Sarga 53

Verse 1

स तं वृक्षं समासाद्य सन्ध्यामन्वास्यपश्चिमाम्।रामो रमयतां श्रेष्ठ इति होवाच लक्ष्मणम्।।।।

તે વૃક્ષ પાસે પહોંચી, રામે પશ્ચિમમુખે સાંજની સંધ્યા કરી; પછી સૌને આનંદ આપનારામાં શ્રેષ્ઠ રામે લક્ષ્મણને કહ્યું.

Verse 2

अद्येयं प्रथमा रात्रिर्याता जनपदाद्बहिः।या सुमन्त्रेण रहिता तां नोत्कण्ठितुमर्हसि।।।।

આજે જનપદની બહાર અમારી પ્રથમ રાત્રિ છે; અને સુમંત્ર વિના છે—તોય તું તેના વિષે ચિંતા કરીને વ્યાકુળ થવા યોગ્ય નથી.

Verse 3

जागर्तव्यमतन्द्रिभ्यामद्यप्रभृति रात्रिषु।योगक्षेमौ हि सीताया वर्तेते लक्ष्मणावयोः।।।।

હે લક્ષ્મણ, આજથી આગળ રાત્રિઓમાં બેદરકારી વિના જાગતા રહેવું જોઈએ; કારણ કે સીતાનું યોગક્ષેમ—સુરક્ષા અને કલ્યાણ—અમ બંને પર નિર્ભર છે.

Verse 4

रात्रिं कथञ्चिदेवेमां सौमित्रे वर्तयामहे।अपावर्तामहे भूमावास्तीर्य स्वयमार्जितैः।।।।

હે સૌમિત્રે (લક્ષ્મણ), આ રાત તો કોઈ રીતે પસાર કરવી પડશે; આપણે ધરતી પર જ સૂઈશું, પોતે જ એકત્ર કરેલું પાથરીને.

Verse 5

स तु संविश्य मेदिन्यां महार्हशयनोचितः।इमाः सौमित्रये रामो व्याजहार कथाः शुभाः।।।।

મોંઘા શયનને યોગ્ય હોવા છતાં રામ ધરતી પર સૂઈ ગયા અને સૌમિત્રેને આ શુભ, હિતકારી વચનો કહ્યા.

Verse 6

ध्रुवमद्य महाराजो दुःखं स्वपिति लक्ष्मण।कृतकामा तु कैकेयी तुष्टा भवितुमर्हति।।।।

હે લક્ષ્મણ, નિશ્ચયે આજે રાત્રે મહારાજ દુઃખમાં સૂઈ રહ્યા છે; પરંતુ ઇચ્છા પૂર્ણ થયેલી કૈકેયી તો સંતોષમાં હોવી જોઈએ.

Verse 7

सा हि देवी महाराजं कैकेयी राज्यकारणात्।अपि न च्यावयेत्प्राणान् दृष्ट्वा भरतमागतम्।।।।

કારણ કે રાજ્યના હેતુથી એ રાણી કૈકેયી, ભરતને પાછો આવેલો જોઈને, મહારાજના પ્રાણોને પણ જોખમમાં મૂકવામાં સંકોચ ન કરે.

Verse 8

अनाथश्च हि वृद्धश्च मया चैव विनाकृतः।किं करिष्यति कामात्मा कैकेयी वशमागतः।।।।

કારણ કે તે વૃદ્ધ છે અને મારી વિયોગથી નિરાધાર થયો છે; ઇચ્છાથી ચલિત અને કૈકેયીના વશમાં પડેલો રાજા શું કરી શકશે?

Verse 9

इदं व्यसनमालोक्य राज्ञश्च मतिविभ्रमम्।काम एवार्थधर्माभ्यां गरीयानिति मे मतिः।।।।

આ આપત્તિ અને રાજાના વિવેકભ્રમને જોઈને મારી મતિ એવી થાય છે કે અર્થ અને ધર્મ કરતાં પણ કામ—ઇચ્છા—જ વધુ ભારે પડે છે.

Verse 10

को ह्यविद्वानपि पुमान् प्रमदायाः कृते त्यजेत्।छन्दानुवर्तिनं पुत्रं तातो मामिव लक्ष्मण।।।।

હે લક્ષ્મણ, કયો પુરુષ—even અજ્ઞાની પણ—સ્ત્રીના કારણે મારી જેમ આજ્ઞાપાલક પુત્રને, જેમ પિતાએ મને ત્યજ્યો, ત્યજી દેશે?

Verse 11

सुखी बत सभार्यश्च भरतः केकयीसुतः।मुदितान् कोसलानेको यो भोक्ष्यत्यधिराजवत्।।।।

કૈકેયીપુત્ર ભરત તો સુખી, પત્નીસહિત; આનંદિત કોશલવાસીઓ વચ્ચે એકલો જ અધિરાજ સમે કોશલનો ભોગ કરશે.

Verse 12

स हि सर्वस्य राज्यस्य मुखमेकं भविष्यति।ताते च वयसाऽतीते मयि चारण्यमास्थिते।।।।

કારણ કે સમગ્ર રાજ્યનો એકમાત્ર મસ્તક તે જ બનશે; હે પ્રિય, પિતા વયે વૃદ્ધ થયા છે અને હું અરણ્યવાસ સ્વીકારી બેઠો છું.

Verse 13

अर्थधर्मौ परित्यज्य य काममनुवर्तते।एवमापद्यते क्षिप्रं राजा दशरथो यथा।।।।

જે રાજા અર્થ અને ધર્મને ત્યજી કામના પાછળ ચાલે છે, તે તરત જ આપત્તિમાં પડે છે—જેમ રાજા દશરથે પડ્યું છે.

Verse 14

मन्ये दशरथान्ताय मम प्रव्राजनाय च।कैकेयी सौम्य सम्प्राप्ता राज्याय भरतस्य च।।।।

હે સૌમ્ય લક્ષ્મણ, મને લાગે છે કે કૈકેયી દશરથના વિનાશ માટે, મારા વનવાસ માટે અને ભરતના રાજ્યાભિષેક માટે અહીં આવી છે.

Verse 15

अपीदानीं तु कैकेयी सौभाग्यमदमोहिता।कौसल्यां च सुमित्रां च सम्प्रबाधेत मत्कृते।।।।

અને હવે, શું કૈકેયી—સૌભાગ્યના મદથી મોહિત થઈ—મારા કારણે કૌસલ્યા અને સુમિત્રાને પીડા આપશે નહીં?

Verse 16

मा स्म मत्कारणाद्देवी सुमित्रा दुःखमावसेत्।अयोध्यामित एव त्वं काल्ये प्रविश लक्ष्मण।।।।

લક્ષ્મણ, મારા કારણે દેવી સુમિત્રા દુઃખમાં ન રહે; તેથી તું અહીંથી જ કાલે પ્રાતઃ અયોધ્યામાં પ્રવેશ કર.

Verse 17

अहमेको गमिष्यामि सीतया सह दण्डकान्।अनाथाया हि नाथस्त्वं कौशल्याया भविष्यसि।।।।

હું એકલો સીતા સાથે દંડકારણ્યમાં જઈશ; તું નિરાધાર રહેનારી કૌશલ્યાનો નાથ અને રક્ષક બનજે.

Verse 18

क्षुद्रकर्मा हि कैकेयी द्वेष्यमन्याय्यमाचरेत्।परिदद्याहि धर्मज्ञे भरते मम मातरम्।।।।

ક્ષુદ્રકર્મી કૈકેયી દ્વેષવશ અતિ દ્વેષ્ય અને અન્યાયી આચરણ કરી શકે; તેથી ધર્મજ્ઞ ભરતને મારી માતાનું રક્ષણ સોંપજે.

Verse 19

नूनं जात्यन्तरे कस्मिन् स्त्रियः पुत्रैर्वियोजिताः।जनन्या मम सौमित्रे तस्मादेतदुपस्थितम्।।।।

હે સૌમિત્રે લક્ષ્મણ! નિશ્ચયે કોઈ પૂર્વજન્મમાં મારી માતાએ સ્ત્રીઓને પુત્રોથી વિયોગ કરાવ્યો હશે; તેથી આ આપત્તિ આજે તેના પર આવી છે.

Verse 20

मया हि चिरपुष्टेन दुखसंवर्धितेन च।विप्रयुज्यत कौशल्या फलकाले धिगस्तु माम्।।।।

જેણે મને લાંબા સમય સુધી પોષ્યો અને દુઃખમાં ઉછેર્યો એવી કૌશલ્યા ફળકાળે મારીથી વિયોગ પામે છે—ધિક્કાર છે મને!

Verse 21

मा स्म सीमन्तिनी काचिज्जनयेत्पुत्रमीदृशम्।सौमित्रे योऽहमम्बाया दद्मि शोकमनन्तकम्।।।।

હે સૌમિત્રે લક્ષ્મણ! હું એવો પુત્ર છું કે માતાને અનંત શોક આપું છું; તેથી કોઈ પણ સ્ત્રી એવો પુત્ર કદી ન જનમે.

Verse 22

मन्ये प्रीतिविशिष्टा सा मत्तो लक्ष्मण शारिका।यस्यास्तच्छ्रूयते वाक्यं शुक पादमरेर्दश।।।।

લક્ષ્મણ, મને લાગે છે કે મારી માતાને મારી કરતાં તેની શારિકા વધુ પ્રિય છે; કારણ કે તેની પાસેથી આ વાક્ય સાંભળાય છે— ‘હે શુક, શત્રુના પગને દંશ કર!’

Verse 23

शोचन्त्या अल्पभाग्याया न किञ्चिदुपकुर्वता।पुत्रेण किमपुत्राया मया कार्यमरिन्दम।।।।

હે અરિંદમ, શોકમાં ડૂબેલી અને અલ્પભાગ્યવતી મારી માતાને—જેને હું કશી મદદ કરી શકતો નથી—મારા જેવા પુત્રથી શું લાભ? જાણે તે પુત્રવિહોણી જ હોય.

Verse 24

अल्पभाग्या हि मे माता कौशल्या रहिता मया।शेते परमदुःखार्ता पतिता शोकसागरे।।।।

મારી વિના રહેલી મારી માતા કૌશલ્યા ખરેખર અલ્પભાગ્યવતી છે; પરમ દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ, જાણે શોકના સાગરમાં પડી ગઈ હોય તેમ શયન કરે છે.

Verse 25

एको ह्यहमयोध्यां च पृथिवीं चापि लक्ष्मण।तरेयमिषुभिः क्रुद्धो ननु वीर्यमकारणम्।।।।

હે લક્ષ્મણ, હું જો ક્રોધિત થાઉં તો એકલો જ મારા બાણોથી અયોધ્યા જ નહીં, આખી પૃથ્વીને પણ વશ કરી શકું; પરંતુ નિષ્કારણ પરાક્રમ પ્રદર્શિત કરવું યોગ્ય નથી.

Verse 26

अधर्मभयभीतश्च परलोकस्य चानघ।तेन लक्ष्मण नाद्याह मात्मानमभिषेचये।।।।

હે અનઘ લક્ષ્મણ, અધર્મના ભયથી અને પરલોકનું પણ સ્મરણ રાખીને—આથી જ આજે મેં પોતાનો અભિષેક (રાજ્યાભિષેક) કરાવ્યો નથી.

Verse 27

एतदन्यश्च करुणं विलप्य विजने वने।अश्रुपूर्णमुखो रामो निशि तूष्णीमुपाविशत्।।।।

આ એકાંત વનમાં રામે આ રીતે તથા અન્ય કરુણ વિલાપ કરીને, આંસુઓથી ભરાયેલો મુખ લઈને, રાત્રે મૌનમાં બેસી ગયા.

Verse 28

विलप्योपरतं रामं गतार्चिषमिवानलम्।समुद्रमिव निर्वेगमाश्वासयत लक्ष्मणः।।।।

જ્યારે રામનો વિલાપ શાંત થયો—જેમ જ્વાલા બુઝી ગયેલી અગ્નિ, જેમ નિર્વેગ સમુદ્ર—ત્યારે લક્ષ્મણે તેમને આશ્વાસન આપ્યું.

Verse 29

ध्रुवमद्य पुरी राजन्नयोध्यायुधिनां वर।निष्प्रभा त्वयि निष्क्रान्ते गतचन्द्रेव शर्वरी।।।।

હે રાજન, આયુધધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ! નિશ્ચયે આજે તું નીકળી ગયો હોવાથી અયોધ્યા નગરી ચંદ્રવિહોણી રાત્રિ જેવી નિષ્પ્રભ બની ગઈ છે.

Verse 30

नैतदौपयिकं राम यदिदं परितप्यते।विषादयसि सीतां च मां चैव पुरुषर्षभ।।।।

હે રામ, આ રીતે પરિતાપ કરવો યોગ્ય નથી. હે પુરુષર્ષભ, આવા વિલાપથી તું સીતાને અને મને પણ નિરાશ કરે છે.

Verse 31

न च सीता त्वया हीना न चाहमपि राघव।मुहूर्तमपि जीवावो जलान्मत्स्याविनोद्धृतौ।।।।

હે રાઘવ! તારા વિના સીતા પણ નહીં, અને હું પણ નહીં—જળમાંથી બહાર કાઢેલા માછલાં જેમ—ક્ષણમાત્ર પણ જીવીએ નહીં.

Verse 32

नहि तातं न शत्रुघ्नं न सुमित्रां परन्तप।द्रष्टुमिच्छेयमद्याहं स्वर्गं चापि त्वया विना।।।।

હે પરંતપ! તારા વિના આજે હું ન પિતાને, ન શત્રુઘ્નને, ન સુમિત્રાને જોવા ઇચ્છું; તારા વિના સ્વર્ગ પણ મને ન ગમે.

Verse 33

ततस्तत्र सुखासीनौ नातिदूरे निरीक्ष्य ताम्।न्यग्रोधे सुकृतां शय्यां भेजाते धर्मवत्सलौ।।।।

પછી ત્યાં સુખપૂર્વક બેઠેલા તે ધર્મપ્રેમી બન્નેએ નજીક જ વટવૃક્ષ નીચે સારી રીતે તૈયાર કરેલી શય્યા જોઈ, અને તે શય્યામાં શયન કર્યું.

Verse 34

स लक्ष्मणस्योत्तमपुष्कलं वचोनिशम्य चैवं वनवासमादरात्।समाः समस्ता विदधे परन्तपःप्रपद्य धर्मं सुचिराय राघवः।।।।

પરંતપ રાઘવ (શ્રીરામે) લક્ષ્મણના ઉત્તમ અને વિસ્તૃત ઉપદેશને સ્નેહપૂર્વક સાંભળી; વનવાસને યોગ્ય ધર્મને આશ્રય કરીને, દીર્ઘકાલ માટે પૂર્ણ વર્ષસમૂહ સુધી વનમાં નિવાસનો નિશ્ચય કર્યો.

Verse 35

ततस्तु तस्मिन् विजने वने तदामहाबलौ राघववंशवर्धनौ।न तौ भयं सम्भ्रममभ्युपेयतुर्यथैव सिंहौ गिरिसानुगोचरौ।।।।

પછી તે સમયે તે નિર્જન વનમાં મહાબલશાળી, રાઘવવંશના વર્ધક એવા તે બન્ને ભય કે ગભરાટને વશ ન થયા—જેમ પર્વતઢાળે વિહરતા બે સિંહો.