Sarga 24

Verse 1

तं समीक्ष्य त्ववहितं पितुर्निर्देश पालने ।कौशल्या बाष्पसंरुद्धा वचो धर्मिष्ठमब्रवीत् ॥१॥

પિતાના આદેશના પાલનમાં તેને અડગ અને સાવધાન જોઈ, કૌશલ્યા આંસુઓથી ગળું ભરાઈ ગયેલી, ધર્મનિષ્ઠ વચનો બોલી ઉઠી॥

Verse 2

अदृष्टदुःखो धर्मात्मा सर्वभूतप्रियंवदः ।मयि जातो दशरथात्कथमुञ्छेन वर्तयेत् ॥२॥

ધર્માત્મા, સર્વભૂતપ્રિયવચન, અને કદી દુઃખ ન જોયેલો—દશરથ દ્વારા મને પ્રાપ્ત થયેલો રામ—છૂટા પડેલા દાણા ચણીને કેવી રીતે જીવન નિર્વાહ કરશે?

Verse 3

यस्य भृत्याश्च दासाश्च मृष्टान्यन्नानि भुञ्जते ।कथं स भोक्ष्यतेऽनाथो वने मूलफलान्ययम् ॥३॥

જેના સેવકો અને દાસો સુસ્વાદુ ભોજન ભોગવે છે, એવો આ નિરાધાર હવે વનમાં માત્ર મૂળ-ફળ ખાઈને કેમ જીવી શકશે?

Verse 4

कः एतच्छ्रद्दधेच्छ्रुत्वा कस्य वा न भवेद्भयम् ।गुणवान्दयितो राज्ञा राघवो यद्विवास्यते ॥४॥

આ સાંભળીને કોણ વિશ્વાસ કરશે, અને કોને ભય ન થાય? ગુણવાન અને રાજાને અતિ પ્રિય એવા રાઘવને રાજા વનવાસે મોકલે છે!

Verse 5

नूनं तु बलवान् लोके कृतान्तस्सर्वमादिशन् ।लोके रामाभिरामस्त्वं वनं यत्र गमिष्यसि ॥५॥

નિશ્ચયે જ લોકમાં કૃતાંત (વિધિ) મહાબળવાન છે, સર્વને આદેશ આપે છે; તેથી જ, લોકને આનંદ આપનાર રામ, તું પણ જ્યાં વનમાં જવાનો છે ત્યાં મોકલાય છે.

Verses 6-8

अयं तु मामात्मभव स्तवादर्शनमारुतः ।विलापदुःखसमिधो रुदिताश्रुहुताहुतिः ॥६॥चिन्ताबाष्पमहाधूमस्तवागमनचित्तजः ।कर्शयित्वा भृशं पुत्र निश्वासायाससम्भवः ॥७॥त्वया विहीनामिह मां शोकाग्निरतुलो महान् ।प्रधक्ष्यति यथा कक्षं चित्रभानुर्हिमात्यये ॥८॥

હે પુત્ર, તારા દર્શન વિના તારી વિયોગવાયુ મને ઝંઝાવાતે હલાવે છે. વિલાપ અને દુઃખ તેની સમિધા છે, અને મારા રડવાના અશ્રુઓ જ હવનની આહુતિ બને છે; ચિંતાના બાષ્પનો ઘન ધુમાડો તારા આગમનની તરસથી ઊઠે છે. નિશ્વાસ અને થાકથી જન્મેલો એ શોકાગ્નિ મને અત્યંત કશી નાખશે; તું વિના અહીં રહેલી મને અતુલ, મહાન શોકની આગ એમ દહન કરશે જેમ ઉનાળાની તાપમાં પ્રજ્વલિત અગ્નિ સૂકા ઘાસને ભસ્મ કરે છે.

Verse 9

कथं हि धेनु स्स्वं वत्सं गच्छन्तं नानुगच्छति ।अहं त्वाऽनुगमिष्यामि यत्र पुत्र गमिष्यसि ॥९॥. ॥

ગાય કેવી રીતે પોતાના ભટકતા વાછરડાને અનુસર્યા વિના રહી શકે? તેમ જ, પુત્ર, તું જ્યાં જઈશ ત્યાં હું પણ તારો અનુગમન કરીશ।

Verse 10

तथा निगदितं मात्रा तद्वाक्यं पुरुषर्षभः ।श्रुत्वा रामोऽब्रवीद्वाक्यं मातरं भृशदुःखिताम् ॥१०॥

માતાએ કહેલા તે વચનો સાંભળી, પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ રામે અત્યંત શોકગ્રસ્ત માતાને પ્રતિઉત્તર આપ્યો॥

Verse 11

कैकेय्या वञ्चितो राजा मयि चारण्यमाश्रिते ।भवत्या च परित्यक्तो न नूनं वर्तयिष्यति ॥११॥

કૈકેયીએ રાજાને વંચિત કર્યો છે; હું વનમાં આશ્રય લઉં ત્યારે, જો તમે પણ તેમને ત્યજી દો, તો નિશ્ચયે તેઓ જીવશે નહીં॥

Verse 12

भर्तुः किल परित्यागो नृशंसः केवलं स्त्रियाः ।स भवत्या न कर्तव्यो मनसाऽपि विगर्हितः ॥१२॥

સ્ત્રી માટે પતિનો પરિત્યાગ ખરેખર નિર્દય કર્મ છે; એવો, મનમાં પણ નિંદનીય, કાર્ય તમે કરશો નહીં॥

Verse 13

यावज्जीवति काकुत्स्थः पिता मे जगतीपतिः ।शुश्रूषा क्रियतां तावत्सहि धर्मस्सनातनः ॥१३॥

જ્યાં સુધી કાકુત્સ્થ, ધરતીપતિ એવા મારા પિતા જીવિત છે, ત્યાં સુધી તેમની સેવા-શુશ્રૂષા કરવી; એ જ સનાતન ધર્મ છે॥

Verse 14

एवमुक्ता तु रामेण कौशल्या शुभदर्शना ।तथेत्युवाच सुप्रीता राममक्लिष्टकारिणम् ॥१४॥

રામે એમ કહ્યે ત્યારે શુભલક્ષણવાળી કૌશલ્યા અતિ પ્રસન્ન થઈ, અક્લેશકર્મા રામને કહ્યું— “તથાસ્તુ.”

Verse 15

एवमुक्तस्तु वचनं रामो धर्मभृतां वरः ।भूयस्तामब्रवीद्वाक्यं मातरं भृशदुःखिताम् ॥१५॥

એમ કહેવાતાં ધર્મધારકોમાં શ્રેષ્ઠ રામે, અત્યંત દુઃખિત માતાને ફરીથી વચન કહ્યું.

Verse 16

मया चैव भवत्या च कर्तव्यं वचनं पितुः ।राजा भर्ता गुरु श्श्रेष्ठस्सर्वेषामीश्वरः प्रभुः ॥१६॥

મારે અને તમારે પણ પિતાનું વચન અવશ્ય પાલવું જોઈએ. રાજા પતિ-રક્ષક, ગુરુ, શ્રેષ્ઠ પુરુષ—અમ સૌનો ઈશ્વર અને પ્રભુ છે.

Verse 17

इमानि तु महारण्ये विहृत्य नव पञ्च च ।वर्षाणि परमप्रीतः स्थास्यामि वचने तव ॥१७॥

આ મહાવનમાં ફરીને આ ચૌદ વર્ષો હું પરમ પ્રસન્નતાથી, તમારા વચનમાં સ્થિર રહીશ.

Verse 18

एवमुक्ता प्रियं पुत्रं बाष्पपूर्णानना तदा ।उवाच परमार्ता तु कौशल्या पुत्रवत्सला ॥१८॥

રામે એમ કહ્યે ત્યારે, પુત્રપ્રેમમાં લીન કૌશલ્યા પરમ વ્યાકુળ થઈ, આંસુઓથી ભરેલા મુખ સાથે પોતાના પ્રિય પુત્રને બોલી.

Verse 19

आसां राम सपत्नीनां वस्तुं मध्ये न मे क्षमम् ।नय मामपि काकुत्स्थ वनं वन्यां मृगीं यथा ॥१९॥यदि ते गमने बुद्धिः कृता पितुरपेक्षया ।

હે રામ! આ સોપત્નીઓની વચ્ચે રહેવું મને સહન થતું નથી. હે કાકુત્સ્થકુલનંદન! પિતાજીની આજ્ઞા માનવા જો તું વનમાં જવાનો નિશ્ચય કર્યો છે, તો મને પણ સાથે વનમાં લઈ જા—જેમ વન્ય હરણીને લઈ જાય તેમ.

Verse 20

तां तथा रुदतीं रामो रुदन्वचनमब्रवीत् ॥२०॥जीवन्त्या हि स्त्रिया भर्ता दैवतं प्रभुरेव च

તેને આમ રડતી જોઈ, રામ પણ આંસુભર્યા નેત્રે રડતાં રડતાં બોલ્યા: “સ્ત્રી જીવતી હોય ત્યાં સુધી તેનો પતિ જ તેનું દૈવત અને સાચો સ્વામી છે.”

Verse 21

भवत्या मम चैवाद्य राजा प्रभवति प्रभुः ।न ह्यनाथा वयं राज्ञा लोकनाथेन धीमता ॥२१॥

આજે રાજા—સર્વાધિકારશાળી સ્વામી—તમારા અને મારા બંને પર અધિકાર ધરાવે છે. લોકનાથ એવા બુદ્ધિમાન રાજા અમારા ઉપર છે ત્યાં સુધી અમે અનાથ નથી.

Verse 22

भरतश्चापि धर्मात्मा सर्वभूतप्रियंवदः ।भवतीमनुवर्तेत स हि धर्मरतस्सदा ॥२२॥

અને ભરત પણ ધર્માત્મા છે, સર્વભૂતપ્રિયવચન છે; સદા ધર્મમાં રત હોવાથી તે નિશ્ચયે તમારું અનુવર્તન કરશે.

Verse 23

यथा मयि तु निष्क्रान्ते पुत्रशोकेन पार्थिवः ।श्रमं नावाप्नुयात्किञ्चिदप्रमत्ता तथा कुरु ॥२३॥

હું અહીંથી નીકળી જાઉં ત્યાર પછી, પુત્રશોકથી રાજા પરથિવને કશી પણ થાકાવટ કે કષ્ટ ન આવે—એવું તું સાવધાન રહીને કરજે.

Verse 24

दारुणश्चाप्ययं शोको यथैनं न विनाशयेत् ।राज्ञो वृद्धस्य सततं हितं चर समाहिता ॥२४॥

આ શોક તો અતિ દારુણ છે; એ તેને નાશ ન કરે—એ રીતે વર્ત. વૃદ્ધ રાજાનું સદાય હિત કર, સ્થિર ચિત્તે સમાહિત રહીને.

Verse 25

व्रतोपवासनिरता या नारी परमोत्तमा ।भर्तारं नानुवर्तेत सा तु पापगतिर्भवेत् ॥२५॥

વ્રત અને ઉપવાસમાં રત એવી પરમોત્તમા નારી પણ જો પતિને અનુવર્તે નહીં, તો તે પાપગતિને પામે.

Verse 26

भर्तु श्शुश्रूषया नारी लभते स्वर्गमुत्तमम् ।अपि या निर्नमस्कारा निवृत्ता देवपूजनात् ॥२६॥

પતિની શુશ્રૂષાથી નારી ઉત્તમ સ્વર્ગને પામે છે—ભલે તે નમસ્કાર ન કરતી હોય અને દેવપૂજનથી નિવૃત્ત રહી હોય.

Verse 27

शुश्रूषामेव कुर्वीत भर्तुः प्रियहिते रता ।एष धर्मः पुरा दृष्टो लोके वेदे श्रुतः स्मृतः ॥२७॥

પતિને પ્રિય અને હિતકારક કાર્યમાં રત રહી, પત્નીએ માત્ર પતિની શુશ્રૂષા જ કરવી. આ જ ધર્મ છે—પ્રાચીનકાળથી લોકમાં દેખાયેલો, વેદમાં શ્રુત અને સ્મૃતિઓમાં પ્રતિપાદિત.

Verse 28

अग्निकार्येषु च सदा सुमनोभिश्च देवताः ।पूज्यास्ते मत्कृते देवि बाह्मणाश्चैव सुव्रताः ॥२८॥

અને હે દેવી, મારા હિતાર્થે તું સદા અગ્નિકાર્યોમાં સુમન (ફૂલ) લઈને દેવતાઓની પૂજા કરજે; તેમજ સુવ્રત બ્રાહ્મણોને પણ યથોચિત સન્માન કરજે.

Verse 29

एवं कालं प्रतीक्षस्व ममागमनकाङ्क्षिणी ।नियता नियताहारा भर्तृशुश्रूषणे रता ॥२९॥

મારા આગમનની કામના રાખીને, આ રીતે સમયની પ્રતીક્ષા કર; નિયતવ્રતા રહી, નિયત આહાર રાખી, અને પતિશુશ્રૂષામાં રત રહેજે.

Verse 30

प्राप्स्यसे परमं कामं मयि प्रत्यागते सति ।यदि धर्मभृतां श्रेष्ठो धारयिष्यति जीवितम् ॥३०॥

મારો પુનરાગમન થાય ત્યારે તું પરમ કામના પ્રાપ્ત કરશ; જો ધર્મધારકોમાં શ્રેષ્ઠ એવા મારા પિતા ત્યા સુધી જીવન ધારણ કરે.

Verse 31

एवमुक्ता तु रामेण बाष्पपर्याकुलेक्षणा ।कौशल्या पुत्रशोकार्ता रामं वचनमब्रवीत् ॥३१॥

રામે આમ કહ્યા પછી, આંસુઓથી વ્યાકુલ નેત્રવાળી, પુત્રશોકથી પીડિત કૌશલ્યાએ રામને આ વચન કહ્યું.

Verse 32

गमने सुकृतां बुद्धिं न ते शक्नोमि पुत्रक ।विनिवर्तयितुं वीर नूनं कालो दुरत्ययः ॥३२॥

પુત્રક, પ્રસ્થાન માટે તારી બુદ્ધિ સદ્કૃત નિશ્ચયથી દૃઢ થઈ ગઈ છે; હે વીર, હું તેને પાછી ફેરવી શકતો નથી. નિશ્ચયે કાળનો વિધાન અતિકઠિન અને અપરાજેય છે.

Verse 33

गच्छ पुत्र त्वमेकाग्रो भद्रं तेऽस्तु सदा विभुः ।पुनस्त्वयि निवृत्ते तु भविष्यामि गतव्यथा ॥३३॥

તો જા, પુત્ર, એકાગ્ર ચિત્તે; તને સદા કલ્યાણ થાઓ—વિભુ પરમેશ્વર તારી રક્ષા કરે. તું પાછો ફરશે ત્યારે જ હું વ્યથામુક્ત થઈશ.

Verse 34

प्रत्यागते महाभागे कृतार्थे चरितव्रते ।पितुरानृण्यतां प्राप्ते त्वयि लप्स्ये परं सुखम् ॥३४॥

હે મહાભાગ્યશાળી, તું પાછો ફરશે ત્યારે—કાર્ય સિદ્ધ કરીને, વ્રત પૂર્ણ કરીને અને પિતૃઋણ ચૂકવીને—ત્યારે હું પરમ સુખ પ્રાપ્ત કરીશ.

Verse 35

कृतान्तस्य गतिः पुत्र दुर्विभाव्या सदा भुवि ।यस्त्वां सञ्चोदयति मे वच आच्छिद्य राघव ॥३५॥

પુત્ર, હે રાઘવ, આ ધરતી પર કૃતાંત (વિધિ)ની ગતિ સદા દુર્વિચાર્ય છે; એ જ તો તને આગળ ધપાવે છે અને મારી વાતને કાપી નાખે છે.

Verse 36

गच्छेदानीं महाबाहो क्षेमेण पुनरागतः ।नन्दयिष्यसि मां पुत्र साम्ना वाक्येन चारुणा ॥३६॥

હે મહાબાહો, હવે જા; અને ક્ષેમથી ફરી પાછો આવ. પાછા આવીને, હે પુત્ર, તું સ્નિગ્ધ અને મધુર વચનોથી મને ફરી આનંદિત કરશ.

Verse 37

अपीदानीं स कालस्स्याद्वनात्प्रत्यागतं पुनः ।यत्त्वां पुत्रक पश्येयं जटावल्कलधारिणम् ॥३७॥

કાશ, એ સમય આજ જ હોય—જ્યારે, હે પ્રિય પુત્ર, તું વનમાંથી ફરી પાછો ફરશે; જેથી હું તને જટાધારી અને વલ્કલવસ્ત્રધારી રૂપે જોઈ શકું.

Verse 38

तथा हि रामं वनवासनिश्चितं समीक्ष्य देवी परमेण चेतसा ।उवाच रामं शुभलक्षणं वचो बभूव च स्वस्त्ययनाभिकाङ्क्षिणी ॥३८॥

રામને વનમાં નિવાસ કરવા દૃઢ નિશ્ચય કરેલો જોઈ, દેવી રાણી પરમ ચિત્તથી વિચાર કરી શુભલક્ષણ વચનો બોલી; અને તેમના કલ્યાણ માટે સ્વસ્ત્યયન તથા આશીર્વાદની વિધિઓ ગોઠવવા તત્પર બની.