Sarga 40

Verse 1

अथ रामश्च सीता च लक्ष्मणश्च कृताञ्जलिः।उपसङ्गृह्य राजानं चक्रुर्दीना: प्रदक्षिणम्।।।।

પછી રામ, સીતા અને લક્ષ્મણ હાથ જોડીને, દીન હૃદયે રાજાને સ્પર્શી વંદન કર્યું અને તેમની પ્રદક્ષિણા કરી.

Verse 2

तं चापि समनुज्ञाप्य धर्मज्ञस्सीतया सह।राघव श्शोकसम्मूढो जननीमभ्यवादयत्।।।।

તેમને (દશરથને) પણ અનુમતિ લઈને, ધર્મજ્ઞ રાઘવ સીતાસહ—શોકથી વ્યાકુળ હોવા છતાં—જનનીને વંદન કરી પ્રણામ કર્યો.

Verse 3

अअन्वक्षं लक्ष्मणो भ्रातुः कौशल्यामभ्यवादयत्।अथ मातु स्सुमित्राया जग्राह चरणौ पुनः।।।।

ભાઈના અનુસરણમાં તરત જ લક્ષ્મણે કૌશલ્યાને વંદન કર્યું; ત્યારબાદ ફરી પોતાની માતા સુમિત્રાના ચરણો પકડી પ્રણામ કર્યો.

Verse 4

तं वन्दमानं रुदती माता सौमित्रिमब्रवीत्।हितकामा महाबाहुं मूध्नर्युपाघ्राय लक्ष्मणम्।।।।

સૌમિત્રિ લક્ષ્મણ વંદન કરી નમતો હતો ત્યારે તેની માતા સુમિત્રા રડતી હોવા છતાં હિતકામિની બની, મહાબાહુ લક્ષ્મણના મસ્તકને સૂંઘી (ચુંબન કરી) બોલી.

Verse 5

सृष्टस्त्वं वनवासाय स्वनुरक्तस्सुहृज्जने।रामे प्रमादं मा कार्षीः पुत्र भ्रातरि गच्छति।।।।

તું સ્નેહી મિત્રજનોમાં અત્યંત અનુરક્ત હોવા છતાં વનવાસ માટે નિર્ધારિત થયો છે. પુત્ર, ભાઈ રામ જ્યારે પ્રસ્થાન કરે ત્યારે તેના વિષয়ে પ્રમાદ ન કરજે.

Verse 6

व्यसनी वा समृद्धो वा गतिरेष तवानघ।एष लोके सतां धर्मो यज्ज्येष्ठवशगो भवेत्।।।।

હે અનઘ, દુઃખમાં હોય કે સમૃદ્ધિમાં—તે જ તારો આશ્રય છે. આ લોકમાં સત્પુરુષોનો ધર્મ એ છે કે જ્યેષ્ઠ (ભાઈ)ના વશમાં રહી આજ્ઞાપાલન કરવું.

Verse 7

इदं हि वृत्तमुचितं कुलस्यास्य सनातनम्।दानं दीक्षा च यज्ञेषु तनुत्यागो मृधेषु च।।।।

આ તો તમારા કુળની સનાતન અને યોગ્ય પરંપરા છે—દાન, યજ્ઞોમાં દીક્ષા, અને યુદ્ધમાં શરીરનો ત્યાગ (પ્રાણાર્પણ) પણ.

Verse 8

लक्ष्मणं त्वेवमुक्त्वा सा संसिद्धं प्रियराघवम्।सुमित्रा गच्छ गच्छेति पुनः पुनरुवाच तम्।।।।

લક્ષ્મણને આમ કહીને, સુમિત્રાએ સંપૂર્ણ તૈયાર પોતાના પ્રિય રાઘવને વારંવાર કહ્યું—“જા, જા.”

Verse 9

रामं दशरथं विद्धि मां विद्धि जनकात्मजाम्।अयोध्यामटवीं विध्दि गच्छ तात यथासुखम्।।।।

“રામને દશરથ સમાન જાણ; જનકાત્મજા સીતાને મને સમાન જાણ; અયોધ્યા સમાન અરણ્યને જાણ. જા, તાત, સુખે જા.”

Verse 10

ततः सुमन्त्रः काकुत्स्थं प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत्।विनीतो विनयज्ञश्च मातलिर्वासवं यथा।।।।

પછી સુમંત્રે, હાથ જોડીને, વિનમ્ર અને વિનયમાં નિપુણ બની, કાકુત્સ્થ (રામ)ને એમ કહ્યું—જેમ માતલિ વાસવ (ઇન્દ્ર)ને કહે.

Verse 11

ररथमारोह भद्रं ते राजपुत्र महायशः।क्षिप्रं त्वां प्रापयिष्यामि यत्र मां राम वक्ष्यसि।।।।

“રાજપુત્ર મહાયશસ્વી, તારો કલ્યાણ થાઓ—રથ પર આરોહણ કર. હે રામ, જ્યાં તું કહેશ ત્યાં હું તને ક્ષણમાં પહોંચાડી દઈશ.”

Verse 12

चतुर्दश हि वर्षाणि वस्तव्यानि वने त्वया।तान्युपक्रमितव्यानि यानि देव्यासि चोदितः।।।।

નિશ્ચયે તારે ચૌદ વર્ષ વનમાં નિવાસ કરવો છે; દેવી (રાણી)ના આદેશ મુજબ તે વર્ષો હવે આરંભવા (ગણવા) યોગ્ય છે.

Verse 13

तं रथं सूर्यसङ्काशं सीता हृष्टेन चेतसा।आरुरोह वरारोहा कृत्वालङ्कारमात्मनः।।।।

સૂર્ય સમ તેજસ્વી તે રથ પર, હર્ષિત ચિત્તે, સુરૂપા સીતા પોતાને અલંકારોથી સજાવી આરોહણ કરી.

Verse 14

अथो ज्वलनसङ्काशं चामीकरविभूषितम्।तमारुरुहतुस्तूर्णं भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ।।।।

પછી અગ્નિ સમ તેજસ્વી અને સોનાથી શોભિત તે રથ પર, બે ભાઈ રામ-લક્ષ્મણ તત્કાળ ચઢી ગયા.

Verse 15

वनवासं हि संख्याय वासांस्याभरणानि च।भर्तारमनुगच्छन्त्यै सीतायै श्वशुरो ददौ।।।।

વનવાસના વર્ષો ગણાવી, પતિને અનુસરવા નીકળેલી સીતાને, શ્વશુરે વસ્ત્રો અને આભૂષણો અર્પણ કર્યા.

Verse 16

तथैवायुधजालानि भ्रातृभ्यां कवचानि च।रथोपस्थे प्रतिन्यस्य सचर्म कठिनं च तत्।।।।सीतातृतीयानारूढान् दृष्ट्वा दृष्टमचोदयत्।सुमन्त्रस्सम्मतानश्वान् वायुवेगसमान्जवे।।।।

તેમ જ તેણે રથના આસન પર બંને ભાઈઓ માટે શસ્ત્રોના સમૂહ અને કવચો ગોઠવ્યાં; સાથે ઢાલો તથા દૃઢ રક્ષાકવચ પણ મૂક્યાં.

Verse 17

तथैवायुधजालानि भ्रातृभ्यां कवचानि च। रथोपस्थे प्रतिन्यस्य सचर्म कठिनं च तत्।।2.40.16।।सीतातृतीयानारूढान् दृष्ट्वा दृष्टमचोदयत्। सुमन्त्रस्सम्मतानश्वान् वायुवेगसमान्जवे।।2.40.17।।

સીતા ત્રીજી તરીકે આરુઢ થયેલાં તેમને જોઈ, સુમંત્રે પવનવેગ સમાન ઝડપી, સુશિક્ષિત ઘોડાઓને પ્રેર્યા અને તીવ્ર ગતિએ આગળ હાંક્યા.

Verse 18

प्रतियाते महारण्यं चिररात्राय राघवे।बभूव नगरे मूर्छा बलमूर्छा जनस्य च।।।।

રાઘવ મહારણ્ય તરફ દીર્ઘ રાત્રિ સમાન લાંબા સમય માટે પ્રસ્થાન કરી ગયા ત્યારે નગરમાં મૂર્છા છવાઈ ગઈ; જનસમૂહ પણ બળહીન થઈ અચેત સમાન થયો.

Verse 19

तत्समाकुलसम्भ्रान्तं मत्तसङ्कुपितद्विपम्।हयशिञ्जितनिर्घोषं पुरमासीन्महास्वनम्।।।।

તે નગર ગભરાટ અને વ્યાકુલતાથી ભરાઈ ગયું; મદમાં ઉન્મત્ત હાથીઓ ઉશ્કેરાયા, અને ઘોડાઓના હિહિનાટ તથા ઘંટનાદનો ઘોર ધ્વનિ મહાસ્વર બની ઊઠ્યો.

Verse 20

तत स्सबालवृद्धा सा पुरी परमपीडिता।राममेवाभिदुद्राव घर्मार्ता सलिलं यथा।।।।

પછી તે નગરી—બાળ અને વૃદ્ધ સહીત—પરમ પીડાથી વ્યથિત થઈ, માત્ર રામ તરફ જ દોડી; જેમ તાપથી દગ્ધ જન પાણી તરફ દોડે તેમ.

Verse 21

पार्श्वतः पृष्ठतश्चापि लम्बमानास्तदुन्मुखाः।बाष्पपूर्णमुखास्सर्वे तमूचुर्भृशनिस्वनाः।।।।

રથની બાજુઓથી અને પાછળથી ચોંટીને, સૌએ આંસુઓથી ભરેલા મુખે, ભારે રડવાના અવાજે, સુમંત્રને કહ્યું.

Verse 22

संयच्छ वाजिनां रश्मीन् सूत याहि शनैश्शनैः।मुखं द्रक्ष्याम रामस्य दुर्दर्शं नो भविष्यति।।।।

“હે સૂત, ઘોડાઓની લગામ સંભાળી રાખો; ધીમે ધીમે જાઓ; જેથી અમે રામનું મુખ જોઈ શકીએ—થોડે જ વારમાં તો તે અમારે માટે દુર્લભ દર્શન બનશે.”

Verse 23

आयसं हृदयं नूनं राममातुरसंशयम्।यद्देवगर्भप्रतिमे वनं याति न भिद्यते।।।।

નિશ્ચયે—સંદેહ વિના—રામમાતાનું હૃદય લોખંડનું જ હશે; કારણ કે દેવગર્ભ સમાન રામ વનમાં જાય છે, તોય તે તૂટતું નથી.

Verse 24

कृतकृत्या हि वैदेही छायेवानुगता पतिम्।न जहाति रता धर्मे मेरुमर्कप्रभा यथा।।।।

વૈદેહી તો કૃતકૃત્ય બની, ધર્મમાં રત રહી, પતિને છાયા સમી અનુસરે છે; તે પતિને છોડતી નથી—જેમ મેરુ પર્વતને સૂર્યપ્રભા કદી છોડતી નથી.

Verse 25

अहो लक्ष्मण सिद्धार्थ स्सततं प्रियवादिनम्।भ्रातरं देवसङ्काशं यस्त्वं परिचरिष्यसि।।।।

અહો લક્ષ્મણ! તારો હેતુ સિદ્ધ થયો; કારણ કે તું સદા પ્રિયવચન બોલનાર, દેવસમાન એવા ભાઈની સેવા કરશ.

Verse 26

महत्येषा हि ते सिध्दिरेष चाभ्युदयो महान्।एष स्वर्गस्य मार्गश्च यदेनमनुगच्छसि।।।।

નિશ્ચયે આ તારા માટે મહાન સિદ્ધિ છે અને પુણ્યમાં મહાન ઉન્નતિ છે; કારણ કે તું એમના અનુગામી બને છે—આ તો સ્વર્ગનો માર્ગ જ છે.

Verse 27

एवं वदन्तस्ते सोढुं न शेकुर्बाष्पमागतम्।नरास्तमनुगच्छन्तः प्रियमिक्ष्वाकुनन्दनम्।।।।

આ રીતે બોલતાં બોલતાં પણ, પ્રિય ઇક્ષ્વાકુનંદન રામને અનુસરતા તે પુરુષો અંદરથી ઊઠેલા અશ્રુઓને સહન કરી રોકી શક્યા નહિ.

Verse 28

अथ राजा वृत स्त्रीभिर्दीनाभिर्दीनचेतनः।निर्जगाम प्रियं पुत्रं द्रक्ष्यामीति ब्रुवन् गृहात्।।।।

પછી રાજા, દીન સ્ત્રીઓથી ઘેરાયેલો અને મનથી અત્યંત વ્યથિત, “મારા પ્રિય પુત્રને જોવા જઈશ” એમ કહેતો મહેલમાંથી બહાર નીકળ્યો.

Verse 29

शुश्रुवे चाग्रतः स्त्रीणां रुदन्तीनां महास्वनः।यथा नादः करेणूनां बद्धे महति कुञ्जरे।।।।

અને આગળ સ્ત્રીઓના રડવાનો મહાન નાદ તેણે સાંભળ્યો—જેમ મહાન ગજરાજ બંધાય ત્યારે કરેણીઓનું તુરીયનાદ સમાન ગર્જન થાય.

Verse 30

पिता हि राजा काकुत्स्थः श्रीमान् सन्नस्तदाऽभवत्।परिपूर्णः शशी काले ग्रहेणोपप्लुतो यथा।।।।

ત્યારે કાકુત્સ્થ વંશના શ્રીમાન રાજા પિતા પણ, ગ્રહણકાળે રાહુગ્રસ્ત પૂર્ણચંદ્ર જેમ, તેજહીન થઈ ગયા.

Verse 31

स च श्रीमानचिन्त्यात्मा रामो दशरथात्मजः।सूतं सञ्चोदयामास त्वरितं वाह्यतामिति।।।।

અને શ્રીમાન, અચિંત્યાત્મા દશરથનંદન રામે સૂતને પ્રેર્યા: “ઝડપથી રથ હાંકો.”

Verse 32

रामो याहीति सूतं तं तिष्ठेति स जनस्तदा।उभयं नाशकत्सूतः कर्तुमध्वनि चोदितः।।।।

રામે માર્ગે સૂતને “ચાલો” કહી દબાવ્યો, અને એ જ સમયે નાગરિકોએ “થાંબો” કહી વિનંતી કરી; તેથી સૂતને માર્ગમાં બંને કરવું શક્ય ન બન્યું.

Verse 33

निर्गच्छति महाबाहौ रामे पौरजनाश्रुभिः।पतितैरभ्यवहितं प्रशशाम महीरजः।।।।

મહાબાહુ રામ નીકળતા, પૌરજનોનાં પડતાં આંસુઓથી ધરતીમાંથી ઊઠેલી ધૂળ શાંત થઈ ગઈ.

Verse 34

रुदिताश्रुपरिद्यूनं हाहाकृतमचेतनम्।प्रयाणे राघवस्यासीत्पुरं परमपीडितम्।।।।

રાઘવના પ્રસ્થાન સમયે નગર અત્યંત પીડિત બન્યું—આંસુઓથી ભીંજાયેલું, “હાય હાય”ના આર્તનાદથી ગુંજતું, અને જાણે ચેતનાહીન.

Verse 35

सुस्राव नयनैः स्त्रीणामस्रमायाससम्भवम्।मीनसङ्क्षोभचलितै स्सलिलं पङ्कजैरिव।।।।

સ્ત્રીઓની આંખોમાંથી કષ્ટથી ઉપજેલા અશ્રુ વહેવા લાગ્યા—જેમ માછલીઓના હલનચલનથી કંપેલા કમળપત્રોમાંથી જળબિંદુ સરકી પડે તેમ।

Verse 36

दृष्ट्वा तु नृपति श्श्रीमानेकचित्तगतं पुरम्।निपपातैव दुःखेन हतमूल इव द्रुमः।।।।

એક જ શોકમાં લીન થયેલું સમગ્ર પુર જોયે ત્યારે શ્રીમાન નૃપતિ દુઃખથી ધરાશાયી થઈ પડ્યા—જેમ મૂળ કાપી નાખેલા વૃક્ષનું પતન થાય તેમ।

Verse 37

ततो हलहलाशब्दो जज्ञे रामस्य पृष्ठतः।नराणां प्रेक्ष्य राजानं सीदन्तं भृशदुःखितम्।।।।

પછી રામના પીઠ પાછળ પુરુષોમાંથી હાહાકાર ઊઠ્યો; કારણ કે તેઓએ રાજાને અત્યંત દુઃખથી ડૂબતા-ઢળી પડતા જોયા।

Verse 38

हा रामेति जनाः केचिद्राममातेति चापरे।अन्तःपुरं समृद्धं च क्रोशन्तः पर्यदेवयन्।।।।

કેટલાક લોકો ‘હા રામ!’ કહી રડ્યા, અને બીજા ‘હા રામમાતા!’ કહી ચીસો પાડી; એમના કરુણ ક્રંદને સમૃદ્ધ અંતઃપુર પણ રોદનથી ગુંજી ઊઠ્યું।

Verse 39

अन्वीक्षमाणो रामस्तु विषण्णं भ्रान्तचेतसम्।राजानं मातरं चैव ददर्शानुगतौ पथि।।।।

પાછળ વળી નજર કરતાં રામે માર્ગ પર અનુસરતા રાજા અને પોતાની માતાને જોયાં—બન્ને વિષણ্ণ, અને ચિત્ત ભ્રમિત થયેલા।

Verse 40

स बद्ध इव पाशेन किशोरो मातरं यथा।धर्मपाशेन सङ्क्षिप्तः प्रकाशं नाभ्युदैक्षत।।।।

જેમ દોરાથી બંધાયેલો કિશોર ઘોડાનો બચ્ચો પોતાની માતાને સ્પષ્ટ જોઈ શકતો નથી, તેમ ધર્મના પાશથી બંધાયેલા રામ પોતાના માતા-પિતાને ખુલ્લે મન જોઈ શક્યા નહીં.

Verse 41

पदातिनौ च यानार्हावदुःखार्हौ सुखोचितौ।दृष्ट्वा सञ्चोदयामास शीघ्रं याहीति सारथिम्।।।।

રથમાં બેસવા યોગ્ય, સુખમાં ઉછરેલા અને દુઃખને અયોગ્ય એવા માતા-પિતાને પગપાળા ચાલતા જોઈ રામે સારથિને પ્રેર્યા—“શીઘ્ર હાંકો, ચાલો!”

Verse 42

न हि तत्पुरुषव्याघ्रो दुःखदं दर्शनं पितुः।मातुश्च सहितुं शक्तस्तोत्रार्दित इव द्विपः।।।।

પુરુષવ્યાઘ્ર રામ પિતા અને માતાના તે દુઃખદ દર્શન સહન કરી શક્યા નહીં—જેમ અંકુશથી પીડિત હાથી સહન ન કરી શકે.

Verse 43

प्रत्यगारमिवायान्ती वत्सला वत्सकारणात्।बद्धवत्सा यथा धेनू राममाताभ्यधावत।।।।

વત્સલ ગાય જેમ બંધાયેલા વાછરડાના કારણે ગૌશાળાની તરફ દોડી જાય, તેમ રામની માતા પણ રામ પાછળ દોડી ગઈ.

Verse 44

तथा रुदन्तीं कौसल्यां रथं तमनुधावतीम्।क्रोशन्तीं राम रामेति हा सीते लक्ष्मणेति च।।।।रामलक्ष्मणसीतार्थं स्रवन्तीं वारि नेत्रजम्।असकृत्प्रैक्षत तदा नृत्यन्तीमिव मातरम्।।।।

એ રીતે રડતી કૌસલ્યા તે રથ પાછળ દોડી રહી હતી; “રામ! રામ!” એમ પોકારતી, “હાય સીતા! લક્ષ્મણ!” એમ પણ ચીસો પાડતી. રામ-લક્ષ્મણ-સીતા માટે આંખોમાંથી અશ્રુધારા વહાવતી, વ્યાકુળતામાં નૃત્ય કરતી હોય તેમ ડગમગતી માતાને રામે વારંવાર પાછું ફરીને જોયા.

Verse 45

तथा रुदन्तीं कौसल्यां रथं तमनुधावतीम्। क्रोशन्तीं राम रामेति हा सीते लक्ष्मणेति च।।2.40.44।।रामलक्ष्मणसीतार्थं स्रवन्तीं वारि नेत्रजम्। असकृत्प्रैक्षत तदा नृत्यन्तीमिव मातरम्।।2.40.45।।

આ પાઠમાં પણ એ જ દૃશ્ય છે: રડતી કૌસલ્યા રથ પાછળ દોડી “રામ! રામ! હાય સીતા! લક્ષ્મણ!” એમ પોકારતી, રામ-લક્ષ્મણ-સીતા માટે અશ્રુ વહાવતી હતી; અને રામે વ્યથામાં ડગમગતી માતાને વારંવાર પાછું ફરીને જોયા.

Verse 46

तिष्ठेति राजा चुक्रोश याहि याहीति राघवः।सुमन्त्रस्य बभूवात्मा चक्रयोरिव चान्तरा।।।।

રાજાએ ચીસ પાડી: “થાંભો, થાંભો!” અને રાઘવ (રામ) બોલ્યા: “ચાલો, ચાલો!” સુમંત્રનું મન તો જાણે બે ચક્રોની વચ્ચે ફસાઈ ગયું હોય તેમ થયું.

Verse 47

नाश्रौषमिति राजानमुपालब्धोऽपि वक्ष्यसि।चिरं दुःखस्य पापिष्ठमिति रामस्तमब्रवीत्।।।।

રામે તેને કહ્યું: “રાજા તને ઠપકો આપે તો પણ કહેવું— ‘મેં સાંભળ્યું નથી.’ દુઃખને લાંબું ખેંચવું અતિ પાપી અને નિંદનીય છે.”

Verse 48

रामस्य स वचः कुर्वन्ननुज्ञाप्य च तं जनम्।व्रजतोऽपि हयान् शीघ्रं चोदयामास सारथिः।।।।

રામના વચનનું પાલન કરીને અને તે જનસમૂહને વિદાય આપી, સારથિએ—જતાં જતાં પણ—ઘોડાઓને વધુ વેગે દોડાવ્યા.

Verse 49

न्यवर्तत जनो राज्ञो रामं कृत्वा प्रदक्षिणम्।मनसाप्यश्रुवेगैश्च न न्यवर्तत मानुषम्।।।।

રાજાના પ્રજાજનો રામને ભક્તિપૂર્વક પ્રદક્ષિણા કરીને પાછા વળ્યા; મનમાં તો વળ્યા, પરંતુ આંસુઓની ધારા અને શોકનો વેગ માનવહૃદયમાંથી પાછો ન વળ્યો.

Verse 50

यमिच्छेत्पुनरायान्तं नैनं दूरमनुव्रजेत्।इत्यमात्या महाराजमूचुर्दशरथं वचः।।।।

જેનાં પુનરાગમનની ઇચ્છા હોય, તેને દૂર સુધી અનુસરવું ન જોઈએ—આ રીતે મંત્રીઓએ મહારાજ દશરથને વચન કહ્યું.

Verse 51

तेषां वचः सर्वगुणोपपन्नंप्रस्विन्नगात्रः प्रविषण्णरूपः।निशम्य राजा कृपणः सभार्योव्यवस्थितस्तं सुतमीक्षमाणः।।।।

તેમના સર્વગુણસમ્પન્ન, સુયોગ્ય ઉપદેશભર્યા વચન સાંભળી, રાજા શોકથી કૃપણ બની રાણીઓসহ ત્યાં સ્થિર ઊભા રહ્યા; અંગો પરસેવે ભીંજાયા, મુખ મલિન થયું, અને નજર પુત્ર પર જ અડગ રહી.