Sarga 116
तपस्विनाम् औत्सुक्यं राक्षसत्रासश्च (Ascetics’ Anxiety and the Fear of Rakshasas)
अयोध्याकाण्ड
ચિત્રકૂટના તપોવનમાં ભરતના પ્રસ્થાન પછી રામે ત્યાંના તપસ્વીઓમાં સ્પષ્ટ ફેરફાર જોયો—ભય, ચોરી નજરો અને ધીમા સ્વરે થતી ચર્ચા. પોતાના, લક્ષ્મણના કે સીતાના કોઈ દોષથી આશ્રમની શાંતિ ભંગ થઈ હશે કે કેમ એવી શંકાથી રામે વિનયપૂર્વક કુલપતિને કારણ પૂછ્યું. વૃદ્ધ ઋષિએ સીતાના આચરણ પર કોઈ શંકા નકારી અને કહ્યું કે રામની હાજરીથી રાક્ષસોની વૈરભાવના વધુ ઉગ્ર બની છે. તપસ્વીઓએ જણાવ્યું કે રાક્ષસો વિકૃત રૂપ ધારણ કરીને આશ્રમો પર હુમલો કરે છે, તપસ્વીઓને મારી નાખે છે, યજ્ઞની તૈયારીમાં રાખેલા સ્રુવ‑પાત્ર વગેરે વિખેરી નાખે છે, અગ્નિ પર પાણી ઢોળી બુઝાવી દે છે અને કલશ‑ઘટ તોડી નાખે છે. તેમણે જનસ્થાન નજીક વસતા રાવણના ભાઈ ખરનું નામ લીધું—જે તપસ્વીઓના ઉચ્છેદમાં કુખ्यात છે અને રામને સહન નહીં કરે. અતઃ મునિગણે નક્કી કર્યું કે અહીં રહેવું ઋષિઓ અને રાજદંપતિ—બન્ને માટે જોખમી છે; તેઓ નજીકના ફળસમૃદ્ધ વનમાં આવેલા પોતાના જૂના આશ્રયસ્થાને જશે અને રામને પણ સાથે આવવા આમંત્રિત કર્યો. રામ શબ્દોથી તેમને રોકી ન શક્યા; થોડું અંતર સુધી સાથે ગયા, પ્રણામ કરીને તેમની અનુમતિ તથા ઉપદેશ સ્વીકાર્યા અને પછી પોતાના પવિત્ર આશ્રમમાં પાછા ફર્યા—તેઓ ચાલ્યા ગયા છતાં રામ અડગ રહ્યા.
Shlokas
Verse 1
प्रतिप्रयाते भरते वसन्रामस्तपोवने।लक्षयामास सोद्वेगमथौत्सुक्यं तपस्विनाम्।।2.116.1।।
ભરત પ્રસ્થાન કર્યા પછી, તપોવનમાં નિવાસ કરતા રામે તપસ્વીઓમાં ઉદ્વેગ અને ઉત્સુકતા ભરેલી ચંચળતા જોયી.
Verse 2
ये तत्र चित्रकूटस्य पुरस्तात्तापसाश्रमे।राममाश्रित्य निरतास्तानलक्षयदुत्सुकान्।।2.116.2।।
ચિત્રકૂટના આગળ આવેલા તાપસોના આશ્રમમાં, રામે જોયું કે જે ઋષિઓએ તેની શરણ લીધી હતી અને ત્યાં રહેવા ઇચ્છતા હતા, તેઓ હવે ઉત્સુક અને વ્યાકુળ બની ગયા છે.
Verse 3
नयनैर्ब्रुकुटीभिश्च रामं निर्दिश्य शङ्किताः।अन्योन्यमुपजल्पन्त श्शनैश्चक्रुर्मिथः कथाः।।2.116.3।।
તપસ્વીઓ રામને નજરે બતાવી, ભ્રૂકુટિ ચઢાવી શંકિત થઈ; ધીમે ધીમે પરસ્પર ગુપ્ત વાતો કરતાં એકબીજાને સંકેતથી કહેવા લાગ્યા.
Verse 4
तेषामौत्सुक्यमालक्ष्य रामस्त्वात्मनि शङ्कितः।कृताञ्जलिरुवाचेदमृषिं कुलपतिं ततः।।2.116.4।।
તેમની ઉત્કંઠા જોઈ રામ પોતાના મનમાં શંકિત થયો; પછી કરજોડીને આશ્રમના કુલપતિ એવા ઋષિને આ રીતે બોલ્યો.
Verse 5
न कच्चिद्भगवन्किञ्चित्पूर्ववृत्तमिदं मयि।दृश्यते विकृतं येन विक्रियन्ते तपस्विनः।।2.116.5।।
“ભગવન્, શું મારા પૂર્વવર્તનામાં કોઈ દોષ કે વિકાર તમને દેખાય છે? મારા માં કંઈ બદલાયું છે કે જેથી આ તપસ્વીઓ વ્યાકુળ થયા છે?”
Verse 6
प्रमादाच्चरितं कच्चित्किञ्चिन्नावरजस्य मे।लक्ष्मणस्यर्षिभिदृष्टं नानुरूपमिवात्मनः।।2.116.6।।
“અથવા મારા નાનાભાઈ લક્ષ્મણે અજાણતાં કંઈ એવું કર્યું છે કે ઋષિઓએ તેને પોતાના માટે અનુરূপ ન ગણ્યું હોય?”
Verse 7
कच्चिच्छुश्रूषमाणा व श्शुश्रूषणपरा मयि।प्रमदाऽभ्युचितां वृत्तिं सीता युक्तं न वर्तते।।2.116.7।।
“અથવા સીતા—મારી સેવા કરવા તત્પર અને આપની સેવા પ્રત્યે પણ સાવધાન હોવા છતાં—સ્ત્રીને યોગ્ય ગણાતી મર્યાદિત વર્તણૂકમાં ક્યાંક અયોગ્ય રીતે વર્તે છે?”
Verse 8
अथर्षिर्जरया वृद्धस्तपसा च जरां गतः।वेपमान इवोवाच रामं भूतदयापरम्।।2.116.8।।
ત્યારે વર્ષોથી વૃદ્ધ અને તપશ્ચર્યાથી ક્ષીણ થયેલા ઋષિએ, જાણે કંપતા હોય તેમ, સર્વભૂતદયાપર એવા શ્રીરામને વાણી સંભળાવી.
Verse 9
कुतः कल्याणसत्त्वायाः कल्याणाभिरतेस्तथा।चलनं तात वैदेह्यास्तपस्विषु विशेषतः।।2.116.9।।
હે તાત, કલ્યાણસ્વભાવવાળી અને કલ્યાણમાં રત એવી વૈદેહી તરફથી, ખાસ કરીને તપસ્વીઓ પ્રત્યે, ચલન કે ભૂલ કેવી રીતે થઈ શકે?
Verse 10
त्वन्निमित्तमिदं तावत्तापसान्प्रतिवर्तते।रक्षोभ्यस्तेन संविग्नाः कथयन्ति मिथः कथाः।।2.116.10।।
તમારા કારણે જ તપસ્વીઓમાં આ ભય ઊભો થયો છે—રાક્ષસોના કારણે; તેથી ભયભીત થઈ તેઓ પરસ્પર આગળ શું થશે તેની વાતો કરે છે.
Verse 11
रावणावरजः कश्चित् खरो नामेह राक्षसः।उत्पाट्य तापसान्सर्वाञ्जनस्थाननिकेतनान्।।2.116.11।।धृष्टश्च जितकाशी च नृशंसः पुरुषादकः।अवलिप्तश्च पापश्च त्वां च तात न मृष्यते।।2.116.12।।
અહીં ખરો નામનો એક રાક્ષસ છે, રાવણનો કનિષ્ઠ ભાઈ; તેણે જનસ્થાનમાં વસતા સર્વ તપસ્વીઓને ઉખેડી કાઢી હાંકી દીધા છે.
Verse 12
रावणावरजः कश्चित् खरो नामेह राक्षसः।उत्पाट्य तापसान्सर्वाञ्जनस्थाननिकेतनान्।।2.116.11।।धृष्टश्च जितकाशी च नृशंसः पुरुषादकः।अवलिप्तश्च पापश्च त्वां च तात न मृष्यते।।2.116.12।।
તે ધૃષ્ટ છે, જીત્યો હોય તેમ અહંકારથી ફૂલે છે; નિર્દય, મનુષ્યભક્ષક, અવલિપ્ત અને પાપી છે—હે તાત, તે તને પણ સહન કરતો નથી.
Verse 13
त्वं यदाप्रभृति ह्यस्मिन्नाश्रमे तात वर्तसे।तदाप्रभृति रक्षांसि विप्रकुर्वन्ति तापसान्।।2.116.13।।
હે તાત, તું જ્યારે થી આ આશ્રમમાં વસવા લાગ્યો છે, ત્યારથી રાક્ષસો તપસ્વીઓને સતત ઉપદ્રવ કરે છે.
Verse 14
दर्शयन्ति हि बीभत्सैः क्रूरैर्भीषणकैरपि।नानारूपैर्विरूपैश्च रूपैर्विकृतदर्शनैः।।2.116.14।।
તેઓ અનેક રૂપે પ્રગટ થાય છે—બીભત્સ, ક્રૂર, ભયંકર, વિકૃત દર્શનવાળા, વિરૂપ અને જોવામાં ઘૃણાસ્પદ સ્વરૂપોમાં.
Verse 15
अप्रशस्तैशुचिभिस्सम्प्रयोज्य च तापसान्।प्रतिध्नन्त्यपरान्क्षिप्रमनार्याः पुरतः स्थिताः।।2.116.15।।
સામે ઊભા રહી, તે અનાર્ય લોકો અપ્રશસ્ત અને અશુચિ ઉપાયો વડે તપસ્વીઓને પીડે છે; અને પછી તરત જ બીજાઓને પણ ઘાયલ કરી પાડી દે છે.
Verse 16
तेषु तेष्वाश्रमस्थानेष्वबुद्धमवलीय च।रमन्ते तापसां स्तत्र नाशयन्तोऽल्पचेतसः।।2.116.16।।
તે અલ્પબુદ્ધિ રાક્ષસો ક્યારેક આ તો ક્યારેક તે આશ્રમસ્થાને અજાણ્યા રહી છુપાઈ જાય છે, અને ત્યાં તપસ્વીઓનો વિનાશ કરતાં આનંદ માણે છે.
Verse 17
अपक्षिपन्ति स्रुग्भाण्डानग्नीस्निञ्चन्ति वारिणा।कलशांश्च प्रमध्नन्ति हवने समुपस्थिते।।2.116.17।।
યજ્ઞ આરંભ થવા જતાં તેઓ સ્રુવ-ભાંડાં (હવિષ્યના પાત્રો) ફેંકી દે છે, પવિત્ર અગ્નિને જળથી બુઝાવે છે અને હવન સમયે કલશો પણ ફોડી નાંખે છે.
Verse 18
तैर्दुरात्मभिरामृष्टानाश्रमान्प्रजिहासवः।गमनायान्यदेशस्य चोदयन्त्यृषयोऽद्य माम्।।2.116.18।।
તે દુષ્ટાત્માઓએ અપવિત્ર કરેલા આશ્રમોને ત્યજી દેવાની ઇચ્છાથી ઋષિઓ આજે મને અન્ય પ્રદેશે જવા માટે પ્રેરણા આપે છે.
Verse 19
तत्पुरा राम शारीरामुपहिंसां तपस्विषु।दर्शयन्ति हि दुष्टास्ते त्यक्ष्याम इममाश्रमम्।।2.116.19।।
હે રામ, આરંભથી જ તે દુષ્ટો તપસ્વીઓ પર દેહિક હિંસા પણ દર્શાવે છે; તેથી અમે આ આશ્રમ ત્યજી દેવાનો નિશ્ચય કર્યો છે.
Verse 20
बहुमूलफलं चित्रमविदूरादितो वनम्।पुराणाश्रममेवाहं श्रयिष्ये सगणः पुनः।।2.116.20।।
અહીંથી બહુ દૂર નહીં, મૂળ અને ફળોથી સમૃદ્ધ એક મનોહર વન છે; ત્યાં હું સાથીગણ સાથે ફરી એક પ્રાચીન આશ્રમમાં આશ્રય લઉં છું.
Verse 21
खरस्त्वय्यपि चायुक्तं पुरा तात प्रवर्तते।सहास्माभिरितो गच्छ यदि बुद्धिः प्रवर्तते।।2.116.21।।
હે તાત, ખરે તો તારા પ્રત્યે પણ અયોગ્ય વર્તન કરે છે, જેમ પહેલાંથી કરતો આવ્યો છે. જો તને યોગ્ય લાગે તો અમારાં સાથે અહીંથી ચાલ.
Verse 22
सकलत्रस्य सन्देहो नित्यं यत्तस्य राघव।समर्थस्यापि हि सतो वासो दुःखमिहाद्य ते।।2.116.22।।
હે રાઘવ, પત્ની સાથે અહીં વસનારને સદા સંશય અને ચિંતા રહે છે; તું સમર્થ હોવા છતાં પણ આજ અહીં નિવાસ કરવો દુઃખદ અને ભયજનક છે.
Verse 23
इत्युक्तवन्तं स्तंराम राजपुत्रस्तपस्विनम्।न शशाकोत्तरैर्वाक्यैरवरोद्धुं समुत्सुकम्।।2.116.23।।
આ રીતે બોલતો તે તપસ્વી પ્રસ્થાન કરવા ઉત્સુક હતો; અને રાજપુત્ર રામ ઉત્તરવચનો દ્વારા તેને રોકી શક્યો નહીં.
Verse 24
अभिनन्द्य समापृच्छ्य समाधाय च राघवम्।स जगामाश्रमं त्यक्त्वा कुलैः कुलपतिस्सह।।2.116.24।।
રાઘવને અભિનંદન કરી, વિદાય લઈ અને વાત નિશ્ચિત કરી, તે કુલપતિ પોતાના સમુદાય સાથે આશ્રમ ત્યજીને ચાલ્યો ગયો.
Verse 25
रामः संसाद्य ऋषिगणमनुगमनाद्देशात्तस्मात्कुलपतिमभिवाद्य ऋषिम्।सम्यक्प्रीतैस्तैरनुमत उपदिष्टार्थः पुण्यं वासाय स्वनिलयमुपसम्पेदे।।2.116.25।।
રામે ઋષિગણ સાથે થોડું અંતર સુધી અનુગમન કર્યું; પછી તેમને વિદાય આપી, તેમના નેતા એવા તે ઋષિ-કુલપતિને પ્રણામ કર્યો. પ્રસન્ન ઋષિઓની અનુમતિથી અને તેમના ઉપદેશનો અર્થ સમજીને, નિવાસ માટે પોતાના પવિત્ર નિવાસસ્થાને પરત ફર્યો.
Verse 26
आश्रममृषिविरहितं प्रभुः क्षणमपिन जहौ स राघवः।राघवं हि सततमनुगता स्तापसाश्चार्षचरित धृतगुणाः।।2.116.26।।
સેજવિહોણા થયેલા આશ્રમને પણ તે પ્રભુ રાઘવ ક્ષણમાત્રે પણ છોડ્યા નહિ; અને ઋષિપરંપરાના આચરણમાં સ્થિર, ગુણધારી તપસ્વીઓ સદા રાઘવને અનુસરી રહ્યા.
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether Rāma’s continued residence—though personally dharmic—indirectly endangers vulnerable ascetics by attracting rākṣasa aggression. The action pivot is the ascetics’ decision to relocate and their invitation to Rāma to leave with them, framing security as a communal ethical responsibility.
The dialogue teaches that dharma is relational and context-sensitive: personal virtue must be evaluated alongside its effects on dependents and host communities. It also underscores ritual order (yajña) as a civilizational good whose disruption signals moral disorder requiring protective response.
Citrakūṭa and its tapas-āśrama serve as the immediate setting, while Janasthāna is introduced as a nearby rākṣasa-dominated zone associated with Khara. Culturally, the sarga foregrounds yajña infrastructure—agni, srug-bhāṇḍa, and kalaśa—as key markers of hermitage life targeted by hostile forces.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.