું કરે? મારા પિતા તો અશક્ત, ગતિહીન છે. જેમ કપાતાં વૃક્ષને બીજું વૃક્ષ બચાવી શકતું નથી, તેમ તેઓ નિરાધાર છે.

Verse 46

पितुस्त्वमेव मे गत्वा शीघ्रमाचक्ष्य राघव ।न त्वामनुदहेत्क्रुद्धो वनं वह्निरिवैधितः ॥४६॥

હે રાઘવ, તું જ તાત્કાળ જઈને મારા પિતાને કહી દે; નહિંતર ક્રોધિત થઈ તેઓ પ્રજ્વલિત અગ્નિ જેમ વનને ભસ્મ કરે તેમ તને દગ્ધ કરી નાખશે.

Verse 47

इयमेकपदी राजन्यतो मे पितुराश्रमः ।तं प्रसादय गत्वा त्वं न त्वां स कुपितश्शपेत् ॥४७॥

હે રાજન, આ એકપગડી માર્ગથી જ મારા પિતાનો આશ્રમ છે. ત્યાં જઈ તેમને પ્રસન્ન કર; નહિંતર ક્રોધે ભરાઈ તેઓ તને શાપ ન આપે.

Verse 48

विशल्यं कुरु मां राजन्मर्म मे निशितश्शरः ।रुणद्धि मृदुसोत्सेधं तीरमम्बुरयो यथा ॥४८॥

હે રાજન, મને નિર્વિષલ કર—મારા મર્મસ્થાને તીક્ષ્ણ શર અડકી રહ્યો છે; જેમ નદીનો પ્રવાહ નરમ ઊંચા કાંઠાને દબાવી રાખે તેમ.

Verse 49

सशल्यः क्लिश्यते प्राणैर्विशल्यो विनशिष्यति ।इति मामविशच्चिन्ता तस्य शल्यापकर्षणे ॥४९॥

તેના શર કાઢવા વિષે મને ચિંતા ઘેરી વળી: શર રહે તો પ્રાણ રહે ત્યાં સુધી તે કષ્ટ પામે; શર કાઢીએ તો તે મરી જશે.

Verse 50

दुःखितस्य च दीनस्य मम शोकातुरस्य च ।लक्षयामास हृदये चिन्तां मुनिसुतस्तदा ॥५०॥

ત્યારે દુઃખિત, દીન અને શોકથી વ્યાકુળ એવા મારા હૃદયમાં રહેલી ચિંતા મુનિપુત્રે ઓળખી લીધી.

Verse 51

ताम्यमानस्स मां कृच्छ्रादुवाच परमार्तवत् ।सीदमानो विवृत्ताङ्गो वेष्टमानो गतः क्षयम् ॥५१॥

અતિ વ્યથિત થઈ, મૃત્યુ તરફ ઢળી પડતો—અંગો વાંકા પડી વળાંખ ખાતા અને તડફડતો—તે મહાકષ્ટે મને પરમ આર્તતાથી બોલ્યો.

Verse 52

संस्तभ्य शोकं धैर्येण स्थिरचित्तो भवाम्यहम् ।ब्रह्महत्याकृतं पापं हृदयादपनीयताम् ॥५२॥

“ધૈર્યથી શોકને સંભાળી હું સ્થિરચિત્ત બનું છું; બ્રહ્મહત્યાજન્ય પાપનો ભય તારા હૃદયમાંથી દૂર થાઓ.”

Verse 53

न द्विजातिरहं राजन्मा भूत्ते मनसो व्यथा ।शूद्रायामस्मि वैश्येन जातो जनपदाधिप ॥५३॥

“હે રાજન, જનપદાધિપ! હું દ્વિજાતિ નથી; તારા મનમાં વ્યથા ન રહે. શૂદ્ર સ્ત્રીથી અને વૈશ્ય પુરુષથી હું જન્મ્યો છું.”

Verse 54

इतीव वदतः कृच्छ्राद्बाणाभिहतमर्मणः ।विघूर्णतो विचेष्टस्य वेपमानस्य भूतले ।तस्यत्वानम्यमानस्य तं बाणमहमुद्धरम् ।स मामुद्वीक्ष्य सन्त्रस्तो जहौ प्राणांस्तपोधनः ॥५४॥

એ રીતે કષ્ટથી બોલતા, બાણે મર્મસ્થાને ઘાયલ થયેલા, કંપતા‑ઘૂમતા અને ધરતી પર તડફડતા તેને જોઈ હું વળી ને તે બાણ ખેંચી કાઢ્યું. મને જોઈ તપસ્વી—જેનુ ધન તપ જ હતું—ભયભીત થયો અને પ્રાણ ત્યજી દીધા.

Verse 55

जलार्द्रगात्रन्तु विलप्य कृच्छ्रान्मर्मव्रणं सन्ततमुच्छवसन्तम् ।तत स्सरय्वां तमहं शयानं समीक्ष्य भद्रेऽस्मि भृशं विषण्णः ॥५५॥

હે ભદ્રે, સરયૂના કિનારે પડેલા તેને મેં જોયો—દેહ જળથી ભીનો, કષ્ટથી વિલાપ કરતો, મર્મવ્રણથી સતત શ્વાસ ઊછળતો; તેને જોઈ હું અત્યંત વિષણ্ণ થયો.