Sarga 45

Verse 1

अनुरक्ता महात्मानं रामं सत्यपराक्रमम्।अनुजग्मुः प्रयान्तं तं वनवासाय मानवाः।।।।

સત્યપરાક્રમી મહાત્મા શ્રીરામ પ્રત્યે અનુરક્ત જનસમૂહ, તેઓ વનવાસ માટે પ્રસ્થાન કરતા હતા ત્યારે, ભક્તિપૂર્વક તેમના પગલે પગલે અનુગમન કરતો ગયો.

Verse 2

निवर्तितेऽपि च बलात्सुहृद्वर्गे च राजनि।नैव ते संन्यवर्तन्त रामस्यानुगता रथम्।।।।

રાજા અને સુહૃદવર્ગને બળપૂર્વક પાછા ફેરવ્યા છતાં, રામના રથને અનુસરનારાઓ તો કદી પાછા ન વળ્યા; તેઓ રામના રથ પાછળ જ આગળ વધતા રહ્યા.

Verse 3

अयोध्यानिलयानां हि पुरुषाणां महायशाः।बभूव गुणसम्पन्नः पूर्णचन्द्र इव प्रियः।।।।

અયોધ્યામાં વસતા પુરુષો માટે મહાયશસ્વી, ગુણસમ્પન્ન રામ પૂર્ણચંદ્ર સમાન પ્રિય હતો.

Verse 4

स याच्यमानः काकुत्स्थः स्वाभिः प्रकृतिभिस्तदा।कुर्वाणः पितरं सत्यं वनमेवान्वपद्यत।।।।

પોતાના જ પ્રજાજનો દ્વારા વારંવાર વિનંતી થવા છતાં, કાકુત્સ્થ વંશજ રામે પિતાની વાણી સત્ય રહે તે માટે વનમાર્ગ જ પકડી લીધો.

Verse 5

अवेक्षमाणः सस्नेहं चक्षुषा प्रपिबन्निव।उवाच रामः स्नेहेन ताः प्रजाः स्वाः प्रजा इव।।।।

સ્નેહભરી નજરે તેમને જોતાં—જાણે આંખોથી પી જઈ રહ્યો હોય તેમ—રામે સ્નેહપૂર્વક પ્રજાને પોતાના સંતાન સમ કહીને વાત કરી.

Verse 6

या प्रीतिर्बहुमानश्च मय्ययोध्यानिवासिनाम्।मत्प्रियार्थं विशेषेण भरते सा निवेश्यताम्।।।।

“અયોધ્યાવાસીઓ, મારી પ્રત્યે તમે જે પ્રેમ અને માન દર્શાવ્યું છે—મારા પ્રિય માટે, તે વિશેષ કરીને ભરતમાં સ્થાપિત કરો.”

Verse 7

स हि कल्याणचारित्रः कैकेय्यानन्दवर्धनः।करिष्यति यथावद्वः प्रियाणि च हितानि च।।।।

“કારણ કે ભરત કલ્યાણકારી ચરિત્રવાળો છે, કૈકેયીનો આનંદ વધારનાર છે; તે યોગ્ય રીતે તમારાં પ્રિય અને હિતકારી કાર્યો કરશે.”

Verse 8

ज्ञानवृद्धो वयोबालो मृदुर्वीर्यगुणान्वितः।अनुरूपः स वो भर्ता भविष्यति भयापहः।।।।

વયે યુવાન હોવા છતાં જ્ઞાનમાં પરિપક્વ, કોમળ છતાં પરાક્રમ અને સદ્ગુણોથી યુક્ત—એવો તમારો યોગ્ય ભર્તા થશે; ભય હરણ કરનાર રક્ષક બની રહેશે.

Verse 9

स हि राजगुणैर्युक्तो युवराजः समीक्षितः।अपि चापि मया शिष्टैः कार्यं वो भर्तृशासनम्।।।।

એ યુવરાજ રાજધર્મના ગુણોથી યુક્ત છે અને વારસદાર તરીકે સર્વે દ્વારા માન્ય છે. તેથી, જેમ મેં કર્યું તેમ અને જેમ શિસ્તબદ્ધો કરે તેમ, તમારે ભર્તાના—રાજાના—આદેશનું પાલન કરવું જોઈએ.

Verse 10

न च सन्तप्येद्यथा चासौ वनवासं गते मयि।महाराजस्तथा कार्यो मम प्रियचिकीर्षया।।।।

મારી પ્રિય ઇચ્છા પૂર્ણ કરવી હોય તો, હું વનવાસે ગયા પછી મહારાજ શોકમાં ન ડૂબે—એ રીતે તું વ્યવસ્થા કર.

Verse 11

यथा यथा दाशरथि र्धर्म एवास्थितोऽभवत्।तथा तथा प्रकृतयो रामं पतिमकामयन्।।।।

જેમ જેમ દાશરથિ શ્રીરામ માત્ર ધર્મમાં અડગ રહ્યા, તેમ તેમ પ્રજાજનો શ્રીરામને પોતાના પતિરૂપ સ્વામી-રાજા તરીકે વધુ ને વધુ ઇચ્છવા લાગ્યા.

Verse 12

बाष्पेण पिहितं दीनं रामः सौमित्रिणा सह।चकर्षेव गुणैर्बद्ध्वा जनं पुरनिवासिनम्।।।।

સૌમિત્રિ લક્ષ્મણ સાથે, આંસુઓથી ઢંકાયેલા દીન પુરવાસી જનને શ્રીરામે પોતાના ગુણોથી જાણે બાંધીને, પાછળ ખેંચી લીધા હોય તેમ સાથે લઈ ગયા.

Verse 13

ते द्विजास्त्रिविधं वृद्धा ज्ञानेन वयसौजसा।वयः प्रकम्पशिरसो दूरादूचुरिदं वचः।।।।

જ્ઞાન, વય અને તેજ—આ ત્રણ રીતે વૃદ્ધ એવા તે દ્વિજ બ્રાહ્મણો, વયથી કંપતા શિરો લઈને દૂર ઊભા રહી આ વચન બોલ્યા.

Verse 14

वहन्तो जवना रामं भो भो जात्यास्तुरङ्गमाः।निवर्तध्वं न गन्तव्यं हिता भवत भर्तरि।।।।

હે હે ઉત્તમ જાતિના ઝડપી અશ્વો, રામને વહન કરતા—પાછા વળો! આગળ ન જાવ; તમારા સ્વામી પ્રત્યે કલ્યાણકારી બનો.

Verse 15

कर्णवन्ति हि भूतानि विशेषेण तुरङ्गमाः।यूयं तस्मान्निवर्तध्वं याचनां प्रतिवेदिताः।।।।

પ્રાણીઓમાં કાન હોય છે—વિશેષ કરીને અશ્વોમાં શ્રવણશક્તિ તીક્ષ્ણ હોય છે. તેથી અમારી વિનંતી સમજીને, હવે પાછા વળો.

Verse 16

धर्मतः स विशुद्धात्मा वीरः शुभदृढव्रतः।उपवाह्यस्तु वो भर्ता नापवाह्यः पुराद्वनम्।।।।

ધર્મનિષ્ઠ, વિશુદ્ધાત્મા, વીર અને શુભ દૃઢવ્રતવાળો તે છે. તમારો સ્વામી તો પાછો વહન કરવો યોગ્ય છે; નગરમાંથી વનમાં આગળ લઈ જવો યોગ્ય નથી.

Verse 17

एवमार्तप्रलापांस्तान् वृद्धान् प्रलपतो द्विजान्।अवेक्ष्य सहसा रामो रथादवततार ह।।।।

આ રીતે આર્ત વિલાપ કરતા તે વૃદ્ધ દ્વિજોને જોઈ, રામ તત્કાળ રથમાંથી ઉતરી પડ્યા.

Verse 18

पद्भ्यामेव जगामाथ ससीत स्सहलक्ष्मणः।सन्निकृष्टपदन्यासो रामो वनपरायणः।।।।

ત્યારે વનગમનપરાયણ શ્રીરામ સીતાજી તથા લક્ષ્મણসহ પગપાળા જ આગળ વધ્યા; પગલાં ધીમે ધીમે, નજીક નજીક મૂકતા ગયા.

Verse 19

द्विजातींस्तु पदातींस्तान् रामश्चारित्रवत्सलः।न शशाक घृणाचक्षुः परिमोक्तुं रथेन सः।।।।

પરંતુ સદાચારપ્રિય, કરુણાદૃષ્ટિ ધરાવનાર શ્રીરામ તે પગપાળા ચાલતા દ્વિજોને પાછળ મૂકી રથમાં આગળ જવા સમર્થ ન રહ્યા.

Verse 20

गच्छन्तमेव तं दृष्ट्वा रामं सम्भ्रान्तचेतसः।ऊचुः परमसन्तप्ता रामं वाक्यमिदं द्विजाः।।।।

રામને આમ જ આગળ જતા જોઈ, ચિત્તે વ્યાકુળ અને અત્યંત સંતપ્ત થયેલા દ્વિજોએ રામને આ વચન કહ્યું.

Verse 21

ब्राह्मण्यं सर्वमेतत्त्वां ब्रह्मण्यमनुगच्छति।द्विजस्कन्धाधिरूढास्त्वामग्नयोऽप्यनुयान्त्यमी।।।।

હે બ્રાહ્મણહિતૈષી! આ સમગ્ર બ્રાહ્મણસમુદાય તમારું અનુસરણ કરે છે; અને દ્વિજોના ખભા પર ધારિત આ પવિત્ર અગ્નિઓ પણ તમારાં પાછળ ચાલે છે.

Verse 22

वाजपेयसमुत्थानि छत्राण्येतानि पश्य नः।पृष्ठतोऽनुप्रयातानि मेघानिव जलात्यये।।।।

અમારા માટે વાજપેય યજ્ઞથી પ્રાપ્ત થયેલા આ છત્રો જુઓ; વર્ષાઋતુના અંતે મેઘો જેમ, તેમ આ છત્રો પણ અમારી પાછળ પાછળ અનુપ્રયાણ કરે છે.

Verse 23

अनवाप्तातपत्रस्य रश्मिसन्तापितस्य ते।एभिश्छायां करिष्यामः स्वैश्छत्रैर्वाजपेयिकैः।।।।

હે તાત, તારે છત્ર નથી અને સૂર્યકિરણોના તાપથી તું દગ્ધ થાય છે; તેથી અમે અમારા વાજપેય યજ્ઞના પવિત્ર છત્રોથી તારા માટે છાયા કરીશું.

Verse 24

या हि नः सततं बुद्धिर्वेदमन्त्रानुसारिणी।त्वत्कृते सा कृता वत्स वनवासानुसारिणी।।।।

હે વત્સ, અમારી બુદ્ધિ તો સદા વેદમંત્રોના અનુસરણમાં રહી છે; પરંતુ તારા હિતાર્થે એ જ બુદ્ધિ હવે વનવાસના નિયમને અનુસરતી બની ગઈ છે.

Verse 25

हृदयेष्वेव तिष्ठन्ति वेदा ये नः परं धनम्।वत्स्यन्त्यपि गृहेष्वेव दाराश्चारित्ररक्षिताः।।।।

વેદો—અમારું પરમ ધન—અમારા હૃદયોમાં જ સ્થિર છે; અને શીલ-ધર્મથી રક્ષિત અમારી પત્નીઓ પણ ઘરમાં જ નિવાસ કરશે.

Verse 26

न पुनर्निश्चयः कार्यस्त्वद्गतौ सुकृता मतिः।त्वयि धर्मव्यपेक्षे तु किं स्याद्धर्मपथे स्थितम्।।।।

હવે બીજો કોઈ નિશ્ચય કરવો નહિ; તારી સાથે જવાની અમારી સુદૃઢ પ્રતિજ્ઞા સ્થિર છે. પરંતુ જો તું જ અહીં ધર્મની અવગણના કરે, તો ધર્મપથ પર સ્થિર શું રહી જશે?

Verse 27

याचितो नो निवर्तस्व हंसशुक्लशिरोरुहैः।शिरोभिर्निभृताचार महीपतनपांसुलैः।।।।

અમે તને વિનંતી કરીએ છીએ—કૃપા કરીને પાછા વળ; હંસ સમા શ્વેત વાળોથી યુક્ત અને ભૂમિ પર પડી ધૂળથી ધૂસર થયેલા અમારા મસ્તકો નમ્ર આચરણથી તારા ચરણોમાં નમેલા છે.

Verse 28

बहूनां वितता यज्ञा द्विजानां य इहागताः।तेषां समाप्तिरायत्ता तव वत्स निवर्तने।।।।

અહીં આવેલા અનેક દ્વિજોએ યજ્ઞો વિસ્તારી આરંભ્યા છે; વત્સ, તે યજ્ઞકર્મોની સમાપ્તિ હવે તારા નિવર્તન પર નિર્ભર છે.

Verse 29

भक्तिमन्ति हि भूतानि जङ्गमाजङ्गमानि च।याचमानेषु राम त्वं भक्तिं भक्तेषु दर्शय।।।।

હે રામ, જંગમ અને અચલ સર્વ ભૂતો તારા પ્રત્યે ભક્તિમાન છે; તેઓ વિનંતી કરે છે, તેથી તું પણ ભક્તોમાં ભક્તિ પ્રગટ કર.

Verse 30

अनुगन्तुमशक्ता स्त्वां मूलैरुद्धतवेगिनः।उन्नता वायुवेगेन विक्रोशन्तीव पादपाः।।।।

વાયુના વેગે ઊંચા ઉઠી ધકેલાતા વૃક્ષો જાણે તારી પાછળ આવવા ઇચ્છે છે; પરંતુ મૂળોથી બંધાયેલા હોવાથી જઈ શકતા નથી, તેથી રડતા હોય તેમ લાગે છે.

Verse 31

निश्चेष्टाहारसञ्चारा वृक्षैकस्थानविष्ठिताः।पक्षिणोऽपि प्रयाचन्ते सर्वभूतानुकम्पिनम्।।।।

વૃક્ષો પર એક જ સ્થાને સ્થિર બેસી, આહાર શોધવાનું પણ રોકી, પક્ષીઓ પણ સર્વભૂતાનુકંપી તેને જાણે વિનંતી કરે છે.

Verse 32

एवं विक्रोशतां तेषां द्विजातीनां निवर्तने।ददृशे तमसा तत्र वारयन्तीव राघवम्।।।।

એ રીતે પરત ફરવા માટે રડતા તે દ્વિજાતિઓના વિલાપ વચ્ચે ત્યાં તમસા નદી દેખાઈ—જાણે રાઘવ રામને અટકાવતી હોય તેમ.

Verse 33

ततः सुमन्त्रोऽपि रथाद्विमुच्यश्रान्तान्हयान्सम्परिवर्त्य शीघ्रम्।पीतोदकांस्तोयपरिप्लुताङ्गानचारयद्वै तमसाविदूरे।।।।

પછી સુમંત્ર પણ રથમાંથી ઘોડાંને છોડી, થાકેલા અશ્વોને ઝડપથી ફેરવી આરામ અપાવ્યો; તેમને પીવા પાણી આપીને અને જળથી અંગો ધોઈ, તમસા નદીથી દૂર નહીં એવા સ્થળે ચરવા માટે છોડ્યા.