Sarga 64

Verse 1

वधमप्रतिरूपं तु महर्षेस्तस्य राघवः।विलपन्नेव धर्मात्मा कौसल्यां पुनरब्रवीत्।।।।

મહર્ષિના તે અત્યંત અનુચિત વધ અંગે વિલાપ કરતાં ધર્માત્મા રાઘવ (દશરથ) ફરી કૌસલ્યાને બોલ્યા.

Verse 2

तदज्ञानान्महत्पापं कृत्वाहं सङ्कुलेन्द्रियः।एकस्त्वचिन्तयं बुध्या कथं नु सुकृतं भवेत्।।।।

અજ્ઞાનથી મેં તે મહાપાપ કરી નાખ્યું; ઇન્દ્રિયો વ્યાકુળ થઈ ગઈ. એકલો હું મનમાં વિચારતો રહ્યો—‘હવે કોઈ સુકૃત, કોઈ પ્રાયશ્ચિત્ત કેવી રીતે થાય?’

Verse 3

ततस्तं घटमादाय पूर्णं परमवारिणा।आश्रमं तमहं प्राप्य यथाऽख्यातपथं गतः।।।।

પછી પરમ પવિત્ર જળથી ભરેલો તે ઘટ લઈને, હું આશ્રમમાં પહોંચ્યો અને જેમ માર્ગ જણાવાયો હતો તેમ જ તે પથ પર ચાલ્યો.

Verse 4

तत्राहं दुर्बलावन्धौ वृद्धावपरिणायकौ।अपश्यं तस्य पितरौ लूनपक्षाविव द्विजौ।।।।तन्निमित्ताभिरासीनौ कथाभिरपरिश्रमौ।तामाशां मत्कृते हीनावुदासीनावनाथवत्।।।।

ત્યાં મેં તેના માતા-પિતાને જોયા—દુર્બળ, અંધ, વૃદ્ધ અને રક્ષક વિના—કાપેલા પાંખવાળા પક્ષીઓ સમા. પુત્રની વાતો જ કરતા નિષ્ક્રિય બેઠેલા, મારી કારણે આશાથી વંચિત થઈ, અનાથ સમા ઉદાસીન હતા.

Verse 5

तत्राहं दुर्बलावन्धौ वृद्धावपरिणायकौ। अपश्यं तस्य पितरौ लूनपक्षाविव द्विजौ।।2.64.4।।तन्निमित्ताभिरासीनौ कथाभिरपरिश्रमौ।तामाशां मत्कृते हीनावुदासीनावनाथवत्।।2.64.5।।

ત્યાં મેં તેના માતા-પિતાને જોયા—દુર્બળ, અંધ અને વૃદ્ધ, કોઈ રક્ષક વિના—જાણે પાંખ કાપી નાખેલા પક્ષીઓ. તેઓ નિષ્ક્રિય બેઠા, માત્ર તેની જ વાતો કરતા; અને મારા કરેલા કર્મના કારણે તેમની આશા છીનવાઈ ગઈ હતી—અનાથ સમા ઉદાસ અને નિરાધાર.

Verse 6

शोकोपहतचित्तश्च भयसन्त्रस्तचेतनः।तच्चाऽश्रमपदं गत्वा भूयश्शोकमहं गतः।।।।

શોકથી ઘાયલ ચિત્ત અને ભયથી કંપિત ચેતનાથી, હું તે આશ્રમસ્થાન ગયો; ત્યાં તો મારું શોક વધુ જ વધ્યો.

Verse 7

पदशब्दं तु मे श्रुत्वा मुनिर्वाक्यमभाषत।किं चिरायसि मे पुत्र पानीयं क्षिप्रमानय।।।।

મારા પગલાંનો શબ્દ સાંભળી મુનિએ વચન કહ્યું: “પુત્ર, તું એટલો વિલંબ કેમ કરે છે? જલ તુરંત લાવી દે.”

Verse 8

यन्निमित्तमिदं तात सलिले क्रीडितं त्वया।उत्कण्ठिता ते मातेयं प्रविश क्षिप्रमाश्रमम्।।।।

વત્સ, કયા કારણસર તું એટલો સમય પાણીમાં રમ્યો છે? અહીં તારી માતા ઉત્કણ્ઠિત છે; તું શીઘ્ર આશ્રમમાં પ્રવેશ કર.

Verse 9

यद्व्यलीकं कृतं पुत्र मात्रा ते यदि वा मया।न तन्मनसि कर्तव्यं त्वया तात तपस्विना।।।।

પુત્ર, તારી માતાએ કે મેં જો કંઈ અપ્રિય કર્યું હોય, તો તેને તું મનમાં ન રાખ; વત્સ, તું તો તપસ્વી—સંયમમાં શિક્ષિત છે.

Verse 10

त्वं गतिस्त्वगतीनां चक्षुस्त्वं हीनचक्षुषाम्।समासक्तास्त्वयि प्राणाः किं त्वं नो नाभिभाषसे।।।।

તમે આશ્રયવિહિનનો આશ્રય છો, ને દૃષ્ટિહીનોની આંખ છો. અમારા પ્રાણ તો તમામાં જ આસક્ત છે—તો તમે અમને કેમ નથી બોલતા?

Verse 11

मुनिमव्यक्तया वाचा तमहं सज्जमानया।हीनव्यञ्जनया प्रेक्ष्य भीतचित्त इवाब्रुवम्।।।।

તે મુનિને જોઈને હું અસ્પષ્ટ વાણીથી, અટકતી-અટકતી, અપૂર્ણ અક્ષરો સાથે—ભયગ્રસ્ત ચિત્તવાળા જેવો—બોલ્યો.

Verse 12

मनसः कर्म चेष्टाभिरभिसंस्तभ्य वाग्बलम्।आचचक्षे त्वहं तस्मै पुत्रव्यसनजं भयम्।।।।

મનને સંયમિત કરીને અને પ્રયત્નરૂપ કર્મચેષ્ટાથી વાણીબળને સ્થિર કરી, હું તેને—ભયભીત હોવા છતાં—પુત્રના મરણથી ઉપજેલું તે દુઃખદ ભય નિવેદન કર્યું.

Verse 13

क्षत्रियोऽहं दशरथो नाहं पुत्रो महात्मनः।सज्जनावमतं दुःखमिदं प्राप्तं स्वकर्मजम्।।।।

હું દશરથ, ક્ષત્રિય છું; હું તે મહાત્માના પુત્ર નથી. સજ્જનોની દૃષ્ટિએ નિંદનીય એવું આ દુઃખ મને મારા જ કર્મના ફળરૂપે પ્રાપ્ત થયું છે.

Verse 14

भगवंश्चापहस्तोऽहं सरयूतीरमागतः।जिघांसुश्श्वापदं कञ्चिन्निपाने चाऽगतं गजम्।।।।

હે ભગવન્, ધનુષ હાથમાં લઈને હું સરયૂના તટે ગયો હતો; નિપાન પાસે આવેલ એક શ્વાપદ—જંગલી પશુ—એવા ગજને મારવાની ઇચ્છાથી.

Verse 15

ततश्श्रुतो मया शब्दो जले कुम्भस्य पूर्यतः।द्विपोऽयमिति मत्वाऽयं बाणेनाभिहतो मया।।।।

પછી મેં જળમાં કુંભ ભરાતો હોય એવો શબ્દ સાંભળ્યો; ‘આ ગજ છે’ એમ માનીને મેં તેને બાણથી ઘાયલ કર્યો.

Verse 16

गत्वा नद्यास्तत स्तीरमपश्यमिषुणा हृदि।विनिर्भिन्नं गतप्राणं शयानं भुवि तापसम्।।।।

પછી નદીના તટે જઈ મેં જોયું કે એક તાપસ ભૂમિ પર પડ્યો છે; હૃદયમાં બાણથી વિંધાયેલ, પ્રાણ છૂટતા હતા.

Verse 17

भगवच्छशब्दमालक्ष्य मया गजजिघांसुना।विसृप्टोऽम्भसि नाराचस्तेन ते निहतस्सुतः।।।।

હે ભગવન્, ગજને મારવાની ઇચ્છાથી મેં જળમાં પડેલા તે ‘ભગવચ્છ’ શબ્દને લક્ષ્ય કરીને તીક્ષ્ણ બાણ છોડ્યો; એ બાણથી તમારો પુત્ર વિધ્વસ્ત થયો.

Verse 18

ततस्तस्यैव वचनादुपेत्य परितप्यतः।स मया सहसा बाण उधृतो मर्मतस्तदा।।।।

પછી તેની જ વિનંતીથી, વ્યથામાં તડપતા તેના પાસે હું ગયો; અને તરત જ તેના મર્મસ્થાનમાંથી મેં તે બાણ ખેંચી કાઢ્યો.

Verse 19

स चोधृतेन बाणेन तत्रैव स्वर्गमास्थितः।भवन्तौ पितरौ शोचन्नन्धाविति विलप्य च।।।।

અને બાણ કાઢતાં જ તે ત્યાં જ સ્વર્ગને પામ્યો; અને તમારાં માતા-પિતાને યાદ કરી શોકમાં વિલાપ કરતો—‘તમે તો અંધ છો!’ એમ રડતો રહ્યો.

Verse 20

अज्ञानाद्भवतः पुत्र स्सहसाऽभिहतो मया।शेषमेवं गते यत्स्यात्तत्प्रसीदतु मे मुनिः।।।।

અજ્ઞાનથી, હે મુનિ, તમારા પુત્રને મેં અચાનક ઉતાવળમાં ઘાયલ કર્યો. હવે જે થયું તે પછી જે કરવાનું બાકી હોય, તે કૃપા કરીને મને કહો.

Verse 21

स तच्च्रुत्वा वचः क्रूरं मयोक्तमघशंसिना।नाशकत्तीव्रमायासमकर्तुं भगवानृषिः।।।।

મારા દ્વારા કહેલા તે ક્રૂર વચનો—પાપકર્મની સ્વીકારોક્તિ—સાંભળીને, ભગવાન ઋષિ તીવ્ર વ્યથા અને આઘાતને રોકી શક્યા નહીં.

Verse 22

स बाष्पपूर्णवदनो निश्श्वसन्शोककर्शितः।मामुवाच महातेजाः कृताञ्जलिमुपस्थितम्।।।।

આંસુઓથી ભરાયેલો મુખ, નિશ્વાસ લેતો અને શોકથી ક્ષીણ થયેલો તે મહાતેજસ્વી તપસ્વી, હું કરજોડે સામે ઊભો હતો ત્યારે મને બોલ્યો.

Verse 23

यद्येतदशुभं कर्म न त्वं मे कथयेस्स्वयम्।फलेन्मूर्धा स्म ते राजन् सद्य श्शतसहस्रधा।।।।

“હે રાજન્, જો તું પોતે જ મને આ અશુભ કર્મ ન કહેત, તો તારો મસ્તક તત્કાળ જ શતસહસ્ર ભાગે ફાટી પડત.”

Verse 24

क्षत्रियेण वधो राजन् वानप्रस्थे विशेषतः।ज्ञानपूर्वं कृत स्स्थानाच्च्यावयेदपि वज्रिणम्।।।।

“હે રાજન્, ક્ષત્રિય દ્વારા કરાયેલો વધ—વિશેષ કરીને વાનપ્રસ્થ (વનવાસી)નો—જો જાણપૂર્વક કરવામાં આવે, તો તે વજ્રધારી ઇન્દ્રને પણ તેના સ્થાનથી ચ્યૂત કરી શકે છે.”

Verse 25

सप्तधा तु फलेन्मूर्धा मुनौ तपसि तिष्ठति।ज्ञानाद्विसृजतश्शस्त्रं तादृशे ब्रह्मावादिनि।।।।

“પરંતુ જે કોઈ જાણીને, તપમાં સ્થિત એવા અને બ્રહ્મવિદ્યા ઉપદેશક એવા મુનિ પર શસ્ત્ર છોડે, તેનું મસ્તક સાત ભાગે ફાટી જાય.”

Verse 26

अज्ञानाद्धिकृतं यस्मादिदं तेनैव जवसि।अपि ह्यद्य कुलं न स्यादिक्ष्वाकूणां कुतो भवान्।।।।

“આ અજ્ઞાનથી થયું હોવાથી તું હજી જીવિત છે. નહીંતર આજે ઇક્ષ્વાકુઓનું કુલ પણ ન રહેત—તો પછી તું ક્યાંથી રહે?”

Verse 27

नय नौ नृप तं देशमिति मां चाभ्यभाषत।अद्य तं द्रष्टुमिच्छावः पुत्रं पश्चिमदर्शनम्।।।।रुधिरेणावसिक्ताङ्गं प्रकीर्णाजिनवाससम्।शयानं भुवि निस्संज्ञं धर्म राजवशं गतम्।।।।

તેણે મને કહ્યું: “હે રાજન, અમને તે સ્થળે લઈ ચાલો. આજે અમે અમારા પુત્રને અંતિમ વાર જોવા ઇચ્છીએ છીએ”—રક્તથી લથપથ અંગોવાળો, હરણચર્મનું વસ્ત્ર વિખેરાયેલું, ધરતી પર નિષ્ચેતન પડેલો, ધર્મરાજ (યમ)ના અધિકારમાં ગયેલો.

Verse 28

नय नौ नृप तं देशमिति मां चाभ्यभाषत।अद्य तं द्रष्टुमिच्छावः पुत्रं पश्चिमदर्शनम्।।2.64.27।।रुधिरेणावसिक्ताङ्गं प्रकीर्णाजिनवाससम्।शयानं भुवि निस्संज्ञं धर्म राजवशं गतम्।।2.64.28।।

તેણે મને કહ્યું: “હે રાજન, અમને તે સ્થળે લઈ ચાલો. આજે અમે અમારા પુત્રને અંતિમ વાર જોવા ઇચ્છીએ છીએ”—રક્તથી લથપથ અંગોવાળો, હરણચર્મનું વસ્ત્ર વિખેરાયેલું, ધરતી પર નિષ્ચેતન પડેલો, ધર્મરાજ (યમ)ના અધિકારમાં ગયેલો.

Verse 29

अथाहमेकस्तं देशं नीत्वा तौ भृशदुःखितौ।अस्पर्शयमहं पुत्रं तं मुनिं सह भार्यया।।।।

પછી હું એકલો જ તે બે અત્યંત દુઃખિતોને તે સ્થળે લઈ ગયો અને તે મુનિ તથા તેની પત્નીને તેમના પુત્રના દેહને સ્પર્શ કરાવ્યો.

Verse 30

तौ पुत्रमात्मन स्स्पृष्ट्वा तमासाद्य तपस्विनौ।निपेततुश्शरीरेऽस्य पिता चास्येदमब्रवीत्।।।।

પોતાના પુત્રને નજીક જઈ સ્પર્શ કરીને તે બે તપસ્વીઓ તેના દેહ પર ઢળી પડ્યા; અને પછી તેના પિતાએ આ વચન કહ્યાં.

Verse 31

नाभिवादयसे माद्य न च माऽमभिभाषसे।किं नु शेषे तु भूमौ त्वं वत्स किं कुपितो ह्यसि।।।।

“વત્સ, આજે તું મને નમસ્કાર કેમ કરતો નથી અને મારી સાથે કેમ બોલતો નથી? તું ધરતી પર કેમ પડ્યો છે—શું તું અમારાથી રોષે ભરાયો છે?”

Verse 32

न त्वहं ते प्रियं पुत्र मातरं पश्य धार्मिक।किं नु नालिङ्गसे पुत्र सुकुमार वचो वद।।।।

હે ધર્માત્મા પુત્ર! જો હું તને હવે પ્રિય ન હોઉં, તો પણ તારી માતાને તો નજરે જો. હે કોમળ બાલક, મને આલિંગન કેમ નથી કરતો? એક શબ્દ તો બોલ.

Verse 33

कस्य वाऽपररात्रेऽहं श्रोष्यामि हृदयङ्गमम्।अधीयानस्य मधुरं शास्त्रं वान्यद्विशेषतः।।।।

રાત્રિના અંતિમ પ્રહરે હવે હું કોની પાસે થી હૃદયને આનંદ આપતું તે મધુર પાઠ સાંભળું—શાસ્ત્રનો કે અન્ય વિશેષ ગ્રંથોનો?

Verse 34

को मां सन्द्यामुपास्यैव स्नात्वा हुतहुताशनः।श्लाघयिष्यत्युपासीनः पुत्र शोकभयार्दितम्।।।।

હે પુત્ર! શોક અને ભયથી પીડિત મને—સંધ્યા ઉપાસના કરીને, સ્નાન કરીને, પવિત્ર અગ્નિમાં આહુતિ અર્પીને—મારી બાજુમાં નજીક બેસી કોણ શાંત્વના આપશે?

Verse 35

कन्दमूलफलं हृत्वा को मां प्रियमिवातिथिम्।भोजयिष्यत्यकर्मण्यमप्रग्रहमनायकम्।।।।

કંદમૂલ અને ફળ લાવીને, પ્રિય અતિથિ સમાન મને કોણ ભોજન કરાવશે—મને જે નિષ્કર્મ, અસમર્થ, આવશ્યક વસ્તુ મેળવવામાં અસમર્થ અને માર્ગદર્શક વિહોણો છું?

Verse 36

इमामन्धां च वृद्धां च मातरं ते तपस्विनीम्।कथं वत्स भरिष्यामि कृपणां पुत्रगर्धिनीम्।।।।

હે વત્સ! તારી આ અંધ અને વૃદ્ધ, તપસ્વિની માતા—કૃપણ, પુત્રલાલસા ધરાવતી—તેને હું કેવી રીતે પોષી શકીશ?

Verse 37

तिष्ठ मां मागमः पुत्र यमस्य सदनं प्रति।श्वो मया सह गन्तासि जनन्या च समेधितः।।।।

પુત્ર, મારી પાસે જ થા; યમના ધામ તરફ ન જા. કાલે તું મારી સાથે અને માતા સાથે પણ, સુખપૂર્વક, જઈ શકીશ.

Verse 38

उभावपि च शोकार्तावनाथौ कृपणौ वने।क्षिप्रमेव गमिष्यावस्त्वया हीनौ यमक्षयम्।।2.4.38।।

તું અમને છોડીને વનમાં શોકથી પીડિત, નિરાધાર અને દયનીય બની જઈશું; તારા વિના અમે બે જણા જલ્દી જ યમના લોકમાં જઈ પહોંચશું.

Verse 39

ततो वैवस्वतं दृष्ट्वा तं प्रवक्ष्यामि भारतीम्।क्षमतां धर्मराजो मे बिभृयात्पितरावयम्।।।।

પછી વૈવસ્વત યમને જોઈને હું તેને વાણીથી કહેશ: ‘ધર્મરાજ મને ક્ષમા કરે; આ પુત્ર અમારા માતા-પિતાની સેવા-ભરણપોષણ કરતો રહે.’

Verse 40

दातुमर्हति धर्मात्मा लोकपालो महायशाः।ईदृशस्य ममाक्षय्या मेकामभयदक्षिणाम्।।।।

ધર્માત્મા, મહાયશસ્વી લોકપાલ યમ મને જેવા માટે એક જ અક્ષય વરદાન આપવો યોગ્ય છે—ભયથી રક્ષા.

Verse 41

अपापोऽसि यदा पुत्र निहतः पापकर्मणा।तेन सत्येन गच्छाऽऽशु ये लोकाश्शस्त्रयोधिनाम्।।।।

હે પુત્ર, તું નિષ્પાપ છે, છતાં પાપકર્મી દ્વારા તું હત થયો છે. એ જ સત્યના બળે તું શીઘ્ર શસ્ત્રધારી યોધાઓને પ્રાપ્ત થતા લોકોમાં ગમન કર.

Verse 42

यान्ति शूरा गतिं यां च सङ्ग्रामेष्वनिवर्तिनः।हतास्त्वभिमुखाः पुत्र गतिं तां परमां व्रज।।2.64.42।।

યુદ્ધમાં કદી ન પાછા ફરતા શૂરવીરો જે ગતિ પામે છે, શત્રુ સામે મુખ રાખીને પડેલા તું પણ, હે પુત્ર, એ પરમ ગતિને પ્રાપ્ત કર.

Verse 43

यां गतिं सगरश्शैब्यो दिलीपो जनमेजयः।नहुषो दुन्दुमारश्च प्राप्तास्तां गच्छ पुत्रक।।।।

હે પ્રિય પુત્ર, સગર, શૈબ્ય, દિલીપ, જનમેજય, નહુષ અને દુન્દુમાર જેમણે જે ગતિ પ્રાપ્ત કરી, તું પણ એ જ ગતિને પ્રાપ્ત કર.

Verse 44

या गति स्सर्वसाधूनां स्वाध्यायात्तपसाच या।या भूमिदस्याहिऽताग्नेरेकपत्नी व्रतस्य च।।।।गोसहस्रप्रदातृ़णां या या गुरुभृतामपि।देहन्यासकृतां या च तां गतिं गच्छ पुत्रक।।।।

હે પુત્રક, સર્વ સાધુજનોએ સ્વાધ્યાય અને તપથી જે ગતિ મેળવી છે; ભૂમિદાન કરનાર, અગ્નિહોત્ર તથા પવિત્ર અગ્નિઓ પાળનાર, એકપત્નીવ્રત પાલનાર; હજાર ગાયો દાન કરનાર, ગુરુ-વૃદ્ધોની સેવા-ભરણ કરનાર, અને સ્વેચ્છાએ દેહત્યાગ કરનાર—એ સૌની જે ગતિ છે, તું એ જ ગતિને પ્રાપ્ત કર.

Verse 45

या गति स्सर्वसाधूनां स्वाध्यायात्तपसाच या।या भूमिदस्याहिऽताग्नेरेकपत्नी व्रतस्य च।।2.64.44।।गोसहस्रप्रदातृ़णां या या गुरुभृतामपि।देहन्यासकृतां या च तां गतिं गच्छ पुत्रक।।2.64.45।।

આ કુળમાં જન્મેલો કોઈ અશુભ ગતિને પામતો નથી; પરંતુ જેના કારણે તું હત થયો, મારો એ બાંધવ, તે તો દુર્ગતિને જ પામશે.

Verse 46

न हि त्वस्मिन्कुले जातो गच्छत्यकुशलां गतिम्।स तु यास्यति येन त्वं निहतो मम बान्धवः।।।।

આ કુળમાં જન્મેલો કોઈ અશુભ ગતિને પામતો નથી; પરંતુ જેના કારણે તું હત થયો, મારો એ બાંધવ, તે તો દુર્ગતિને જ પામશે.

Verse 47

एवं स कृपणं तत्र पर्यदेवयतासकृत्।ततोऽस्मै कर्तुमुदकं प्रवृत्तस्सहभार्यया।।।।

એ રીતે તે ત્યાં વારંવાર કરુણ રીતે વિલાપ કરતો રહ્યો. પછી પત્ની સાથે મળીને તેણે પુત્ર માટે ઉદકક્રિયા—પિંડોદક અને તર્પણ—કરવાનું આરંભ્યું.

Verse 48

स तु दिव्येन रूपेण मुनिपुत्रस्स्वकर्मभिः।स्वर्गमध्यारुहत्क्षिप्रं शक्रेण सह धर्मवित्।।।।

પરંતુ મુનિપુત્ર, ધર્મજ્ઞ, પોતાના કર્મોના પુણ્યબળથી દિવ્ય રૂપ ધારણ કરીને શીઘ્રે શક્ર (ઇન્દ્ર) સાથે સ્વર્ગમાં આરોહણ કર્યો.

Verse 49

आबभाषे च वृद्धौ तौ सह शक्रेण तापसः।आश्वास्यच मुहूर्तं तु पितरौ वाक्यमब्रवीत्।।।।

શક્ર સાથે તપસ્વીએ તે બે વૃદ્ધ માતા-પિતાને સંબોધ્યા; થોડું આશ્વાસન આપી, પછી તેણે તેમને વચન કહ્યું.

Verse 50

स्थानमस्मि महत्प्राप्तो भवतोः परिचारणात्।भवन्तावपि च क्षिप्रं मम मूलमुपैष्यतः।।।।

“તમ બંનેની સેવા કરવાથી મેં મહાન પદ પ્રાપ્ત કર્યું છે; અને તમે બંને પણ શીઘ્રે મારા મૂળ ધામ—એ જ ઉચ્ચ અવસ્થાને—પ્રાપ્ત કરશો.”

Verse 51

एवमुक्त्वा तु दिव्येन विमानेन वपुष्मता।आरुरोह दिवं क्षिप्रं मुनिपुत्रो जितेन्द्रियः।।।।

એમ કહીને, દિવ્ય તેજસ્વી વિમાનમાં આરોહણ કરીને, ઇન્દ્રિયજિત મુનિપુત્ર ક્ષણમાં સ્વર્ગલોક તરફ ઉડી ગયો.

Verse 52

स कृत्वा तूदकं तूर्णं तापस स्सह भार्यया।मामुवाच महातेजाः कृताञ्जलिमुपस्थितम्।।।।

પત્ની સાથે તાપસે ત્વરિત ઉદકક્રિયા પૂર્ણ કરી; મહાતેજસ્વી તે મને કૃતાઞ્જલિ થઈ સામે ઊભેલા જોઈને બોલ્યો.

Verse 53

अद्यैव जहिं मां राजन्मरणे नास्ति मे व्यथा।यच्छरेणैकपुत्रं मां त्वमकर्षीरपुत्रकम्।।।।

“આજ જ મને વધ કર, રાજન; મરણમાં મને વ્યથા નથી. કારણ કે તારા બાણે એકમાત્ર પુત્રવાળો મને પુત્રહીન કરી દીધો છે.”

Verse 54

त्वया तु यदविज्ञानान्निहतो मे सुतश्शुचिः।तेन त्वामभिशप्स्यामि सुदुःखमतिदारुणम्।।।।

“અજ્ઞાનવશ (અનિચ્છાએ) તું મારા શુચિ-હૃદય પુત્રને મારી નાખ્યો; તેથી જ હું તને અતિ દારુણ, અતિ દુઃખદ વિપત્તિનો શાપ આપીશ.”

Verse 55

पुत्रव्यसनजं दुःखं यदेतन्मम साम्प्रतम्।एवं त्वं पुत्रशोकेन राजन्कालं करिष्यसि।।।।

“પુત્રવિયોગથી જે દુઃખ મને અત્યારે થાય છે, એ જ રીતે, રાજન, તું પણ પોતાના પુત્રશોકથી કાળને પામશે.”

Verse 56

अज्ञानात्तु हतो यस्मात्क्षत्रियेण त्वया मुनिः।तस्मात्त्वां नाविशत्याशु ब्रह्महत्या नराधिप।।।।

અજ્ઞાનવશ, હે નરાધિપ, તું ક્ષત્રિય હોવા છતાં જે મુનિનો વધ કર્યો; તેથી બ્રહ્મહત્યાનું પાપ તને તત્કાળ જ આવીને પકડી લેતું નથી.

Verse 57

त्वामप्येतादृशो भावः क्षिप्रमेव गमिष्यति।जीवितान्तकरो घोरो दातारमिव दक्षिणा।।।।

તથાપિ એવો જ ભયંકર ભાવ—જીવનનો અંત કરનાર—શીઘ્ર જ તારા પર આવશે; જેમ યજ્ઞદક્ષિણા દાતાને નિશ્ચયે પહોંચી જાય છે.

Verse 58

एवं शापं मयि न्यस्य विलप्य करुणं बहु।चितामारोप्य देहं तन्मिथुनं स्वर्गमभ्ययात्।।।।

આ રીતે મારા પર શાપ મૂકીને અને બહુ કરુણ વિલાપ કરીને, તે દંપતિ પોતાના દેહ સાથે ચિતામાં ચઢ્યા અને સ્વર્ગને પ્રસ્થાન કર્યું.

Verse 59

तदेतच्छिन्तयानेन स्मृतं पापं मया स्वयम्।तदा बाल्यात्कृतं देवि शब्दवेध्यनुशिक्षिणा।।।।

હવે આ વાત વિચારીને, હે દેવી, હું પોતે જ તે પાપ યાદ કરું છું—જે ત્યારે બાળપણની મૂર્ખતામાં, શબ્દભેદ્ય વિદ્યા શીખતા કરેલું.

Verse 60

तस्यायं कर्मणो देवि विपाकस्समुपस्थितः।अपथ्यैस्सहम्भुक्ते व्याधिरन्नरसे यथा।।।।

હે દેવી રાણી, તે કર્મનો પાકેલો વિપાક હવે મારા પર આવી પડ્યો છે—જેમ અપથ્ય અન્ન-પાન ભોગવતાં અન્નરસમાંથી વ્યાધિ ઉપજે તેમ।

Verse 61

तस्मान्मामागतं भद्रे तस्योदारस्य तद्वचः।यदहं पुत्रशोकेन सन्त्यक्ष्याम्यद्य जीवितम्।।।।

અતએવ, હે ભદ્રે, તે ઉદાર તપસ્વીના વચન મારા માટે સત્ય બન્યા છે; પુત્રશોકથી આજે હું જીવન ત્યજી દઈશ।

Verse 62

चक्षुभ्यां त्वां न पश्यामि कौसल्ये साधु मां स्फृश।इत्युक्त्वा स रुदंस्त्रस्तो भार्यामाह च भूमिपः।।।।

“હે કૌસલ્યા, મારી આંખોથી હું તને જોઈ શકતો નથી; સ્નેહથી મને સ્પર્શ કર.” એમ કહી, ભયભીત અને રડતો ભૂપતિ પોતાની પત્નીને બોલ્યો।

Verse 63

एतन्मे सदृशं देवि यन्मया राघवे कृतम्।सदृशं तत्तु तस्यैव यदनेन कृतं मयि।।।।

હે દેવી રાણી, મેં રાઘવ પ્રત્યે જે કર્યું તે જ યોગ્ય રીતે હવે મારા પર વળ્યું છે; અને તેણે મારી પ્રત્યે જે કર્યું તે તો તેની જ મહિમાને અનુરૂપ છે।

Verse 64

दुर्वृत्तमपि कः पुत्रं त्यजेद्भुवि विचक्षणः।कश्च प्रव्राज्यमानो वा नासूयेत्पितरं सुतः।।।।

ધરતી પર વિવેકી પુરુષ દુર્વૃત્ત હોય તોય પુત્રને કોણ ત્યજે? અને નિર્વાસિત થતો પુત્ર પિતાપ્રત્યે અસૂયા ન કરે—એવો પુત્ર કોણ?

Verse 65

यदि मां संस्पृशेद्रामस्सकृदद्य लभेत वा।यमक्षयमनुप्राप्ता द्रक्ष्यन्ति न हि मानवाः।।।।

શું આજે, મરણ પહેલાં, રામ મને એક વાર તો સ્પર્શ કરશે કે મારી પાસે આવશે? યમના અક્ષય ધામે પહોંચ્યા પછી મનુષ્યો પોતાના પ્રિયજનોને ફરી જોતા નથી.

Verse 66

चक्षुषा त्वां न पश्यामि स्मृतिर्मम विलुप्यते।दूता वैवस्वतस्यैते कौसल्ये त्वरयन्ति माम्।।।।

હે કૌસલ્યા, આંખોથી હું તને જોઈ શકતી નથી; મારી સ્મૃતિ લોપ પામે છે. વૈવસ્વત (યમ)ના આ દૂતોએ મને ઉતાવળે આગળ ધપાવે છે.

Verse 67

अतस्तु किं दुःखतरं यदहं जीवितक्षये।न हि पश्यामि धर्मज्ञं रामं सत्यपराक्रमम्।।।।

આથી વધુ દુઃખદ શું હશે—જીવનના અંતે હું ધર્મજ્ઞ, સત્યપરાક્રમી રામને જોઈ શકતી નથી!

Verse 68

तस्यादर्शनजश्शोकस्सुतस्याप्रतिकर्मणः।उच्छोषयति मे प्राणान्वारिस्तोकमिवातपः।।।।

અપ્રતિમ કર્મોવાળા તે પુત્રના દર્શન ન થવાથી ઉપજેલો શોક મારા પ્રાણોને એમ સુકવી નાખે છે, જેમ તાપ નાનકડા જળાશયને સુકવી દે છે.

Verse 69

न ते मनुष्या देवास्ते ये चारुशुभकुण्डलम्।मुखं द्रक्ष्यन्ति रामस्य वर्षे पञ्चदशे पुनः।।।।

જે લોકો પંદરમા વર્ષે ફરી પરત આવેલા રામના—સુંદર, શુભ કુંડળોથી શોભિત—મુખનું દર્શન કરશે, તેઓ માત્ર મનુષ્ય નથી; તેઓ તો દેવતાસમાન છે.

Verse 70

पद्मपत्रेक्षणं सुभ्रु सुदंष्ट्रं चारुनासिकम्।धन्या द्रक्ष्यन्ति रामस्य ताराधिपनिभं मुखम्।।।।

પદ્મપત્ર સમા નેત્રો, સુભ્રુ, સમદંત અને સુન્દર નાસિકાવાળું—રામનું તારાધિપ સમું મુખ જે જોશે, તે ધન્ય છે.

Verse 71

सदृशं शारदस्येन्दोः पुल्लस्य कमलस्य च।सुगन्धि मम नाथस्य धन्या द्रक्ष्यन्ति तन्मुखम्।।।।

શરદઋતુના ચંદ્ર સમું અને પૂર્ણ વિકસિત કમળ સમું, સુગંધિત મારા નાથનું તે મુખ જે જોશે, તે ધન્ય છે.

Verse 72

निवृत्तवनवासं तमयोध्यां पुनरागतम्।द्रक्ष्यन्ति सुखिनो रामं शुक्रं मार्गगतं यथा।।।।

વનવાસ નિવૃત્ત કરી અયોધ્યામાં પુનઃ પરત આવેલ રામને સુખી લોકો જોશે—જેમ શુક્ર ગ્રહ નિર્ધારિત માર્ગે ગતિ કરે તેમ.

Verse 73

कौसल्ये चित्तमोहेन हृदयं सीदतीव मे।वेदये न च संयुक्तान् शब्दस्पर्शरसानहम्।।।।

હે કૌસલ્યા, ચિત્તમોહથી મારું હૃદય જાણે ડૂબી જાય છે; શબ્દ-સ્પર્શ-રસના સંયુક્ત અનુભવને હું હવે યોગ્ય રીતે અનુભવી શકતો નથી.

Verse 74

चित्तनाशाद्विपद्यन्ते सर्वाण्येन्द्रियाणि मे।क्षीणस्नेहस्य दीपस्य संसक्ता रश्मयो यथा।।।।

મારું ચિત્ત નાશ પામતાં મારા સર્વ ઇન્દ્રિયો પણ નિષ્ફળ થવા લાગી છે—જેમ સ્નેહ ક્ષીણ થયેલા દીપકની કિરણરેખાઓ એકસાથે મલિન થઈ જાય છે તેમ।।

Verse 75

अयमात्मभवश्शोको मामनाथमचेतनम्।संसादयति वेगेन यथा कूलं नदीरयः।।।।

મારા જ આત્મામાંથી ઉપજેલો આ શોક મને અનાથ અને અચેતન બનાવી, વેગથી ક્ષીણ કરી રહ્યો છે—જેમ નદીનો પ્રવાહ કિનારાને ઝડપથી ઘસી નાખે તેમ।।

Verse 76

हा राघव महाबाहो हा ममाऽयासनाशन।हा पितृप्रिय मे नाथ हाऽद्य क्वासि गतस्सुत।।।।

હાય રાઘવ, મહાબાહુ! હાય, મારા યાતનાનો નાશ કરનાર! હાય, પિતાને પ્રિય, મારા નાથ—મારા પુત્ર! આજે તું ક્યાં ગયો છે?।।

Verse 77

हा कौसल्ये नशिष्यामि हा सुमित्रे तपस्विनि।हा नृशंसे ममामित्रे कैकेयि कुलपांसनि।।।।

હાય કૌસલ્યા! હાય સુમિત્રા, તપસ્વિની, દીર્ઘસહિષ್ಣુ! હાય નિર્દય કૈકેયી—મારી શત્રુ, મારા કુલની કલંક—હું નાશ પામી રહ્યો છું।।

Verse 78

इति रामस्य मातुश्च सुमित्रायाश्च सन्निधौ।राजा दशरथ श्शोचञ्जीवितान्तमुपागमत्।।।।

આ રીતે રામની માતા તથા સુમિત્રાના સન્નિધિમાં રાજા દશરથ શોક કરતા કરતા જીવનના અંતને પામ્યા।।

Verse 79

यदा तु दीनं कथयन्नराधिपः प्रियस्य पुत्त्रस्य विवासनातुरः।गतेऽर्धरात्रे भृशदुःखपीडितस्तदा जहौ प्राणमुदारदर्शनः।।।।

જ્યારે મનુષ્યોના અધિપતિ રાજા પોતાના પ્રિય પુત્રના વનવાસથી વ્યાકુળ થઈ દીનતાથી વિલાપ કરતો હતો, અને અર્ધરાત્રિ વીત્યા પછી ઘોર શોકથી અત્યંત પીડિત થયો, ત્યારે ઉદાર દર્શનવાળા તે મહાત્મા રાજાએ પ્રાણત્યાગ કર્યો.