Sarga 104

Verse 1

तं तु राम स्समाश्वास्य भ्रातरं गुरवत्सलम्।लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा प्रष्टुं समुपचक्रमे।।।।

ગુરુજનપ્રિય એવા ભાઈ ભરતને શાંત્વના આપી, રામે લક્ષ્મણ તથા ભાઈ સાથે મળીને તેને પ્રશ્ન કરવા આરંભ કર્યો.

Verse 2

किमेतदिच्छेयमहं श्रोतुं प्रव्याहृतं त्वया।यस्मात्त्वमागतो देशमिमं चीरजटाजिनः।।।।

હે મહાત્મન્, તમે જે વચન ઉચ્ચાર્યું તે શું છે—તે હું સાંભળવા ઇચ્છું છું. ચીરવસ્ત્ર, જટા અને કૃષ્ણાજિન ધારણ કરીને તમે કયા કારણથી આ દેશમાં આવ્યા છો?

Verse 3

यन्निमित्तमिमं देशं कृष्णाजिनजटाधरः।हित्वा राज्यं प्रविष्टस्त्वं तत्सर्वं वक्तुमर्हसि।।।।

કયા કારણસર તમે કૃષ્ણાજિન અને જટાધારી બની રાજ્ય ત્યજી આ પ્રદેશમાં પ્રવેશ કર્યો? તે સર્વ મને કહેવું તમને યોગ્ય છે.

Verse 4

इत्युक्तः कैकयीपुत्रः काकुत्स्थेन महात्मना।प्रगृह्य बलवद्भूयः प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत्।।।।

મહાત્મા કાકુત્સ્થ રામે આમ કહ્યે ત્યારે કૈકેયીપુત્ર ભરત ફરી દૃઢ બની, અંજલિ બાંધી, આ વચન બોલ્યો.

Verse 5

आर्यं तातः परित्यज्य कृत्वा कर्म सुदुष्करम्।गत: स्वर्ग महाबाहुः पुत्रशोकाभिपीडितः।।।।

હે આર્ય! તમને ત્યજી, અતિ દુષ્કર કર્મ કરી, મહાબાહુ અમારા પિતા પુત્રશોકથી પીડિત થઈ સ્વર્ગે ગયા.

Verse 6

स्त्रिया नियुक्तः कैकेय्या मम मात्रा परन्तप।चकार सा महत्पापमिदमात्मयशोहरम्।।।।

હે પરંતપ રામ! એક સ્ત્રીના ઉશ્કેરણાથી મારી માતા કૈકેયીએ મહાપાપ કર્યું છે, જે પોતાનું યશ હરી લે છે.

Verse 7

सा राज्यफलमप्राप्य विधवा शोककर्शिता।पतिष्यति महाघोरे निरये जननी मम।।।।

રાજ્યફળ ન પામી, વિધવા બની શોકથી ક્ષીણ થયેલી મારી જનની મહાઘોર નરકમાં પડી જશે.

Verse 8

तस्य मे दासभूतस्य प्रसादं कर्तुमर्हसि।अभिषिञ्चस्व चाद्येव राज्येन मघवानिव।।।।

હું તો તમારો દાસ બની રહ્યો છું; તેથી મારા પર પ્રસાદ કરો—મઘવાન ઇન્દ્રની જેમ આજેજ રાજ્યાભિષેક સ્વીકારો.

Verse 9

इमाः प्रकृतय स्सर्वा विधवा मातरश्च याः।त्वत्सकाशमनुप्राप्ता प्रसादं कर्तुमर्हसि।।।।

આ સર્વ પ્રજાજનો તથા જે વિધવા માતાઓ છે, તે સૌ તમારા સમીપે આવ્યા છે; આપ કૃપા કરીને તેમને આ પ્રસાદ—આ ઉપકાર—અર્પવા યોગ્ય છો.

Verse 10

तदानुपूर्व्या युक्तं च युक्तं चात्मनि मानद।राज्यं प्राप्नुहि धर्मेण सकामान्सुहृदः कुरु।।।।

હે માનદ, ક્રમશઃ યોગ્ય પરંપરા મુજબ અને તારા સ્વભાવને અનુરૂપ, ધર્મપૂર્વક રાજ્ય સ્વીકાર; અને સુહૃદોના અભિલાષા પૂર્ણ કર.

Verse 11

भवत्वविधवा भूमि स्समग्रा पतिना त्वया।शशिना विमलेनेव शारदी रजनी यथा।।।।

તમે પતિરૂપે રહો તો સમગ્ર ભૂમિ વિધવા ન રહે; જેમ નિર્મળ ચંદ્રથી શરદઋતુની રાત પ્રકાશિત થાય.

Verse 12

एभिश्च सचिवैस्सार्धं शिरसा याचितो मया।भ्रातु शिष्यस्य दासस्य प्रसादं कर्तुमर्हसि।।।।

આ મંત્રીઓ સાથે હું શિર નમાવી વિનંતી કરું છું; હું ભાઈ, શિષ્ય અને દાસરૂપે ઊભો છું—મારા પર કૃપાપ્રસાદ કરવો યોગ્ય છે.

Verse 13

तदिदं शाश्वतं पित्र्यं सर्वं प्रकृतिमण्डलम्।पूजितं पुरुषव्याघ्र नातिक्रमितुमर्हसि।।।।

અતએવ, હે પુરુષવ્યાઘ્ર, પિતૃપરંપરાથી શાશ્વત અને સર્વ પ્રજામંડળરૂપ આ માન્ય વ્યવસ્થાને લંઘવું તને યોગ્ય નથી.

Verse 14

एवमुक्त्वा महाबाहु स्सबाष्पः कैकयीसुतः।रामस्य शिरसा पादौ जग्राह भरत: पुन:।।।।

એમ કહી મહાબાહુ, કૈકેયીપુત્ર ભરત અશ્રુભરિત થયો; તેણે ફરી શિર નમાવી રામના ચરણો પકડી લીધા.

Verse 15

तं मत्तमिव मातङ्गं निःश्वसन्तं पुन पुनः।भ्रातरं भरतं रामः परिष्वज्येदमब्रवीत्।।।।

મદમસ્ત હાથી જેમ વારંવાર ઊંડા શ્વાસ લેતો હતો એવા ભાઈ ભરતને શ્રીરામે આલિંગન કરી પછી આ વચન કહ્યું.

Verse 16

कुलीन:सत्त्वसम्पन्नस्तेजस्वी चरितव्रतः।राज्यहेतोः कथं पापमाचरेत्त्वद्विधो जनः।।।।

કુલજ, સત્ત્વસમ્પન્ન, તેજસ્વી અને વ્રતનિષ્ઠ એવા તારા જેવા પુરુષે રાજ્યના હેતુથી પાપ આચરવું કેમ સંભવે?

Verse 17

न दोषं त्वयि पश्यामि सूक्ष्ममप्यरिसूदन।न चापि जननीं बाल्यात्त्वं विगर्हितुमर्हसि।।।।

હે અરીસૂદન, તારા માં હું સૂક્ષ્મ પણ દોષ નથી જોતો; અને બાળસુલભ આવેશથી તારે માતાને પણ નિંદવા યોગ્ય નથી.

Verse 18

कामकारो महाप्राज्ञ गुरूणां सर्वदाऽनघ।उपपन्नेषु दारेषु पुत्रेषु च विधीयते।।।।

હે મહાપ્રાજ્ઞ, નિર્દોષ, શાસ્ત્રોમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે યોગ્ય રીતે સ્થિર થયેલ પત્ની અને પુત્રોના વિષયમાં ગુરુજન સદા પોતાની ઇચ્છા મુજબ વર્તી શકે છે.

Verse 19

वयमस्य यथा लोके सङ्ख्याता: सौम्य साधुभिः।भार्याः पुत्राश्च शिष्याश्च त्वमनुज्ञातुमर्हसि।।।।

હે સૌમ્ય, આ લોકમાં સજ્જનો જેમ પત્ની, પુત્ર અને શિષ્યોને યોગ્ય માર્ગદર્શન હેઠળ ગણાવે છે, તેમ અમને પણ ગણવામાં આવવા તું અનુમતિ આપ.

Verse 20

वने वा चीरवसनं सौम्य कृष्णाजिनाम्बरम्।राज्ये वाऽपि महाराजो मां वासयितुमीश्वरः।।।।

હે સૌમ્ય, હું વનમાં ચીરવસ્ત્ર અને કૃષ્ણાજિન ધારણ કરીને રહું કે રાજ્યમાં જ રહું—મહાન રાજા જ મને ક્યાં વસાવવો તે નક્કી કરવા સમર્થ છે.

Verse 21

यावत पितरि धर्मज्ञे गौरवं लोकसत्कृतम्।तावद्धर्मभृतां श्रेष्ठ जनन्यामपि गौरवम्।।।।

હે ધર્મભૃતામાં શ્રેષ્ઠ, ધર્મજ્ઞ અને લોકસન્માનિત પિતાને જેટલું ગૌરવ અપાય છે, એટલું જ ગૌરવ માતાને પણ આપવું જોઈએ.

Verse 22

एताभ्यां धर्मशीलाभ्यां वनं गच्छेति राघव।मातापितृभ्यामुक्तोऽहं कथमन्यत्समाचरे।।।।

હે રાઘવ (ભરત), આ બંને ધર્મશીલ માતા-પિતાએ મને ‘વનમાં જા’ એમ કહ્યું છે; તો હું બીજું કેવી રીતે આચરું?

Verse 23

त्वया राज्यमयोध्यायां प्राप्तव्यं लोकसत्कृतम्।वस्तव्यं दण्डकारण्ये मया वल्कलवाससा।।।।

અયોધ્યામાં લોકસન્માનિત રાજ્ય તારે પ્રાપ્ત કરીને શાસવું જોઈએ; અને હું વલ્કલવસ્ત્ર ધારણ કરીને દંડકારણ્યમાં નિવાસ કરું છું.

Verse 24

एवं कृत्वा महाराजो विभागं लोकसन्निधौ।व्यादिश्य च महातेजा दिवं दशरथो गतः।।।।

આ રીતે લોકસમક્ષ વિભાજન કરી, મહાતેજસ્વી મહારાજ દશરથે આજ્ઞા આપી પછી સ્વર્ગલોકને પ્રસ્થાન કર્યું.

Verse 25

स च प्रमाणं धर्मात्मा राजा लोकगुरुस्तव।पित्रा दत्तं यथाभागमुपभोक्तुं त्वमर्हसि।।।।

ધર્માત્મા, લોકગુરુ એવા તમારા પિતા રાજા પ્રમાણરૂપ છે; તેથી પિતાએ યથાભાગ આપેલો હિસ્સો સ્વીકારી તેનો ઉપભોગ કરવો તમને યોગ્ય છે.

Verse 26

चतुर्दश समास्सौम्य दण्डकारण्यमाश्रितः।उपभोक्ष्ये त्वहं दत्तं भागं पित्रा महात्मना।।।।

હે સૌમ્ય, ચૌદ વર્ષ હું દંડકારણ્યમાં આશ્રય લઈ, મહાત્મા પિતાએ આપેલો ભાગ પૂર્ણરૂપે ભોગવીશ.

Verse 27

यदब्रवीन्मां नरलोकसत्कृतः पिता महात्मा विबुधाधिपोपमः।तदेव मन्ये परमात्मनो हितं न सर्वलोकेश्वर भावमप्ययम्।।।।

નરલોકમાં સન્માનિત અને દેવાધિપ સમાન મહાત્મા પિતાએ મને જે કહ્યું, તેને જ હું પરમ હિતરૂપ માનું છું; સર્વલોકેશ્વરની ઇચ્છારૂપ આ આજ્ઞા કદી લોપ પામવી ન જોઈએ.