Sarga 108

Verse 1

आश्वासयन्तं भरतं जाबालिर्ब्राह्मणोत्तमः ।उवाच रामं धर्मज्ञं धर्मापेतमिदं वचः ॥१॥

ધર્મજ્ઞ શ્રીરામ ભરતને આશ્વાસન આપતા હતા; ત્યારે બ્રાહ્મણોમાં શ્રેષ્ઠ જાબાલિએ ધર્મથી વિમુખ એવા આ વચનો રામને કહ્યા.

Verse 2

साधु राघव माऽभूत्ते बुध्दिरेवं निरर्थिका ।प्राकृतस्य नरस्येव ह्यार्यबुद्धेर्मनस्विनः ॥२॥

હે રાઘવ, તારી બુદ્ધિમાં આવી નિરર્થક કલ્પના ન ઊઠે; આર્યબુદ્ધિ અને મનસ્વી પુરુષે સામાન્ય માણસ જેવું વિચારવું ન જોઈએ.

Verse 3

कः कस्य पुरुषो बन्धुः किमाप्यं कस्य केनचित् ।यदेको जायते जन्तुरेक एव विनश्यति ॥३॥

કોણ કોનો સાચો બંધુ? કોઈને કોઈ પાસેથી શું પ્રાપ્ત થાય? કારણ કે જીવ એકલો જન્મે છે અને એકલો જ નાશ પામે છે.

Verse 4

तस्मान्माता पिता चेति राम सज्जेत यो नरः ।उन्मत्त इव स ज्ञेयो नास्ति कश्चिद्धि कस्यचित् ॥४॥

અતએવ, હે રામ, જે પુરુષ ‘માતા’ ‘પિતા’ એમ કહી આસક્ત થાય, તે ઉન્મત્ત સમાન જાણવો; કારણ કે વાસ્તવમાં કોઈ કોઈનો નથી.

Verses 5-6

यथा ग्रामान्तरं गच्छन्नरः कश्चित्क्वचिद्वसेत् ।उत्सृज्य च तमावासं प्रतिष्ठेतापरेऽहनि ॥५॥एवमेव मनुष्याणां पिता माता गृहं वसु ।अवासमात्रं काकुत्स्थ सज्जन्ते नात्र सज्जनाः ॥६॥

જેમ કોઈ મુસાફર ગામેથી ગામે જતા ક્યાંક થોડો સમય વસે, પછી તે નિવાસ છોડીને બીજા દિવસે આગળ વધે; તેમ જ, હે કાકુત્સ્થ, મનુષ્યો માટે પિતા, માતા, ઘર અને ધન માત્ર તાત્કાલિક આવાસ છે. સજ્જનો તેમાં આસક્ત થતા નથી.

Verse 7

पित्र्यं राज्यं परित्यज्य स नार्हसि नरोत्तम ।आस्थातुं कापथं दुःखं विषमं बहुकण्टकम् ॥७॥

હે નરોત્તમ, પિતૃપરંપરાગત રાજ્ય ત્યજીને તું કાપથ—દુઃખદ, વિષમ અને બહુ કાંટાવાળો—એવા ખોટા માર્ગે જવા યોગ્ય નથી.

Verse 8

समृद्धायामयोध्यायामात्मानमभिषेचय ।एकवेणीधरा हि त्वां नगरी सम्प्रतीक्षते ॥८॥

સમૃદ્ધ અયોધ્યામાં પાછા ફરીને તું પોતાનો રાજ્યાભિષેક કરાવ. એક જ વેણી ધારણ કરેલી પતિવ્રતા સ્ત્રી સમી નગરી આજે તારા—સ્વામીના—આગમનની પ્રતીક્ષા કરે છે.

Verse 9

राजभोगाननुभवन्महार्हान्पार्थिवात्मज ।विहर त्वमयोध्यायां यथा शक्रस्त्रिविष्टपे ॥९॥

હે પૃથ્વીપુત્ર રાજકુમાર, અયોધ્યામાં મહામૂલ્ય રાજભોગોનો આનંદ માણ; જેમ ત્રિવિષ્ટપમાં શક્ર (ઇન્દ્ર) વિહાર કરે તેમ તું વિહાર કર.

Verse 10

न ते कश्चिद्धशरथ स्त्वं च तस्य न कश्चन ।अन्यो राजा त्वमन्य स्तस्मात्कुरु यदुच्यते ॥१०॥

દશરથ તારા માટે કોઈ નથી, અને તું પણ તેના માટે કોઈ નથી; રાજા એક જુદો છે અને તું બીજો—અતએવ હું જે કહું તે કર.

Verse 11

बीजमात्रं पिता जन्तो श्शुक्लं रुधिरमेव च ।संयुक्तमृतुमन्मात्रा पुरुषस्येह जन्म तत् ॥११॥

જીવ માટે પિતા માત્ર બીજ સમાન છે; માતામાં ઋતુકાળે શુક્ર અને રક્તનું સંયોગ થાય ત્યારે, એ સંયોગથી જ અહીં પુરુષનો જન્મ થાય છે.

Verse 12

गत स्स नृपतिस्तत्र गन्तव्यं यत्र तेन वै ।प्रवृततिरेषा मर्त्यानां त्वं तु मिथ्या विहन्यसे ॥१२॥

એ નૃપતિ તો જ્યાં જવાનું તેના ભાગ્યમાં હતું ત્યાં જ ગયો; મર્ત્યોની આવી જ ગતિ છે—પણ તું વ્યર્થમાં પોતાને ક્ષીણ કરી રહ્યો છે.

Verse 13

अर्थधर्मपरा ये ये तांस्तांछोचामि नेतरान् ।ते हि दुःखमिह प्राप्य विनाशं प्रेत्य भेजिरे ॥१३॥

જે જે અર્થ અને ધર્મને જ પરમ ધ્યેય માનીને આસક્ત રહે છે, એમને જ હું દયા કરું છું, બીજાને નહીં; કારણ કે અહીં દુઃખ પામી તેઓ પરલોકે પણ અંતે વિનાશને જ પામે છે.

Verse 14

अष्टका पितृदैवत्यमित्ययं प्रसृतो जनः ।अन्नस्योपद्रवं पश्य मृतो हि किमशिष्यति ॥१४॥

અષ્ટકા પિતૃદૈવત્ય છે એમ માની લોકો તેમાં મગ્ન છે; અન્નનો વ્યર્થ વ્યય જુઓ—મૃતકો શું જ ખાઈ શકે?

Verse 15

यदि भुक्तमिहान्येन देहमन्यस्य गच्छति ।दद्यात्प्रवसत श्श्राद्धं न तत्पथ्यशनं भवेत् ॥१५॥

જો અહીં એકે ભોજન કર્યું તે બીજાના દેહમાં જઈ જોડાઈ શકે, તો દૂર પ્રવાસે ગયેલા માટે પણ શ્રાદ્ધ અર્પણ કરી શકાય; શું તે અર્પણ તેનું માર્ગનું પાથેય ભોજન બની જશે?

Verse 16

दानसंवनना ह्येते ग्रन्था मेधाविभिः कृताः ।यजस्व देहि दीक्षस्व तपस्तप्यस्व सन्त्यज ॥१६॥

નિશ્ચયે, દાન તરફ પ્રેરણા આપવા માટે જ બુદ્ધિમાનો દ્વારા આ ગ્રંથો રચાયા છે— ‘યજ્ઞ કર’, ‘દાન કર’, ‘દીક્ષા લે’, ‘તપ કર’, ‘સંન્યાસ કર’ ઇત્યાદિ।

Verse 17

स नास्ति परमित्येव कुरु बुद्धिं महामते ।प्रत्यक्षं यत्तदातिष्ठ परोक्षं पृष्ठतः कुरु ॥१७॥

હે મહામતે! ‘પરલોક નથી’ એમ જ નિશ્ચય કર; જે પ્રત્યક્ષ છે તેને જ પકડી રાખ, અને જે પરોક્ષ છે તેને પીઠ ફેરવી દે.

Verse 18

सतां बुद्धिं पुरस्कृत्य सर्वलोकनिदर्शिनीम् ।राज्यं त्वं प्रतिगृह्णीष्व भरतेन प्रसादितः ॥१८॥

સજ્જનોની બુદ્ધિને અગ્રસ્થાને રાખીને—જે સર્વ લોક માટે આદર્શ છે—ભરતના પ્રસ્તાવથી પ્રસન્ન થઈ તું રાજ્ય સ્વીકાર કર.