Sarga 43

Verse 1

ततः समीक्ष्य शयने सन्नं शोकेन पार्थिवम्।कौशल्या पुत्रशोकार्ता तमुवाच महीपतिम्।।।।

પછી શોકથી શય્યા પર નિષ્પ્રાણ સમાન પડેલા પૃથ્વીપતિને જોઈ, પુત્રશોકથી વ્યાકુળ કૌસલ્યાએ તે મહીપતિને કહ્યું.

Verse 2

राघवे नरशार्दूले विषमुप्त्वाहिजिह्मगा।विचरिष्यति कैकेयी निर्मुक्तेव हि पन्नगी।।।।

સર્પ જેવી વાંકડી કૈકેયીએ નરશાર્દૂલ રાઘવ પર વિષ ઢોળી દીધું; અને હવે કાંઈક ચામડી ઉતારી ફેંકેલી નાગિણી જેવી નિરંકુશ ફરી વળશે.

Verse 3

विवास्य रामं सुभगा लब्धकामा समाहिता।त्रासयिष्यति मां भूयो दुष्टाहिरिव वेश्मनि।।।।

રામને વનમાં હાંકી કાઢીને, ઇચ્છા પૂર્ણ થઈ સંતોષમાં સ્થિર એવી તે, ઘરમાં રહેલા દુષ્ટ સર્પ જેવી, મને વારંવાર ભયભીત કરશે.

Verse 4

अथ स्म नगरे रामश्चरन् भैक्षं गृहे वसेत्।कामकारो वरं दातुमपि दासं ममात्मजम्।।।।

તેની મનમાનીને વશ થઈ મારા પુત્રને દાસરૂપે પણ અર્પણ કરવું સારું હતું; તો રામ તો ઓછામાં ઓછું નગરમાં રહી, ઘેર વસીને, ભિક્ષાથી જીવન નિર્વાહ કરી ધર્મકર્મ કરતો.

Verse 5

पातयित्वा तु कैकेय्या रामं स्थानाद्यथेष्टतः।प्रदिष्टो रक्षसां भागः पर्वणीवाहिताग्निना।।।।

કૈકેયીએ પોતાની ઇચ્છા મુજબ રામને તેના યોગ્ય સ્થાનથી પતિત કરી દીધો; જાણે પર્વદિને યજ્ઞાગ્નિ પ્રજ્વલિત કરીને દેવોના ભાગને રાક્ષસોને અર્પે એવો યજમાન તેણે કર્યો છે.

Verse 6

गजराजगतिर्वीरो महाबाहुर्धनुर्धरः।वनमाविशते नूनं सभार्य स्सह लक्ष्मणः।।।।

ગજરાજ જેવી ગતિ ધરાવતો, ધનુષ્યધારી મહાબાહુ એવો મારો વીર પુત્ર—હવે નિશ્ચયે પત્ની સીતા સાથે અને લક્ષ્મણ સાથે વનમાં પ્રવેશતો હશે.

Verse 7

वने त्वदृष्टदुःखानां केकय्यानुमते त्वया।त्यक्तानां वनवासाय कान्ववस्था भविष्यति।।।।

કૈકેયીના આદેશે અને તારી સંમતિથી, દુઃખ અજાણ એવા તેમને વનમાં વસવા માટે ત્યજી દેવાયા છે; ત્યાં તેઓ કઈ દશામાં પડશે?

Verse 8

ते रत्नहीनास्तरुणाः फलकाले विवासिताः।कथं वत्स्यन्ति कृपणाः फलमूलैः कृताशनाः।।।।

રત્નો અને સુખસામગ્રીથી વંચિત, અને ભોગના યુવનકાળમાં જ નિર્વાસિત—એ કૃપણો ફળમૂળને જ આહાર બનાવી કેવી રીતે જીવશે?

Verse 9

अपीदानीं स कालस्स्यान्मम शोकक्षय श्शिवः।सभार्यं यत्सह भ्रात्रा पश्येयमिह राघवम्।।।।

શું કદી એવો શુભ સમય આવશે કે મારો શોક ક્ષય પામે—જ્યારે હું અહીં રાઘવને તેની પત્ની અને ભાઈ સાથે ફરી જોઈ શકું?

Verse 10

श्रृत्वैवोपस्थितौ वीरौ कदायोध्या भविष्यति।यशस्विनी हृष्टजना सूच्छ्रितध्वजमालिनी।।।।

માત્ર સાંભળતાં જ કે તે બે વીર પરત આવ્યા છે, હર્ષિત જનોથી યશસ્વિની અયોધ્યા ક્યારે ફરી તેજસ્વી બનશે—ઉચ્ચે લહેરાતી ધ્વજમાળાઓથી શોભિત?

Verse 11

कदा प्रेक्ष्य नरव्याघ्रावरण्यात्पुनरागतौ।नन्दिष्यति पुरी हृष्टा समुद्र इव पर्वणि।।।।

વનમાંથી પરત આવેલા નરવ્યાઘ્રોને જોઈ હર્ષિત પુરી ક્યારે આનંદિત થશે—પૂર્ણિમાના જ્વારમાં સમુદ્ર જેમ ઉછળે તેમ હર્ષથી ઉછળતી?

Verse 12

कदाऽयोध्यां महाबाहुः पुरीं वीरः प्रवेक्ष्यति।पुरस्कृत्य रथे सीतां वृषभो गोवधूमिव।।।।

મહાબાહુ તે વીર ક્યારે અયોધ્યા નગરીમાં પ્રવેશ કરશે—રથમાં સીતા દેવીને આગળ રાખીને, જેમ ગાય પાછળ વृषભ ચાલે તેમ?

Verse 13

कदा प्राणिसहस्राणि राजमार्गे ममात्मजौ।लाजैरवकिरिष्यन्ति प्रविशन्तावरिन्दमौ।।।।

મારા આત્મજ બે પુત્રો—અરિંદમ—પ્રવેશ કરે ત્યારે રાજમાર્ગ પર હજારો પ્રાણીજન લાજ (ભૂંજેલા ધાન) વરસાવી ક્યારે સ્વાગત કરશે?

Verse 14

प्रविशन्तौ कदाऽयोध्यां द्रक्ष्यामि शुभकुण्डलौ।उदग्रायुधनिस्त्रिंशौ सश्रृङ्गाविव पर्वतौ।।।।

અયોધ્યામાં પ્રવેશતા તેમને—શુભ કુંડળધારી, ઊંચે ધારેલા આયુધ-નિસ્ત્રિંશવાળા—હું ક્યારે જોઈશ, જાણે ઊંચા શિખરવાળા બે પર્વતો?

Verse 15

कदासुमनसः कन्याद्विजातीनां फलानि च।प्रदिशन्तः पुरीं हृष्टाः करिष्यन्ति प्रदक्षिणम्।।।।

ક્યારે આનંદિત થઈ તેઓ નગરની મંગલ પ્રદક્ષિણા કરશે—જ્યારે કન્યાઓ અને દ્વિજાતિ બ્રાહ્મણો તેમને પુષ્પો અને ફળો અર્પણ કરશે?

Verse 16

कदा परिणतो बुद्ध्या वयसा चामरप्रभः।अभ्युपैष्यति धर्मज्ञस्त्रिवर्ष इव मां ललन्।।।।

ક્યારે ધર્મજ્ઞ, દૈવી તેજથી દીપતો, બુદ્ધિ અને વયે પરિપક્વ એવો રામ—ત્રણ વર્ષના બાળક જેવો રમૂજી સ્નેહ બતાવતો—મારી પાસે પાછો આવશે?

Verse 17

निस्संशयं मया मन्ये पुरा वीर कदर्यया।पातुकामेषु वत्सेषु मातृ़णां शातितास्स्तनाः।।।।

હે વીર, મને નિશ્ચય છે કે પૂર્વકાળે મેં કદર્ય ક્રૂરતાથી, દૂધ પીવા ઇચ્છતા વાછરડાંઓની સામે માતાઓના થણ કાપી નાખ્યા હશે; તેથી આ દુઃખ મને મળ્યું છે.

Verse 18

साहं गौरिव सिंहेन विवत्सा वत्सला कृता।कैकेय्या पुरुषव्याघ्र बालवत्सेव गौर्बलात्।।।।

હે પુરુષવ્યાઘ્ર, હું વાછરડાંને પ્રેમ કરતી ગાય જેવી હતી; પરંતુ કૈકેયીએ બળપૂર્વક મને વાછરડાં વિનાની કરી દીધી—જાણે સિંહે માતાથી નાનાં વાછરડાંને ઝૂંટી લીધું હોય.

Verse 19

न हि तावद्गुणैर्जुष्टं सर्वशास्त्रविशारदम्।एकपुत्रा विना पुत्रमहं जीवितुमुत्सहे।।।।

ગુણોથી યુક્ત અને સર્વ શાસ્ત્રોમાં પારંગત એવા પુત્ર વિના—મારે તો એકમાત્ર પુત્ર છે—હું જીવિત રહેવા સમર્થ નથી.

Verse 20

न हि मे जीविते किञ्चित्सामर्थ्यमिह कल्प्यते।अपश्यन्त्याः प्रियं पुत्रं महाबाहुं महाबलम्।।।।

મને આ જીવનમાં આગળ વધવાની કશી શક્તિ દેખાતી નથી, જો હું મારા પ્રિય પુત્રને—મહાબાહુ અને મહાબલવાનને—ન જોઈ શકું.

Verse 21

अयं हि मां दीपयते समुत्थितःतनूजशोकप्रभवो हुताशनः।महीमिमां रश्मिभिरुद्धतप्रभःयथा निदाघे भगवान् दिवाकरः।।।।

પુત્રશોકમાંથી ઉપજેલો આ અગ્નિ હવે પ્રજ્વલિત થઈ મને દહે છે; જેમ ઉનાળાની તપતી ઋતુમાં ભગવાન દિવાકર પોતાના તીવ્ર કિરણોથી ધરતીને દગ્ધ કરે છે તેમ.