Sarga 51
अयोध्याकाण्डे एकपञ्चाशः सर्गः — Guha’s Vigil and Lakṣmaṇa’s Lament (Night on the riverbank)
अयोध्याकाण्ड
અયોધ્યાકાંડના એકાવનમા સર્ગમાં નદીકાંઠે વનવાસ-છાવણીની રાત્રિનું ચિત્રણ છે, જ્યાં રક્ષણ અને શોક એકસાથે વહે છે. રામની સુરક્ષા માટે નિદ્રાવિહોણા રહી જાગતા લક્ષ્મણને જોઈ નિષાદરાજ ગુહ દ્રવિત થાય છે; તે તૈયાર શય્યા અર્પણ કરવા ઇચ્છે છે અને પોતાના બંધુઓ સાથે શસ્ત્રધારી બની રાતભર પહેરો આપવાની પ્રતિજ્ઞા કરે છે—સૌહૃદને તે ધર્મકર્તવ્ય માને છે. પરંતુ લક્ષ્મણ આરામ સ્વીકારતા નથી; તેઓ કહે છે કે રામથી વધુ પ્રિય તેમને કોઈ નથી, અને રામ સીતાસહ ઘાસ પર શયન કરે ત્યારે તેમને ઊંઘ અને ભોગ અશક્ય છે. પછી લક્ષ્મણનું વિલાપ રાજધર્મ-નીતિની ચિંતા બની જાય છે. અભિષેકની ઇચ્છા અધૂરી રહેતાં દશરથનું પ્રાણાંત થવાનું, કૌશલ્યાનું ધરાશાયી થવું, અને શોક-ક્લાંતિથી અયોધ્યાના નગરનાદનું મૌન થવું—એવું તેઓ અનુમાન કરે છે. વચ્ચે અયોધ્યાની પૂર્વ સમૃદ્ધિ, ઉત્સવમય વૈભવ અને સુવ્યવસ્થિત નગરજીવનનું સંક્ષિપ્ત સ્મરણ કરીને આવનારા વિયોગને વધુ કરુણ બનાવે છે. રાત્રિ લક્ષ્મણના શોકમાં જ પસાર થાય છે; જનહિતાર્થે કહેલી તેમની સત્ય વાત સાંભળી ગુહ પણ સહદુઃખથી રડી પડે છે—મિત્રતા અહીં સામૂહિક કરુણા અને ધાર્મિક એકતાનું સાધન બને છે।
Shlokas
Verse 1
तं जाग्रतमदम्भेन भ्रातुरर्थाय लक्ष्मणम्।गुहः सन्तापसन्तप्तो राघवं वाक्यमब्रवीत्।।।।
ભાઈના હિત માટે નિર્દંભ રીતે જાગતા લક્ષ્મણને જોઈ, શોકથી સંતપ્ત ગુહે રાઘવને આ વચન કહ્યું.
Verse 2
इयं तात सुखा शय्या त्वदर्थमुपकल्पिता।प्रत्याश्वसिहि साध्वस्यां राजपुत्र यथासुखम्।।।।
હે તાત, રાજપુત્ર! તારા હિતાર્થે આ સુખદ શય્યા તૈયાર કરાઈ છે; સાધ્વી આ શય્યા પર યથાસુખે નિશ્ચિંત થઈ વિશ્રામ કર.
Verse 3
उचितोऽयं जनस्सर्वः क्लेशानां त्वं सुखोचितः।गुप्त्यर्थं जागरिष्यामः काकुत्स्थस्य वयं निशाम्।।।।
આ સર્વ લોકો તો કષ્ટ સહન કરવા આદતવાળા છે; પરંતુ તમે સુખને યોગ્ય છો. તેથી કાકુત્સ્થ રામની રક્ષા માટે અમે આખી રાત જાગી પહેરો આપશું.
Verse 4
न हि रामात्प्रियतमो ममास्ति भुवि कश्चन।ब्रवीम्येतदहं सत्यं सत्येनैव च ते शपे।।।।
મારે માટે આ ધરતી પર રામથી વધુ પ્રિય કોઈ નથી. હું આ સત્ય કહું છું; અને સત્યને સાક્ષી રાખીને તને શપથ કરું છું.
Verse 5
अस्य प्रसादादाशंसे लोकेस्मिन् सुमुहद्यशः।धर्मावाप्तिं च विपुलामर्थावाप्तिं च केवलम्।।।।
એના (રામના) પ્રસાદથી જ હું આ લોકમાં અતિ મહાન યશની આશા રાખું છું; અને વિશાળ ધર્મપ્રાપ્તિ તથા અર્થપ્રાપ્તિ પણ નિશ્ચયે પ્રાપ્ત કરું છું.
Verse 6
सोऽहं प्रियसखं रामं शयानं सह सीतया।रक्षिष्यामि धनुष्पाणि स्सर्वतो ज्ञातिभि स्सह।।।।
અતેઃ હું, ધનુષ હાથમાં લઈને, મારા સર્વ સગાં-સંબંધીઓ સાથે, સીતા સાથે શયન કરતા મારા પ્રિય સખા રામની સર્વ દિશાઓથી રક્ષા કરીશ.
Verse 7
न हि मेऽविदितं किञ्चिद्वनेऽस्मिंश्चरतस्सदा।चतुरङ्गं ह्यपिबलं सुमहत्प्रसहेमहि।।।।
આ વનમાં સતત ફરતો હોવાથી અહીંનું કશું પણ મને અજાણ નથી. અમે તો અતિ વિશાળ ચતુરંગ સેનાને પણ સહન કરી શકીએ છીએ.
Verse 8
लक्ष्मणस्तं तदोवाच रक्ष्यमाणास्त्वयानघ।नात्र भीता वयं सर्वे धर्ममेवानुपश्यता।।।।
ત્યારે લક્ષ્મણે તેને કહ્યું: “હે નિર્દોષ! ધર્મને દૃષ્ટિમાં રાખીને તું અમારું રક્ષણ કરે છે; તેથી અહીં અમે સર્વે કદી ભયભીત નથી.”
Verse 9
कथं दशरथौ भूमौ शयाने सह सीतया।शक्या निद्रा मया लब्धुं जीवितं वा सुखानि वा।।।।
જ્યારે દશરથનંદન રામ સીતા સાથે નિર્વસ્ત્ર ધરતી પર શયન કરે છે, ત્યારે મને નિદ્રા કેવી રીતે મળે? જીવન કે સુખ પણ મને કઈ રીતે ઇચ્છનીય લાગે?
Verse 10
यो न देवासुरैः सर्वैः शक्यः प्रसहितुं युधि।तं पश्य सुखसंविष्टं तृणेषु सह सीतया।।।।
જેને સર્વ દેવો અને અસુરો મળીને પણ યુદ્ધમાં સહન કરી શકતા નથી—તેને જુઓ; તે તો સીતા સાથે તૃણ પર નિર્ભયે સુખથી શયન કરી રહ્યો છે.
Verse 11
यो मन्त्रतपसा लब्धो विविधैश्च पराश्रमैः।एको दशरथस्येष्टः पुत्रः सदृशलक्षणः।।।।अस्मिन् प्रव्राजिते राजा न चिरं वर्तयिष्यति।विधवा मेदिनी नूनं क्षिप्रमेव भविष्यति।।।।
મંત્રસાધિત તપ અને અનેક કઠિન પ્રયત્નોથી પ્રાપ્ત થયેલો, દશરથનો એકમાત્ર અતિપ્રિય, પિતાસમાન લક્ષણો ધરાવતો પુત્ર—એ જ રામ. જો તે વનમાં હંકાળાયો છે, તો રાજા વધુ દિવસ જીવશે નહીં; નિશ્ચયે ધરતી જલ્દી વિધવા બની જશે.
Verse 12
यो मन्त्रतपसा लब्धो विविधैश्च पराश्रमैः।एको दशरथस्येष्टः पुत्रः सदृशलक्षणः।।2.51.11।।अस्मिन् प्रव्राजिते राजा न चिरं वर्तयिष्यति।विधवा मेदिनी नूनं क्षिप्रमेव भविष्यति।।2.51.12।।
આ રામ મંત્રસાધિત તપ અને અનેક કઠિન પ્રયત્નોથી પ્રાપ્ત થયેલો, દશરથનો અતિપ્રિય અને પિતાસમાન લક્ષણો ધરાવતો પુત્ર છે. આવા પુત્રને જો વનમાં મોકલાયો છે, તો રાજા વધુ સમય ટકી શકશે નહીં; ધરતી પણ ટૂંક સમયમાં વિધવા સમી થઈ જશે.
Verse 13
विनद्य सुमहानादं श्रमेणोपरताः स्त्रियः।निर्घोषोपरतं चातो मन्ये राजनिवेशनम्।।।।
મહાન રોદન કરીને સ્ત્રીઓ હવે શ્રમથી શાંત પડી ગઈ હશે; તેથી મને લાગે છે કે રાજભવન પણ નિર્ઘોષ બની ગયું છે, સર્વ ધ્વનિ થંભી ગઈ છે.
Verse 14
कौशल्या चैव राजा च तथैव जननी मम।नाशंसे यदि जीवन्ति सर्वे ते शर्वरीमिमाम्।।।।
કૌશલ્યા, રાજા અને મારી પોતાની જનની—આ સર્વે આ રાત્રી પાર જીવશે એવી મને આશા નથી.
Verse 15
जीवेदपि हि मे माता शत्रुघ्नस्यान्ववेक्षया।तद्दुःखं यत्तु कौशल्या वीरसूर्विनशिष्यति।।।।
મારી માતા તો શત્રુઘ્નને નિહાળી કદાચ જીવતી રહે; પરંતુ વીરની જનની કૌશલ્યા નાશ પામે—એ તો ખરેખર મહાદુઃખ છે.
Verse 16
अनुरक्तजनाकीर्णा सुखालोकप्रियावहा।राजव्यसनसंसृष्टा सा पुरी विनशिष्यति।।।।
ભક્તજનોથી ભરપૂર, સુખદ દર્શનવાળી અને નાગરિકોને પ્રિય એવી તે નગરી રાજાના દુર્ભાગ્યજન્ય આપત્તિથી આચ્છન્ન થઈ અંતે વિનાશ પામશે.
Verse 17
कथं पुत्रं महात्मानं ज्येष्ठं प्रियमपश्यतः।शरीरं धारयिष्यन्ति प्राणा राज्ञो महात्मनः।।।।
મહાત્મા રાજા પોતાના મહાત્મા, પ્રિય, જ્યેષ્ઠ પુત્રને ન જોઈ શકે ત્યારે તેના પ્રાણો કેવી રીતે શરીરને ધારણ કરી શકશે?
Verse 18
विनष्टे नृपतौ पश्चात्कौसल्या विनशिष्यति।अनन्तरं च माताऽपि मम नाशमुपैष्यति।।।।
નૃપતિના વિનાશ પછી કૌસલ્યા પણ વિનાશ પામશે; અને તેના પછી મારી માતા પણ નિશ્ચયે નાશને પામશે.
Verse 19
अतिक्रान्तमतिक्रान्तमनवाप्य मनोरथम्।राज्ये राममनिक्षिप्य पिता मे विनशिष्यति।।।।
જે વીતી ગયું તે વીતી ગયું; પરંતુ રાજ્યમાં રામને સ્થાપિત કર્યા વિના, પોતાના મનોભિલાષને અપૂર્ણ રાખીને, મારા પિતા વિનાશ પામશે.
Verse 20
सिद्धार्थाः पितरं वृत्तं तस्मिन्कालेऽप्युपस्थिते।प्रेतकार्येषु सर्वेषु संस्करिष्यन्ति भूमिपम्।।।।
તે સમયે મારા પિતા—ભૂમિપતિ—ની આસપાસ જે હાજર રહેશે અને તેમના સર્વ પ્રેતકાર્ય તથા અંત્યેષ્ટિ-સંસ્કારો પૂર્ણ કરશે, તે સૌ પોતાનો હેતુ સિદ્ધ કરેલા ગણાશે.
Verse 21
रम्यचत्वरसंस्थानां सुविभक्तमहापथाम्।हर्म्यप्रासादसम्पन्नाम् गणिकावरशोभिताम्।।।।रथाश्वगजसम्बाधां तूर्यनादविनादिताम्।सर्वकल्याणसम्पूर्णां हृष्टपुष्टजनाकुलाम्।।।।आरामोद्यानसम्पन्नां समाजोत्सवशालिनीम्।सुखिता विचरिष्यन्ति राजधानीं पितुर्मम।।।।
મારા પિતાની રાજધાનીમાં તેઓ આનંદથી વિહરશે—રમ્ય ચૌકોથી સુશોભિત, સુવ્યવસ્થિત વિશાળ માર્ગોથી વિભક્ત; હર્મ્ય અને પ્રાસાદોથી સમૃદ્ધ; ઉત્તમ ગણિકાઓના વૈભવથી શોભિત; રથ, અશ્વ અને ગજોથી ગીચ; તૂર્યનાદથી ગુંજતી; સર્વ કલ્યાણથી પરિપૂર્ણ; હર્ષિત અને પુષ્ટ જનસમૂહથી ભરપૂર; આરામો અને ઉદ્યાનોથી સમ્પન્ન; અને સમાજ-ઉત્સવોની શોભાથી દીપ્ત।
Verse 22
रम्यचत्वरसंस्थानां सुविभक्तमहापथाम्।हर्म्यप्रासादसम्पन्नाम् गणिकावरशोभिताम्।।2.51.21।।रथाश्वगजसम्बाधां तूर्यनादविनादिताम्।सर्वकल्याणसम्पूर्णां हृष्टपुष्टजनाकुलाम्।।2.51.22।।आरामोद्यानसम्पन्नां समाजोत्सवशालिनीम्।सुखिता विचरिष्यन्ति राजधानीं पितुर्मम।।2.51.23।।
આ પંક્તિમાં ફરી એ જ વર્ણન પુનરાવર્તિત થાય છે: રમ્ય ચૌકોથી યુક્ત, સુવ્યવસ્થિત વિશાળ માર્ગોવાળી; હર્મ્ય-પ્રાસાદોથી સમૃદ્ધ; રથ-અશ્વ-ગજોથી ગીચ; તૂર્યનાદથી ગુંજતી; સર્વ કલ્યાણથી પરિપૂર્ણ; હર્ષિત-પુષ્ટ જનસમૂહથી ભરેલી; આરામ-ઉદ્યાનોથી સમ્પન્ન; અને સમાજ-ઉત્સવોની શોભાથી દીપ્ત એવી અયોધ્યા, જ્યાં લોકો આનંદથી વિહરે છે।
Verse 23
रम्यचत्वरसंस्थानां सुविभक्तमहापथाम्।हर्म्यप्रासादसम्पन्नाम् गणिकावरशोभिताम्।।2.51.21।।रथाश्वगजसम्बाधां तूर्यनादविनादिताम्।सर्वकल्याणसम्पूर्णां हृष्टपुष्टजनाकुलाम्।।2.51.22।।आरामोद्यानसम्पन्नां समाजोत्सवशालिनीम्।सुखिता विचरिष्यन्ति राजधानीं पितुर्मम।।2.51.23।।
અહીં પણ અયોધ્યાનું એ જ વિસ્તૃત ચિત્ર જળવાય છે—શુભ, સુયોજિત અને સમૃદ્ધ રાજધાની, જ્યાં તૂર્યનાદ, ઉત્સવો અને સર્વ વૈભવ વચ્ચે લોકો આનંદથી વિહરે છે।
Verse 24
अपि जीवेद्दशरथो वनवासात्पुनर्वयम्।प्रत्यागम्य महात्मानमपि पश्येम सुव्रतम्।।।।
શું દશરથજી હજી જીવિત હશે? અને અમે વનવાસથી પરત ફરીએ ત્યારે, વ્રતનિષ્ઠ એવા મહાત્મા રાજાને ફરી જોઈ શકીશું કે કેમ?
Verse 25
अपि सत्यप्रतिज्ञेन सार्धं कुशलिना वयम्।निवृत्ते वनवासेऽस्मिन्नयोध्यां प्रविशेमहि।।।।
શું આ વનવાસ પૂર્ણ થયા પછી, સત્યપ્રતિજ્ઞ અને કુશલ રામ સાથે અમે ફરી અયોધ્યામાં પ્રવેશ કરી શકીશું?
Verse 26
परिदेवयमानस्य दुखार्तस्य महात्मनः।तिष्ठतो राजपुत्रस्य शर्वरी साऽत्यवर्तत।।।।
આ રીતે વિલાપ કરતા, દુઃખથી પીડિત મહાત્મા રાજપુત્ર ઊભા રહ્યા; અને એ રાત વીતી ગઈ.
Verse 27
तथा हि सत्यं ब्रुवति प्रजाहितेनरेन्द्रपुत्रे गुरुसौहृदाद्गुहः।मुमोच बाष्पं व्यसनाभिपीडितोज्वरातुरो नाग इव व्यथातुरः।।।।
જ્યારે પ્રજાહિતમાં તત્પર નરેન્દ્રપુત્રે એ રીતે સત્ય વચન કહ્યું, ત્યારે ગુરુસ્નેહથી પ્રેરિત ગુહ વ્યસનથી દબાઈ ગયો અને અશ્રુ વહાવ્યા—જેમ જ્વરગ્રસ્ત, વ્યથિત હાથી પીડામાં કાંપે તેમ.
Frequently Asked Questions
The central action is Lakṣmaṇa’s refusal of comfort and sleep while Rāma rests on grass with Sītā. The dilemma is whether personal relief is permissible when one’s duty of protection and solidarity (rakṣā-dharma and brotherly loyalty) remains active.
The chapter teaches that dharma is expressed through embodied vigilance: Guha’s hospitality and armed readiness, and Lakṣmaṇa’s self-denial, both serve the same moral end—protecting the righteous and sustaining truth-bound commitments even amid grief.
Ayodhyā is evoked through a cultural-urban portrait: broad roads, squares, palaces, courtesan quarters, vehicles and animals in circulation, musical processions, gardens, and public festivals—used as a literary counterpoint to the exile camp’s austerity and the palace’s ensuing silence.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.