Sarga 75

Verse 1

दीर्घकालात्समुत्थाय संज्ञां लब्ध्वा च वीर्यवान्।नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यां दीनामुद्वीक्ष्य मातरम्।।।।सोऽमात्यमध्ये भरतो जननीमभ्यकुत्सयत्।

ઘણો સમય પછી તે પરાક્રમી ભરત ઊઠ્યો અને સંજ્ઞા પામી; આંસુભર્યા નેત્રોથી દીન માતાને જોઈ, મંત્રીઓની વચ્ચે તેણે જનનીને ધિક્કાર્યો.

Verse 2

राज्यं न कामये जातु मन्त्रये नापि मातरम्।।।।अभिषेकं न जानामि योऽभूद्राज्ञा समीक्षितः।विप्रकृष्टेह्यहं देशे शत्रुघ्नसहितोऽवसम्।।।।

હું ક્યારેય રાજ્યની ઇચ્છા કરી નથી, ન તો એ વિષયે માતા સાથે પણ મંત્રણા કરી છે. રાજાએ જે અભિષેક નિર્ધારિત કર્યો હતો તેની મને જાણ નથી; કારણ કે હું શત્રુઘ્ન સાથે દૂર દેશમાં નિવાસ કરતો હતો.

Verse 3

राज्यं न कामये जातु मन्त्रये नापि मातरम्।।2.75.2।।अभिषेकं न जानामि योऽभूद्राज्ञा समीक्षितः।विप्रकृष्टेह्यहं देशे शत्रुघ्नसहितोऽवसम्।।2.75.3।।

રાજાએ જે અભિષેક નિશ્ચિત કર્યો હતો, તેની મને કશી જાણ નહોતી; કારણ કે હું શત્રુઘ્ન સાથે દૂર પ્રદેશમાં નિવાસ કરતો હતો.

Verse 4

वनवासं न जानामि रामस्याहं महात्मनः।विवासनं वा सौमित्रे स्सीतायाश्च यथाऽभवत्।।।।

મહાત્મા રામના વનવાસ વિષે મને કશી જાણ નહોતી; તેમજ સૌમિત્રિ (લક્ષ્મણ) અને સીતા દેવીનું નિર્વાસન કેવી રીતે થયું તે પણ મને ખબર નહોતી.

Verse 5

तथैव क्रोशतस्तस्य भरतस्य महात्मनः।कौसल्या शब्दमाज्ञाय सुमित्रामिदमब्रवीत्।।।।

એ મહાત્મા ભરત આમ જ રડતો રહ્યો; કૌસલ્યાએ તેનો શબ્દ ઓળખી સુમિત્રાને આ રીતે કહ્યું.

Verse 6

आगतः क्रूरकार्यायाः कैकेय्या भरतस्सुतः।तमहं द्रष्टुमिच्छामि भरतं दीर्घदर्शिनम्।।।।

ક્રૂર કર્મવાળી કૈકેયીના પુત્ર, દીર્ઘદર્શી ભરત આવ્યો છે; હું તે ભરતને જોવા ઇચ્છું છું.

Verse 7

एवमुक्त्वा सुमित्रां सा विवर्णा मलिना कृशा।प्रतस्थे भरतो यत्र वेपमाना विचेतना।।।।

સુમિત્રાને આમ કહી, કૌસલ્યા—વર્ણહીન, મલિન અને કૃશ—કંપતી, લગભગ અચેત બની, જ્યાં ભરત હતો ત્યાં જવા નીકળી પડી.

Verse 8

स तु रामानुजश्चापि शत्रुघ्नसहितस्तदा।प्रतस्थे भरतो यत्र कौसल्याया निवेशनम्।।।।

ત્યારે રામના અનુજ ભરત પણ શત્રુઘ્ન સાથે કૌસલ્યાના નિવાસસ્થાન તરફ પ્રસ્થાન કર્યો, જ્યાં કૌસલ્યા રહેતી હતી.

Verse 9

तत श्शत्रुघ्नभरतौ कौसल्यां प्रेक्ष्य दुःखितौ।पर्यष्वजेतां दुःखार्तां पतितां नष्टचेतसाम्।।।।रुदन्तौ रुदतीं दुःखात्समेत्यार्यां मनस्स्विनीम्।

ત્યારે શત્રુઘ્ન અને ભરત, કૌસલ્યાને જોઈ શોકથી વ્યાકુળ થયા. દુઃખથી પીડિત, ધરાશાયી અને ચેતના ગુમાવેલી તે આર્યા, મનસ્વિની માતા પાસે જઈ, તેણી રડતી હતી તેમ પોતે પણ રડતાં, બંનેએ તેને આલિંગન આપ્યું.

Verse 10

भरतं प्रत्युवाचेदं कौसल्या भृशदुःखिता।।।।इदं ते राज्यकामस्य राज्यं प्राप्तमकण्टकम्।संप्राप्तं बत कैकेय्या शशीघ्रं क्रूरेण कर्मणा।।।।

અતિ દુઃખિત કૌસલ્યાએ ભરતને કહ્યું: “રાજ્યની ઇચ્છાવાળા તને આ રાજ્ય નિર્વિઘ્ન મળ્યું છે; અહો, કૈકેયીએ ક્રૂર કર્મથી અતિશીઘ્ર તેને તારા માટે મેળવી લીધું.”

Verse 11

भरतं प्रत्युवाचेदं कौसल्या भृशदुःखिता।।2.75.10।।इदं ते राज्यकामस्य राज्यं प्राप्तमकण्टकम्।संप्राप्तं बत कैकेय्या शशीघ्रं क्रूरेण कर्मणा।।2.75.11।।

અતિ દુઃખિત કૌસલ્યાએ ભરતને કહ્યું: “રાજ્યની ઇચ્છાવાળા તને આ રાજ્ય નિર્વિઘ્ન મળ્યું છે; અહો, કૈકેયીએ ક્રૂર કર્મથી અતિશીઘ્ર તેને તારા માટે મેળવી લીધું.”

Verse 12

प्रस्थाप्य चीरवसनं पुत्रं मे वनवासिनम्।कैकेयी कं गुणं तत्र पश्यति क्रूरदर्शिनी।।।।

મારા પુત્રને ચીરવસ્ત્ર ધારણ કરાવી વનમાં વસાવવા મોકલીને, ક્રૂર દૃષ્ટિવાળી કૈકેયી ત્યાં કયો લાભ જોતી હતી?

Verse 13

क्षिप्रं मामपि कैकेयी प्रस्थापयितुमर्हति।हिरण्यनाभो यत्रास्ते सुतो मे सुमहायशाः।।।।

જ્યાં મારો સુમહાયશી, હિરણ્યનાભ રામ નિવાસ કરે છે, ત્યાં કૈકેયીએ મને પણ તત્કાળ મોકલવી જોઈએ.

Verse 14

अथवा स्वयमेवाहं सुमित्रानुचरा सुखम्।अग्निहोत्रं पुरस्कृत्य प्रस्थास्ये यत्र राघवः।।।।

અથવા હું પોતે જ સુમિત્રાને સાથે લઈ આનંદથી, અગ્નિહોત્રને પુરસ્કૃત કરી, જ્યાં રાઘવ છે ત્યાં પ્રસ્થાન કરીશ.

Verse 15

कामं वा स्वयमेवाद्य तत्र मां नेतुमर्हसि।यत्रासौ पुरुषव्याघ्रः पुत्रो मे तप्यते तपः।।।।

અથવા આજે તમે પોતે જ મને ત્યાં લઈ જવા યોગ્ય છો, જ્યાં મારો પુત્ર—પુરુષવ્યાઘ્ર—તપમાં રત છે.

Verse 16

इदं हि तव विस्तीर्णं धनधान्यसमाचितम्।हस्त्वश्वरथसम्पूर्णं राज्यं निर्यातितं तया।।।।

કારણ કે આ વિશાળ રાજ્ય—ધન અને ધાન્યથી સમૃદ્ધ, હાથી-ઘોડા-રથોથી પરિપૂર્ણ—તેણે તને સોંપી દીધું છે.

Verse 17

इत्यादिबहुभिर्वाक्यैः क्रूरैः सम्भर्त्सितोऽनघः।विव्यथे भरतस्तीव्रं व्रणे तुद्येव सूचिना।।।।

આદિ અનેક ક્રૂર વચનો વડે નિર્દોષ ભરતને કઠોર રીતે ઠપકો અપાયો; તે તીવ્ર દુઃખથી વ્યથિત થયો—જેમ ઘાવમાં સૂઈ ચુભે તેમ.

Verse 18

पपात चरणौ तस्यास्तदा सम्भ्रान्तचेतनः।विलप्य बहुधाऽसंज्ञो लब्धसंज्ञस्ततः स्थितः।।।।

ત્યારે ચિત્ત ભ્રમિત થઈ તે તેના ચરણોમાં પડી ગયો; વારંવાર વિલાપ કરતાં બેભાન થયો, પછી સંજ્ઞા પામી ત્યાં ઊભો રહ્યો.

Verse 19

एवं विलपमानां तां भरतः प्राञ्जलिस्तदा।कौसल्यां प्रत्युवाचेदं शोकैर्बहुभिरावृताम्।।।।

આ રીતે વિલાપ કરતી, અનેક શોકોથી આવૃત કૌસલ્યાને ભરતે ત્યારે કર જોડીને વિનયપૂર્વક આ વચન કહ્યું.

Verse 20

आर्ये कस्मादजानन्तं गर्हसे मामकिल्बिषम्।विपुलां च मम प्रीतिं स्थिरां जानासि राघवे।।।।

હે આર્યા, અજાણ અને નિર્દોષ એવા મને તમે કેમ ગર્હો છો? રાઘવ (શ્રીરામ) પ્રત્યે મારી વિશાળ અને અચળ પ્રીતિ તમે જાણો છો.

Verse 21

कृता शास्त्रानुगा बुद्धिर्माभूत्तस्य कदाचन।सत्यसन्ध स्सतां श्रेष्ठो यस्याऽर्योऽनुमते गतः।।।।

જેની બુદ્ધિ શાસ્ત્રાનુસાર ઘડાયેલી છે, તેના મનમાં કદી એવો વિચાર ન ઊઠે કે—સત્યસંધ, સત્પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ એવા મારા આર્ય ભાઈએ તેની સંમતિથી વનવાસ ગમન કર્યું.

Verse 22

प्रेष्यं पापीयसां यातु सूर्यञ्च प्रतिमेहतु।हन्तु पादेन गां सुप्तां यस्याऽर्योऽनुमते गतः।।।।

જેનાં અનુમોદનથી મારા આર્ય ભાઈ વનવાસે ગયા, તે પાપી આ પાપો ભોગવે—અતિ દુષ્ટોની દાસતા કરે, સૂર્ય સામે મૂત્ર વિસર્જન કરે, અને સૂતી ગાયને પગથી લાત મારે.

Verse 23

कारयित्वा महत्कर्म भर्ता भृत्यमनर्थकम्।अधर्मो योऽस्य सोऽस्यास्तु यस्याऽर्योऽनुमतेगतः।।।।

જેનાં ઉપદેશથી મારા આર્ય ભાઈને દૂર મોકલાયા, તેનાં પર અધર્મનો દોષ પડે—જેમ સ્વામી કોઈ સેવકને મહાકાર્ય કરાવીને પણ યોગ્ય પ્રતિફળ ન આપે; એવો અધર્મ તેનો જ થાઓ.

Verse 24

परिपालयमानस्य राज्ञो भूतानि पुयत्रवत्।ततस्नु दुह्यतां पापं यस्याऽर्योऽनुमते गतः।।।।

જે રાજા પ્રજાને પુત્ર સમાન પાળે છે, એવા રાજાને દ્રોહ કરવાથી જે પાપ થાય, તે પાપ તેને લાગો—જેનાં ઉપદેશથી મારા આર્ય ભાઈ વનવાસે ગયા.

Verse 25

बलिषड्भागमुद्धृत्य नृपस्यारक्षतः प्रजाः।अधर्मो योऽस्य सोऽस्यास्तु यस्यार्थोऽनुमते गतः।।।।

જે રાજા પ્રજાથી ધર્મસંગત છઠ્ઠો ભાગ (બલિ) લે છે છતાં રક્ષા કરતો નથી, તેને જે અધર્મ લાગે, એ અધર્મ તેને જ લાગો—જેનાં અનુમોદનથી મારા આર્ય ભાઈ વનવાસે ગયા.

Verse 26

संश्रुत्य च तपस्विभ्यस्सत्रे वै यज्ञदक्षिणाम्।तां विप्रलपतां पापं यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।

જેના ઉપદેશથી મારા આર્ય ભાઈને વનમાં મોકલાયો, તે પર પાપ આવે—જેમ સત્રયજ્ઞમાં તપસ્વીઓને યજ્ઞદક્ષિણા આપવાનું વચન આપી પછી કપટથી અટકાવનાર પર પાપ આવે.

Verse 27

हस्त्यश्वरथसम्बाधे युद्धे शस्त्रसमाकुले।मा स्म कार्षीत्सतां धर्मं यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।

હાથી-ઘોડા-રથોથી ભરેલા અને શસ્ત્રોથી ગૂંજતા યુદ્ધમાં પણ જે સજ્જનોના ધર્મરૂપ કર્તવ્યને ન કરે—એવો અધીર્મી બને તે, જેના ઉપદેશથી મારા આર્ય ભાઈને વનમાં મોકલાયો.

Verse 28

उपदिष्टं सुसूक्ष्मार्थं शास्त्रं यत्नेन धीमता।स नाशयतु दुष्टात्मा यस्याऽर्योऽनुमते गतः।।।।

જ્ઞાની ગુરુએ યત્નપૂર્વક ઉપદેશેલું સૂક્ષ્મ અર્થવાળું શાસ્ત્ર—તેને જે દુરાત્મા નાશ પામે તેમ બગાડે; એવો દુરાત્મા નાશ પામે, જેના ઉપદેશથી મારા આર્ય ભાઈને વનમાં મોકલાયો.

Verse 29

मा च तं व्यूढबाह्वंसं चन्द्रार्कसमतेजसम्।द्राक्षीद्राज्यस्थमासीनं यस्यार्योऽनुमतेगतः।।।।

જેના ઉપદેશથી મારા આર્ય ભાઈને વનમાં મોકલાયો, તે કદી પણ તેને ન જુએ—વિસ્તૃત બાહુ અને વિશાળ સ્કંધવાળો, ચંદ્ર-સૂર્ય સમ તેજસ્વી, રાજસિંહાસન પર બિરાજમાન.

Verse 30

पायसं कृसरं छागं वृथा सोऽश्नातु निर्घृणः।गुरूंश्चाप्यवजानातु यस्याऽर्योऽनुमते गतः।।।।

જેના ઉપદેશથી મારા આર્ય ભાઈને વનમાં મોકલવામાં આવ્યો, તે નિર્દય મનુષ્ય પાયસ, કૃસર અને છાગમાસ વ્યર્થ—યજ્ઞાદિ પવિત્ર હેતુ વિના—ભોગવે; અને પોતાના ગુરુજનોનું પણ અપમાન કરે.

Verse 31

गाश्च स्पृशतु पादेन गुरून्परिवदेत्स्वयम्।मित्रे द्रुह्येत सोऽत्यन्तं यस्याऽर्योऽनुमते गतः।।।।

જેના ઉપદેશથી મારા આર્ય ભાઈને વનમાં મોકલવામાં આવ્યો, તે અધમ પાપકર્મ કરે—પગથી ગાયને સ્પર્શે (લાત મારે), પોતે જ ગુરુજનોની નિંદા કરે, અને મિત્ર સાથે અત્યંત દ્રોહ કરે.

Verse 32

विश्वासात्कथितं किञ्चित्परिवादं मिथः क्वचित्।विवृणोतु स दुष्टात्मा यस्याऽर्योऽमते गतः।।।।

વિશ્વાસથી એકાંતમાં પરસ્પર કહેલી થોડીક નિંદાવચનને, ક્યાંક કોઈને, તે દુષ્ટાત્મા પ્રગટ કરી દે—જેના અનુમતે મારા આર્ય ભાઈને મોકલવામાં આવ્યો; અને વિશ્વાસભંગનું પાપ તેને લાગુ પડે.

Verse 33

अकर्ता ह्यकृतज्ञश्च त्यक्ताचाऽत्मा निरपत्रपः।लोके भवतु विद्विष्टो यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।

જેના અનુમતે મારા આર્ય ભાઈને વનમાં મોકલવામાં આવ્યો, તે અકાર્યકર્તા, અકૃતજ્ઞ, આચારત્યાગી, નિર્લજ્જ બની, લોકમાં દ્વેષપાત્ર બને.

Verse 34

पुत्रैर्दारैश्च भृत्यैश्च स्वगृहे परिवारितः।स एको मृष्टमश्नातु यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।

જેના અનુમતે મારા આર્ય ભાઈને વનમાં મોકલવામાં આવ્યો, તે પોતાના ઘરમાં પુત્રો, પત્ની અને ભૃત્યો વડે ઘેરાયેલો હોવા છતાં, એકલો જ ઉત્તમ ભોજન ભોગવે—અને તે દોષનો ભાગી બને.

Verse 35

अप्राप्य सदृशान् दाराननपत्यः प्रमीयताम्।अनवाप्य क्रियां धर्म्यां यस्याऽर्योऽनुमते गतः।।।।

જેનાં અનુમોદનથી મારા આર્ય ભાઈને વનમાં મોકલાયો, તે પુરુષ યોગ્ય સમાન પત્ની ન પામે, નિસંતાન રહી જાય, અને ધર્મસ્થાપક ધર્મ્ય ક્રિયા પણ અપૂર્ણ રહી, સંતાન વિના જ મરી જાય.

Verse 36

माऽत्मनस्सन्ततिं द्राक्षीत्स्वेषु दारेषु दुःखितः।आयुस्समग्रमप्राप्य यऽस्यार्योऽनुमते गतः।।।।

જેનાં અનુમોદનથી મારા આર્ય ભાઈને વનમાં મોકલાયો, તે દુઃખિત રહી પોતાના દારમાંથી પોતાની સંતતિ કદી ન જુએ; અને પૂર્ણ આયુષ્ય તથા સુખસમૃદ્ધિ ન પામી જ જીવનનો અંત પામે.

Verse 37

राजस्त्रीबालवृद्धानां वधे यत्पापमुच्यते।भृत्यत्यागे च यत्पापं तत्पापं प्रतिपद्यताम्।।।।

જેનાં અનુમોદનથી મારા આર્ય ભાઈને વનમાં મોકલાયો, તે રાજા, સ્ત્રી, બાળ અને વૃદ્ધના વધથી શાસ્ત્રોમાં જે પાપ કહેવાયું છે તે પાપ, અને ભૃત્યજનનો ત્યાગ કરવાથી જે પાપ થાય તે પાપ—બધું જ ભોગવે.

Verse 38

लाक्षया मधुमांसेन लोहेन च विषेण च।सदैव बिभृयाद्भृत्यान्यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।

જેનાં અનુમોદનથી મારા આર્ય ભાઈને વનમાં મોકલાયો, તે લાક, મધુ (મદિરા), માંસ, લોહા અને વિષ—આ બધાનો વ્યવહાર કરીને ભૃત્યોને પોષે એવા પાપમાં સદૈવ બંધાયેલો રહે.

Verse 39

सङ्ग्रमे समुपोढे स्म शत्रुपक्षभयङ्करे।पलायामानो वध्येत यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।

જેનાં અનુમોદનથી મારા આર્ય ભાઈને વનમાં મોકલાયો, તે ભયંકર યુદ્ધમાં શત્રુપક્ષને ભય પમાડતો હોવા છતાં, યુદ્ધ ચરમસીમાએ પહોંચે ત્યારે પલાયન કરતો જ વીરની જેમ વધ પામે.

Verse 40

कपालपाणिः पृथिवीमटतां चीरसंवृतः।भिक्षमाणो यथोन्मत्तो यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।

જેનાં અનુમતે મારા આર્ય ભાઈને વનવાસે મોકલાયો, તે મનુષ્ય ચીરધારી બની પૃથ્વી પર ભટકે; હાથમાં કાપાળ લઈને, ઉન્મત્ત સમો ભિક્ષા માગતો ફરે.

Verse 41

मद्ये प्रसक्तो भवतु स्त्रीष्वक्षेषु च नित्यशः।कामक्रोधाभिभूतस्तु यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।

જેનાં અનુમતે મારા આર્ય ભાઈને નિર્વાસિત કરાયો, તે સદા મદ્ય, સ્ત્રીઓ અને અક્ષક્રીડામાં આસક્ત રહે; અને કામ તથા ક્રોધથી પરાભૂત થાઓ.

Verse 42

मास्म धर्मे मनो भूयादधर्मं स निषेवताम्।अपात्रवर्षी भवतु यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।

જેનાં અનુમતે મારા આર્ય ભાઈ વનવાસે ગયા, તે મનુષ્યનું મન કદી ધર્મમાં સ્થિર ન રહે; તે અધર્મનું સેવન કરે અને અપાત્રને દાન વરસાવતો રહે.

Verse 43

सञ्चितान्यस्य वित्तनि विविधानि सहस्रशः।दस्युभिर्विप्रलुप्यन्तां यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।

જેનાં અનુમતે મારા આર્ય ભાઈ વનવાસે ગયા, તેના વિવિધ પ્રકારના સંચિત ધન-વૈભવ હજારો રીતે દસ્યુઓ દ્વારા લૂંટી લેવાય.

Verse 44

उभे सन्ध्ये शयानस्य यत्पापं परिकल्प्यते।तच्चपापं भवेत्तस्य यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।

જેના અનુમોદનથી મારા આર્ય ભાઈ વનમાં ગયા, તેને પ્રાતઃસંધ્યા અને સાયંસંધ્યા બંને સમયે સૂઈ રહેવાના જેવું પાપ જ લાગો.

Verse 45

यदग्निदायके पापं यत्पापं गुरतल्पगे।मित्रद्रोहे च यत्पापं तत्पापं प्रतिपद्यताम्।।।।

અગ્નિદાહ કરનારનું જે પાપ, ગુરુના શયનનો અપમાન કરનારનું જે પાપ, અને મિત્રદ્રોહનું જે પાપ—એ જ પાપ તેને પ્રાપ્ત થાઓ, જેના અનુમોદનથી મારા આર્ય ભાઈ વનમાં ગયા.

Verse 46

देवतानां पित्रूणां च मातापित्रोस्तथैव च।मा स्म कार्षीत्स शुश्रूषां यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।

જેના અનુમોદનથી મારા આર્ય ભાઈ વનમાં ગયા, તે દેવતાઓ, પિતૃઓ તથા માતા-પિતાની કદી યોગ્ય શુશ્રૂષા ન કરી શકે—એવું થાઓ.

Verse 47

सतां लोकात्सतां कीर्त्या स्सञ्जुष्टात्कर्मणस्तथा।भ्रश्यतु क्षिप्रमद्यैव यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।

જેના અનુમોદનથી મારા આર્ય ભાઈ વનમાં ગયા, તે સજ્જનોના લોકથી, સજ્જનોની કીર્તિથી અને સજ્જનોને પ્રિય એવા કર્મોથી—આજ જ તરત ભ્રષ્ટ થઈ જાય.

Verse 48

अपास्य मातृशुश्रूषामनर्थे सोऽवतिष्ठताम्।दीर्घबाहुर्महावक्षा: यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।

જેના અનુમોદનથી દીર્ઘબાહુ અને મહાવક્ષ મારા આર્ય ભાઈ વનમાં ગયા, તે માતૃશુશ્રૂષા ત્યજીને નિરર્થક, નિષ્ફળ કાર્યોમાં જ અડગ રહી જાય.

Verse 49

बहुपुत्रो दरिद्रश्च ज्वररोगसमन्वितः।स भूयात्सतत क्लेशी यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।

જેનાં અનુમોદનથી મારા આર્ય ભાઈ વનમાં ગયા, તે પુરુષ બહુ પુત્રોથી ભારિત, દરિદ્ર, જ્વર અને રોગોથી પીડિત રહી સદા ક્લેશમાં જીવતો રહે.

Verse 50

आशामाशंसमानानां दीनानामूर्ध्वचक्षुषाम्।अर्थिनां वितथां कुर्याद्यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।

જેનાં અનુમોદનથી મારા આર્ય ભાઈ વનમાં ગયા, તે પુરુષ આશાભરી નજરે ઉપર જોતા દીન અર્થિયાઓની આશાઓને નિષ્ફળ કરનારનો પાપભાગી બને.

Verse 51

मायया रमतां नित्यं परुषः पिशुनोऽशुचिः।राज्ञो भीतस्त्वधर्मात्मा यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।

જેનાં અનુમોદનથી મારા આર્ય ભાઈ વનમાં ગયા, તે અધર્માત્મા માયાથી સદા રમતો રહે—કઠોર વાણીવાળો, પિશુન, અશુચિ—અને રાજદંડથી ભયભીત રહે.

Verse 52

ऋतुस्नातां सतीं भार्यामृतुकालानुरोधिनीम्।अतिवर्तेत दुष्टात्मा यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।

જેનાં અનુમોદનથી મારા આર્ય ભાઈ વનમાં ગયા, તે દુષ્ટાત્મા ઋતુસ્નાતા, સતી અને ઋતુકાળનું પાલન કરનારી પત્નીને અવગણનારનો પાપભાગી બને.

Verse 53

सधर्मदारान्परित्यज्य परदारान्निषेवताम्।त्यक्तधर्मरतिर्मूढो यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।

જેનાં અનુમોદનથી મારા આર્ય ભાઈને વનમાં મોકલાયો, તે ધર્મપત્નીને ત્યજી પરસ્ત્રીઓનું સેવન કરનાર, ધર્મરતિ ત્યાગી મોહગ્રસ્ત પુરુષ જેવો પાપભાગી બને.

Verse 54

विप्रलुप्तप्रजातस्य दुष्कृतं ब्राह्मणस्य यत्।तदेव प्रतिपद्येत यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।

જેનાં અનુમોદનથી મારા આર્ય ભાઈને વનમાં મોકલાયો, તે વંશભ્રષ્ટ થઈ મહાપાપ કરનાર બ્રાહ્મણને જે દોષફળ મળે, એ જ દોષફળને પ્રાપ્ત કરે.

Verse 55

पानीयदूषके पापं तथैव विषदायके।यत्तदेकस्स लभतां यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।

જેનાં અનુમોદનથી મારા આર્ય ભાઈને વનમાં મોકલાયો, તે પીવાનું પાણી દૂષિત કરનાર અને વિષ આપનારને જે પાપ મળે, તે પાપ એકલો જ ભોગવે.

Verse 56

ब्राह्मणायोद्यतां पूजां विहन्तु कलुषेन्द्रियः।बालवत्सां च गां दोग्धु यस्यार्यो ऽनुमते गतः।।।।

જેનાં અનુમોદનથી મારા આર્ય ભાઈને વનમાં મોકલાયો, તે કલુષિત ઇન્દ્રિયોવાળો પુરુષ જે બ્રાહ્મણ માટે તૈયાર કરેલી પૂજાને વિઘ્ન કરે અને વાછરડાવાળી ગાયનું દોહન કરે—એવો દોષ ભોગવે.

Verse 57

तुर्ष्णार्तं सति पानीये विप्रलम्भेन योजयेत्।लभेत तस्य यत्पापं यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।

જેનાં અનુમોદનથી મારા આર્ય ભાઈને વનમાં મોકલાયો, તે પાણી હાજર હોવા છતાં તરસથી પીડિતને કપટથી ભુલાવી રાહતથી વંચિત કરનારનું પાપ ભોગવે.

Verse 58

भक्त्या विवदमानेषु मार्गमाश्रित्य पश्यतः।तस्य पापेन युज्येत यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।

જેનાં અનુમોદનથી મારા આર્ય ભાઈને વનમાં મોકલવામાં આવ્યો, તે પુરુષ ભક્તિના નામે વિવાદ કરતા લોકોમાં પક્ષપાતી માર્ગને આશ્રય લઈ માત્ર જોતા રહે—એવા એકપક્ષીય વર્તનનું પાપ તેને લાગો.

Verse 59

विहीनां पतिपुत्राभ्यां कौसल्यां पार्थिवात्मजः।एवमाश्वासयन्नेव दुःखार्तो निपपात ह।।।।

પતિ અને પુત્ર વિહોણી કૌસલ્યાને આ રીતે આશ્વાસન આપતાં આપતાં, દુઃખથી વ્યાકુળ રાજકુમાર ભરત તેણીના ચરણોમાં પડી ગયો.

Verse 60

तथा तु शपथैः कष्टै श्शपमानमचेतनम्।भरतं शोकसन्तप्तं कौसल्या वाक्यमब्रवीत्।।।।

એ રીતે ભરત શોકથી દગ્ધ થઈ અચેતન પડ્યો હતો અને કઠોર શપથો બોલતો હતો; ત્યારે કૌસલ્યાએ તેને આ વચન કહ્યું.

Verse 61

मम दुःखमिदं पुत्र भूयस्समुपजायते।शपथै श्शपमानो हि प्राणानुपरुणत्सि मे।।।।

પુત્ર, મારું આ દુઃખ તો વધુ ને વધુ વધે છે; કારણ કે આવા શપથો બોલીને તું જાણે મારા પ્રાણવાયુને જ ગળે ઘૂંટે છે.

Verse 62

दिष्ट्या न चलितो धर्मादात्मा ते सहलक्ष्मणः।वत्स सत्यप्रतिज्ञो ते सतां लोकमवाप्स्यसि।।।।

વત્સ, દૈવકૃપાથી તારો આત્મા ધર્મથી ચલિત થયો નથી—લક્ષ્મણનો પણ એવો જ છે. તું સત્યપ્રતિજ્ઞ છે; તેથી તું સત્પુરુષોના લોકને પ્રાપ્ત કરશ.

Verse 63

इत्युक्त्वा चाङ्कमानीय भरतं भ्रातृवत्सलम्।परिष्वज्य महाबाहुं रुरोद भृशदुःखिता।।।।

આવું કહી કૌસલ્યાએ ભાઈપ્રેમી ભરતને પોતાની ગોદમાં બેસાડ્યો; મહાબાહુને આલિંગન કરીને, અત્યંત દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ તે રડી પડી.

Verse 64

एवं विलपमानस्य दुःखार्तस्य महात्मनः।मोहाच्च शोकसम्रोधाद्बभूव लुलितं मनः।।।।

આ રીતે દુઃખથી આર્ત મહાત્મા ભરત વિલાપ કરતો હતો; મોહ અને શોકના ઘેરાવથી તેનું મન ડગમગી ને અસ્થિર બની ગયું.

Verse 65

लालप्यमानस्य विचेतनस्य प्रणष्टबुद्धे: पतितस्य भूमौ।मुहुर्मुहुर्निश्श्वसतश्च घर्मं सा तस्य शोकेन जगाम रात्रिः।।।।

ભૂમિ પર પડી ગયેલા, અચેત અને બુદ્ધિ ભ્રષ્ટ થયેલા, વારંવાર કરુણ વિલાપ કરતા અને ફરી ફરી ઉષ્મ શ્વાસ છોડતા ભરત ઉપર શોકમાં એ રાત્રિ વીતી ગઈ.