Sarga 94

Verse 1

दीर्घकालोषित स्तस्मिन्गिरौ गिरिवनप्रियः।वैदेह्याः प्रियमाकाङ्क्षन्स्वं च चित्तं विलोभयन्।।।।अथ दाशरथिश्चित्रं चित्रकूटमदर्शयत्।भार्याममरसङ्काश श्शचीमिव पुरन्दरः।।।।

પછી દાશરથિ રામ—જે લાંબા સમયથી તે પર્વતમાં વસ્યો હતો અને પર્વત-વનને પ્રિય માનતો હતો—વૈદેહીને આનંદિત કરવા અને પોતાનું ચિત્ત પણ પ્રસન્ન કરવા ઇચ્છીને, પુરંદર ઇન્દ્ર જેમ શચીને બતાવે તેમ, પોતાની અમરસમાન પત્નીને અદ્ભુત ચિત્રકૂટ દર્શાવ્યો.

Verse 2

दीर्घकालोषित स्तस्मिन्गिरौ गिरिवनप्रियः।वैदेह्याः प्रियमाकाङ्क्षन्स्वं च चित्तं विलोभयन्।।2.94.1।।अथ दाशरथिश्चित्रं चित्रकूटमदर्शयत्।भार्याममरसङ्काश श्शचीमिव पुरन्दरः।।2.94.2।।

તે પર્વત પર દીર્ઘકાળ નિવાસ કરેલો, ગિરિ-વનપ્રિય શ્રીરામ વૈદેહીને પ્રિય કરવાનું અને પોતાનું ચિત્ત પણ આનંદિત કરવાનું ઇચ્છતો હતો. ત્યારબાદ દાશરથિ, દેવ સમ તેજસ્વી, પુરંદર ઇન્દ્ર જેમ શચીને બતાવે તેમ, પોતાની પત્નીને અદ્ભુત ચિત્રકૂટ દર્શાવ્યો.

Verse 3

न राज्याद्भ्रंशनं भद्रे न सुहृद्भिर्विनाभवः।मनो मे बाधते दृष्ट्वा रमणीयमिमं गिरिम्।।।।

હે ભદ્રે, આ રમણીય ગિરિને જોઈને મારા મનને ન તો રાજ્યભ્રંશનો શોક બાધે છે, ન તો સુહૃદોથી વિયોગનો દુઃખ॥

Verse 4

पश्येममचलं भद्रे नानाद्विजगणायुतम्।शिखरैः खमिवोद्विद्धैर्धातुमद्भिर्विभूषितम्।।।।

હે ભદ્રે, આ અચલને જો—નાનાવિધ પક્ષીઓના સમૂહોથી ભરપૂર, અને ધાતુસમૃદ્ધ શિખરો વડે શોભિત, જે જાણે આકાશને ભેદી ઊભાં છે॥

Verse 5

केचिद्रजतसङ्काशाः केचित्क्षतजसंनिभाः।पीतमाञ्जिष्टवर्णाश्च केचिन्मणिवरप्रभाः।।।।पुष्यार्ककेतकाभाश्च केचिज्ज्योतीरसप्रभाः।विराजन्तेऽचलेन्द्रस्य देशा धातुविभूषिताः।।।।

ધાતુઓના અલંકારથી શોભિત એ મહાગિરિના પ્રદેશો અનેક વર્ણે ઝળહળે છે—કેટલાક રજત સમા તેજસ્વી, કેટલાક રક્તવર્ણ સમા, કેટલાક પીળા મંજિષ્ઠા-વર્ણના, અને કેટલાક ઉત્તમ મણિઓની કાંતિ સમા પ્રકાશમાન. કેટલાક પુષ્યરત્ન, સૂર્ય તથા કેતકી-પુષ્પ જેવી આભા ધરાવે છે, અને કેટલાક પારદ જેવી ઝગમગાટથી દીપે છે.

Verse 6

केचिद्रजतसङ्काशाः केचित्क्षतजसंनिभाः।पीतमाञ्जिष्टवर्णाश्च केचिन्मणिवरप्रभाः।।2.94.5।।पुष्यार्ककेतकाभाश्च केचिज्ज्योतीरसप्रभाः।विराजन्तेऽचलेन्द्रस्य देशा धातुविभूषिताः।।2.94.6।।

ધાતુઓના અલંકારથી શોભિત એ મહાગિરિના પ્રદેશો અનેક વર્ણે ઝળહળે છે—કેટલાક રજત સમા તેજસ્વી, કેટલાક રક્તવર્ણ સમા, કેટલાક પીળા મંજિષ્ઠા-વર્ણના, અને કેટલાક ઉત્તમ મણિઓની કાંતિ સમા પ્રકાશમાન. કેટલાક પુષ્યરત્ન, સૂર્ય તથા કેતકી-પુષ્પ જેવી આભા ધરાવે છે, અને કેટલાક પારદ જેવી ઝગમગાટથી દીપે છે.

Verse 7

नानामृगगणद्वीपितरर्क्ष्वृक्षगणैर्वुतः।अदुष्टैर्भात्ययं शैलो बहुपक्षिसमायुतः।।।।

નાનાવિધ મૃગસમૂહોથી—દ્વીપિ, વ્યાઘ્ર અને ઋક્ષ (ભાલુ) વગેરેના ગણોથી—ઘેરાયેલો, અનેક પક્ષીઓથી ભરેલો આ શૈલ તેજે ચમકે છે; અહીંના પ્રાણીઓ અદુષ્ટ, નિર્દયતા વિનાના જણાય છે.

Verse 8

आम्रजम्ब्वसनैर्लोध्रैः प्रियालैः पनसैर्धवैः।अङ्कोलैर्भव्यतिनिशैर्बिल्वतिन्दुक वेणुभिः।।।।काश्मर्यरिष्टवरुणैर्मधूकैस्तिलकैस्तथा।बदर्यामलकैर्नीपैर्वेत्रधन्वनबीजकैः।।।।पुष्पवद्भिः फलोपेतैश्छायावद्भिर्मनोरमैः।एवमादिभिराकीर्णः श्रियं पुष्यत्ययं गिरिः।।।।

આ ગિરિ આમ્ર, જાંબુ, અસન, લોધ્ર, પ્રિયાલ, પનસ (કઠલ), ધવ, અંકોલ, ભવ્ય તિનિશ, બિલ્વ, તિંદુક, વેણુ (વાંસ), કાશ્મર્ય, અરિષ્ટ, વરુણ, મધૂક, તિલક, બદરી, આમલક, નીપ, વેત્ર, ધન્વન અને દાડમ વગેરે વૃક્ષોથી ભરેલો છે—પુષ્પિત, ફળયુક્ત, છાયાવાન અને મનોહર; આવા અનેક વૃક્ષોથી આચ્છાદિત થઈ આ પર્વત શ્રી-સમૃદ્ધિમાં વધે છે.

Verse 9

आम्रजम्ब्वसनैर्लोध्रैः प्रियालैः पनसैर्धवैः।अङ्कोलैर्भव्यतिनिशैर्बिल्वतिन्दुक वेणुभिः।।2.94.8।।काश्मर्यरिष्टवरुणैर्मधूकैस्तिलकैस्तथा।बदर्यामलकैर्नीपैर्वेत्रधन्वनबीजकैः।।2.94.9।।पुष्पवद्भिः फलोपेतैश्छायावद्भिर्मनोरमैः।एवमादिभिराकीर्णः श्रियं पुष्यत्ययं गिरिः।।2.94.10।।

આ ગિરિ આમ્ર, જાંબુ, અસન, લોધ્ર, પ્રિયાલ, પનસ (કઠલ), ધવ, અંકોલ, ભવ્ય તિનિશ, બિલ્વ, તિંદુક, વેણુ (વાંસ), કાશ્મર્ય, અરિષ્ટ, વરુણ, મધૂક, તિલક, બદરી, આમલક, નીપ, વેત્ર, ધન્વન અને દાડમ વગેરે વૃક્ષોથી ભરેલો છે—પુષ્પિત, ફળયુક્ત, છાયાવાન અને મનોહર; આવા અનેક વૃક્ષોથી આચ્છાદિત થઈ આ પર્વત શ્રી-સમૃદ્ધિમાં વધે છે.

Verse 10

आम्रजम्ब्वसनैर्लोध्रैः प्रियालैः पनसैर्धवैः।अङ्कोलैर्भव्यतिनिशैर्बिल्वतिन्दुक वेणुभिः।।2.94.8।।काश्मर्यरिष्टवरुणैर्मधूकैस्तिलकैस्तथा।बदर्यामलकैर्नीपैर्वेत्रधन्वनबीजकैः।।2.94.9।।पुष्पवद्भिः फलोपेतैश्छायावद्भिर्मनोरमैः।एवमादिभिराकीर्णः श्रियं पुष्यत्ययं गिरिः।।2.94.10।।

આ પર્વત આમ્ર, જાંબુ, અસન, લોધ્ર, પ્રિયાલ, પનસ, ધવ, અંકોલ, ભવ્ય તિનિશ, બિલ્વ, તિંદુક, વાંસ; તેમજ કાશ્મર્ય, અરિષ્ટ, વરુણ, મધૂક, તિલક; બદરી, આમલક, નીપ, વેત્ર, ધન્વન અને બીજક જેવા વૃક્ષોથી ભરેલો છે—પુષ્પિત, ફળભર્યા, છાયાવાળા અને મનોહર—એથી આ ગિરિ શ્રી-સમૃદ્ધિથી શોભે છે.

Verse 11

शैलप्रस्थेषु रम्येषु पश्येमान् रोमहर्षणान्।किन्नरान् द्वन्द्वशो भद्रे रममाणान्मनस्विनः।।।।

હે ભદ્રે, જો—આ રમ્ય શૈલપ્રસ્થોમાં રોમાંચ જગાવનારા, મનસ્વી કિન્નરો જોડે જોડે રમતા દેખાય છે.

Verse 12

शाखावसक्तान् खड्गांश्च प्रवराण्यम्बराणि च।पश्य विद्याधरस्त्रीणां क्रीडोद्धेशान्मनोरमान्।।।।

જુઓ, વિદ્યાધર સ્ત્રીઓના મનોહર ક્રીડાસ્થાનો—જ્યાં શાખાઓ પર ખડ્ગો અને ઉત્તમ વસ્ત્રો લટકતા રહે છે.

Verse 13

जलप्रपातैरुद्भेदैर्निष्यन्दैश्च क्वचित्क्वचित्।स्रवद्भिर्भात्ययं शैल स्स्रवन्मद इव द्विपः।।।।

જળપ્રપાતો, ઉદ્ભેદતા ઝરણાં અને ક્યાંક ક્યાંક વહેતા નાનાં પ્રવાહોથી આ પર્વત તેજસ્વી લાગે છે—જેમ મદસ્રાવ કરતો દ્વિપ.

Verse 14

गुहासमीरणो गन्धान्नानापुष्पभवान्वहन्।घ्राणतर्पणमभ्येत्य कं नरं न प्रहर्षयेत्।।।।

ગુહાઓમાંથી વહેતો પવન અનેક પુષ્પજન્ય સુગંધો વહન કરી ઘ્રાણને તૃપ્ત કરતો આવે છે; એવો પવન કયા મનુષ્યને હર્ષિત ન કરે?

Verse 15

यदीह शरदोऽनेकास्त्वया सार्धमनिन्दिते।लक्ष्मणेन च वत्स्यामि न मां शोकः प्रधक्ष्यति।।।।

હે અનિંદિતે, જો હું અહીં તારી સાથે અને લક્ષ્મણ સાથે અનેક શરદઋતુઓ સુધી વસું, તો શોક મને કદી દહન ન કરશે.

Verse 16

बहुपुष्पफले रम्ये नानाद्विजगणायुते।विचित्रशिखरे ह्यस्मिन्रतवानस्मि भामिनि।।।।

હે ભામિની પ્રિયે, અનેક પુષ્પો અને ફળોથી સમૃદ્ધ, વિવિધ પક્ષીગણોથી ગુંજતું અને અદ્ભુત શિખરોવાળું આ રમ્ય પર્વત મને અત્યંત રમી ગયો છે.

Verse 17

अनेन वनवासेन मया प्राप्तं फलद्वयम्।पितुश्चानृणता धर्मे भरतस्य प्रियं तथा।।।।

આ વનવાસ દ્વારા મેં દ્વિગુણ ફળ પ્રાપ્ત કર્યું છે: ધર્મના વિષয়ে પિતૃઋણમાંથી મુક્તિ મેળવી અને ભરતને પણ પ્રિયતા તથા સંતોષ આપ્યો છે.

Verse 18

वैदेहि रमसे कच्चिच्चित्रकूटे मया सह।पश्यन्ती विविधान्भावान्मनोवाक्कायसम्मतान्।।।।

હે વૈદેહી, શું તું મારી સાથે અહીં ચિત્રકૂટ પર આનંદથી રહે છે? મન, વાણી અને કાયાને પ્રિય લાગતા વિવિધ દૃશ્યો અને અનુભવોને જોતી તું રમે છે ને?

Verse 19

इदमेवामृतं प्राहू राज्ञि राजर्षयः परे।वनवासं भवार्थाय प्रेत्य मे प्रपितामहाः।।।।

મારા પ્રપિતામહ સમાન પ્રાચીન રાજર્ષિઓએ કહ્યું છે કે રાજા માટે આ વનવાસ જ અમૃત સમાન છે—ભવાર્થ માટે કલ્યાણકારી અને મૃત્યુ પછી ઉત્તમ ગતિ આપનાર.

Verse 20

शिला श्शैलस्य शोभन्ते विशाला श्शतशोऽभितः।बहुला बहुलैर्वर्णैर्नीलपीतसितारुणैः।।।।

પર્વત પર સર્વત્ર સૈંકડો વિશાળ શિલાઓ અતિ શોભાયમાન દેખાય છે; અનેક વર્ણોથી ભરપૂર—નીલ/કૃષ્ણ, પીળા, શ્વેત અને અરુણ—તેઓ તેજથી ઝળહળે છે।

Verse 21

निशिभान्त्यचलेन्द्रस्य हुताशनशिखा इव।ओषध्यः स्वप्रभालक्ष्म्या भ्राजमाना स्सहस्रशः।।।।

રાત્રે આ ગિરિરાજ પર સહસ્રો ઔષધિઓ પોતાની જ પ્રભાથી ઝળહળે છે, જાણે હુતાશનની જ્વાલાઓની શિખાઓ હોય તેમ તેજસ્વી બને છે।

Verse 22

केचित् क्षयनिभा देशाः केचिदुद्यानसन्निभाः।केचिदेकशिला भान्ति पर्वतस्यास्य भामिनि।।।।

હે ભામિની, આ પર્વતના કેટલાંક પ્રદેશો ગૃહસમાન લાગે છે, કેટલાંક ઉદ્યાનસમાન; અને કેટલાંક તો એકજ શિલાથી બનેલા હોય તેમ ઝળહળે છે।

Verse 23

भित्त्वेव वसुधां भाति चित्रकूटस्समुत्थितः।चित्रकूटस्य कूटोऽसौ दृश्यते सर्वत श्शुभः।।।।

ચિત્રકૂટ જાણે ધરતીને ભેદીને ઊભો થયો હોય તેમ તેજસ્વી લાગે છે; અને ચિત્રકૂટનો એ શિખર સર્વ દિશામાં શુભ અને સુંદર રૂપે દર્શાય છે।

Verse 24

कुष्ठस्थगरपुन्नाग भूर्जपत्रोत्तरच्छदान्।कामिनां स्वास्तरान्पश्य कुशेशयदलायुतान्।।।।

કુષ્ઠ, સ્થગર, પુન્નાગ અને ભૂર્જપત્રોના પાથરણાંથી ઢંકાયેલા, કમનીયોના સ્વાસ્તર સમાન શયનોને જો—કુશેશય (પદ્મ)ના દળોથી ભરપૂર પાથરાયેલા છે।

Verse 25

मृदिताश्चापविद्धाश्च दृश्यन्ते कमलस्रजः।कामिभिर्वनिते पश्य फलानि विविधानि च।।।।

હે વનિતે, જો—કામીઓએ મસળી ને ફેંકી દીધેલી કમળની માળાઓ અહીં દેખાય છે; અને વિવિધ પ્રકારનાં ફળો પણ (છોડી ગયેલાં) નજરે પડે છે॥

Verse 26

वस्वौकसारां नलिनीमत्येतीवोत्तरान्कुरून्।पर्वतश्चित्रकूटोऽसौ बहुमूलफलोदकः।।।।

મૂલ, ફળ અને જળથી સમૃદ્ધ આ ચિત્રકૂટ પર્વત તો વસ્વૌકસારાં, નલિની અને ઉત્તરકુરુઓને પણ જાણે પોતાની સમૃદ્ધિ અને સૌંદર્યથી વટાવી જાય છે॥

Verse 27

इमं तु कालं वनिते विजह्रिवांस्त्वया च सीते सह लक्ष्मणेन च।रतिं प्रपत्स्ये कुलधर्मवर्धनीं सतां पथि स्वैर्नियमैः परैः स्थितः।।।।

હે પ્રિય સીતે, લક્ષ્મણ સાથે અને તારી સાથે આ વનમાં સમય વિતાવીને—સત્પુરુષોના માર્ગે અડગ રહી, પોતાના કઠોર નિયમ-સંયમમાં સ્થિત રહી—હું એવી ગાઢ રતિ પ્રાપ્ત કરીશ, જે અમારા કુલધર્મને પણ વધારનારી છે॥