Sarga 52

Verse 1

प्रभातायां तु शर्वर्यां पृथुवक्षा महायशाः।उवाच रामः सौमित्रिं लक्ष्मणं शुभलक्षणम्।।2.52.1।।

રાત્રી પ્રભાતમાં ફેરવાતાં, વિશાળ વક્ષસ્થળ અને મહાયશસ્વી શ્રીરામે શુભલક્ષણધારી સૌમિત્રિ લક્ષ્મણને સંબોધીને કહ્યું.

Verse 2

भास्करोदयकालोऽयं गता भगवती निशा।असौ सुकृष्णो विहगः कोकिलस्तात कूजति।।2.52.2।।

હે તાત લક્ષ્મણ, ભગવતી રાત્રિ વીતી ગઈ; હવે ભાસ્કરોદયનો સમય આવ્યો છે. ત્યાં કાળા પંખોવાળો કોયલ પક્ષી મધુર કૂજન કરે છે.

Verse 3

बर्हिणानां च निर्घोषः श्रूयते नदतां वने।तराम जाह्नवीं सौम्य शीघ्रगां सागरङ्गमाम्।।2.52.3।।

વનમાં મોરોના નાદ સંભળાય છે; હે સૌમ્ય મિત્ર, ચાલો સમુદ્રગામી, ઝડપી વહેતી જાહ્નવી (ગંગા)ને પાર કરીએ.

Verse 4

विज्ञाय रामस्य वचः सौमित्रिर्मित्रनन्दनः।गुहमामन्त्र्य सूतं च सोऽतिष्ठद्भ्रातुरग्रतः।।2.52.4।।

રામના વચનને સમજી, મિત્રોને આનંદ આપનાર સૌમિત્રિ લક્ષ્મણે ગુહને તથા સારથીને બોલાવી, પછી ભાઈના આગળ ઊભો રહ્યો.

Verse 5

स तु रामस्य वचनं निशम्य प्रतिगृह्य च।स्थपतिस्तूर्णमाहूय सचिवानिदमब्रवीत्।।2.52.5।।

રામના વચન સાંભળી અને તેની વિનંતી સ્વીકારી, નિષાદાધિપતિએ તરત જ મંત્રીઓને બોલાવી આ રીતે કહ્યું.

Verse 6

अस्य वाहनसंयुक्तां कर्णग्राहवतीं शुभाम्।सुप्रतारां दृढां तीर्थे शीघ्रं नावमुपाहर।।2.52.6।।

તીર્થસ્થાને શીઘ્ર એક મજબૂત, શુભ નાવ લાવી આપ—વાહનસામગ્રીથી સજ્જ, કાણધાર/હેલ્મસમેનવાળી, સહેલાઈથી અને સુરક્ષિત રીતે પાર ઉતરવા યોગ્ય.

Verse 7

तं निशम्य समादेशं गुहामात्यगणो महान्।उपोह्य रुचिरां नावं गुहाय प्रत्यवेदयत्।।2.52.7।।

તે આજ્ઞા સાંભળીને ગુહના મહાન મંત્રિગણએ સુંદર નાવ આગળ લાવી, ‘આદેશ પૂર્ણ થયો’ એમ ગુહને નિવેદન કર્યું.

Verse 8

ततः स प्राञ्जलिर्भूत्वा गुहो राघवमब्रवीत्।उपस्थितेयं नौर्देव भूयः किं करवाणि ते।।2.52.8।।

ત્યારે ગુહે હાથ જોડીને રાઘવને કહ્યું: “હે દેવ! નૌકા તૈયાર છે; હવે હું આપ માટે વધુ શું કરું?”

Verse 9

तवामरसुतप्रख्य तर्तुं सागरगां नदीम्।नौरियं पुरुषव्याघ्र तां त्वमारोह सुव्रत।।2.52.9।।

હે પુરુષવ્યાઘ્ર, અમરસુત સમ તેજસ્વી અને સુવ્રત! સાગરગામી નદી પાર કરવા માટે આ નૌકા છે; તું તેમાં આરોહણ કર.

Verse 10

अथोवाच महातेजा रामो गुहमिदं वचः।कृतकामोऽस्मि भवता शीघ्रमारोप्यतामिति।।2.52.10।।

પછી મહાતેજસ્વી શ્રીરામે ગુહને આ વચન કહ્યું: “તમારા ઉપકારથી મારું કાર્ય સિદ્ધ થયું; હવે શીઘ્ર જ નૌકામાં ચઢાવ.”

Verse 11

ततः कलापान् सन्नह्य खड्गौ बध्वा च धन्विनौ।जग्मतुर्येन तौ गङ्गां सीतया सह राघवौ।।2.52.11।।

પછી ધનુર્ધારી તે બે રાઘવો એ પોતાના તૂણ બાંધી, ખડ્ગ કમરે કસી; અને સીતાસહિત ગંગા તરફ જવા નીકળ્યા.

Verse 12

राममेव तु धर्मज्ञमुपगम्य विनीतवत्।किमहं करवाणीति सूतः प्राञ्जलिरब्रवीत्।।2.52.12।।

ધર્મજ્ઞ શ્રીરામ પાસે વિનયપૂર્વક જઈ, સૂતે હાથ જોડીને કહ્યું: “હું શું કરું?”

Verse 13

ततोऽब्रवीद्दाशरथिः सुमन्त्रं स्पृशन् करेणोत्तमदक्षिणेन।सुमन्त्र शीघ्रं पुनरेव याहिराज्ञः सकाशे भव चाप्रमत्तः।।2.52.13।।

ત્યારે દાશરથિ શ્રીરામે પોતાના ઉત્તમ જમણા હાથથી સુમંત્રને સ્નેહપૂર્વક સ્પર્શ કરી કહ્યું: “સુમંત્ર, તું તત્કાળ ફરી પાછો જા; રાજાના સાન્નિધ્યમાં રહેજે અને સેવામાં સદા અપ્રમત્ત રહેજે.”

Verse 14

निवर्तस्वेत्युवाचैव ह्येतावद्धि कृतं मम।रथं विहाय पद्भ्यां तु गमिष्यामि महावनम्।।2.52.14।।

તેણે કહ્યું: “પાછો વળી જા; અહીં સુધી તું મારા માટે પૂરતું કરી દીધું છે. રથને અહીં જ મૂકી, હું પગપાળા મહાવનમાં જઈશ.”

Verse 15

आत्मानं त्वभ्यनुज्ञातमवेक्ष्यार्तः स सारथिः।सुमन्त्रः पुरुषव्याघ्रमैक्ष्वाकमिदमब्रवीत्।।2.52.15।।

પોતાને વિદાયની અનુમતિ મળેલી જોઈ, શોકાકુલ સારથી સુમંત્રે ઇક્ષ્વાકુવંશના પુરુષવ્યાઘ્ર શ્રીરામને આ વચન કહ્યાં.

Verse 16

नातिक्रान्तमिदं लोके पुरुषेणेह केनचित्।तव सभ्रातृभार्यस्य वासः प्राकृतवद्वने।।2.52.16।।

આ લોકમાં કોઈ પુરુષે પણ તું જે કર્યું છે તેનાથી વધીને કશું કર્યું નથી—ભાઈ અને પત્ની સહિત સામાન્ય મનુષ્યની જેમ વનમાં નિવાસ કરવો.

Verse 17

न मन्ये ब्रह्मचर्येऽस्ति स्वधीते वा फलोदयः।मार्दवार्जवयोर्वापि त्वां चेद्व्यसनमागतम्।।2.52.17।।

જો તારા બ્રહ્મચર્ય, સ્વાધ્યાય, કોમળતા અને સરળતા છતાં પણ તને વ્યસન આવી પડ્યું હોય, તો મને નથી લાગતું કે આ ગુણો કોઈ ફળ આપે છે.

Verse 18

सह राघव वैदेह्या भ्रात्रा चैव वने वसन्।त्वं गतिं प्राप्स्यसे वीर त्रीन् लोकांस्तु जयन्निव।।2.52.18।।

હે રાઘવ, હે વીર! વૈદેહી અને ભાઈ સાથે વનમાં વસતા તું એવી શુભ ગતિને પામશે, જાણે ત્રણે લોક જીત્યા હોય.

Verse 19

वयं खलु हता राम ये त्वयाप्युपवञ्चिताः।कैकेय्या वशमेष्यामः पापाया दुःखभागिनः।।2.52.19।।

હે રામ, ખરેખર અમે તો નાશ પામ્યા—તું પણ અમાથી વિમુખ થયો; હવે પાપિણી કૈકેયીના વશમાં જઈશું, દુઃખના ભાગી બનીશું.

Verse 20

इति ब्रुवन्नात्मसमं सुमन्त्रः सारथिस्तदा।दृष्ट्वा दूरगतं रामं दुःखार्तो रुरुदे चिरम्।।2.52.20।।

આ રીતે બોલતા, રામને પોતાના આત્મા સમાન માનનાર સારથી સુમંત્રે, રામને દૂર જતા જોઈ, દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ લાંબા સમય સુધી રડ્યા.

Verse 21

ततस्तु विगते बाष्पे सूतं स्पृष्टोदकं शुचिम्।रामस्तु मधुरं वाक्यं पुनः पुनरुवाच तम्।।2.52.21।।

પછી, આંસુ શાંત થયા પછી, સૂતે શુદ્ધ જળ સ્પર્શી (આચમન કરી) સ્થિર અને શુચિ બન્યો; ત્યારે રામે તેને ફરી ફરી મધુર વાણીથી સંબોધ્યો.

Verse 22

इक्ष्वाकूणां त्वया तुल्यं सुहृदं नोपलक्षये।यथा दशरथो राजा मां न शोचेत्तथा कुरु।।2.52.22।।

ઇક્ષ્વાકુવંશમાં તારા સમાન સુહૃદ મને દેખાતો નથી. તેથી એવું કર કે રાજા દશરથ મારા વિષે શોક ન કરે.

Verse 23

शोकोपहतचेताश्च वृद्धश्च जगतीपतिः।कामभावावसन्नश्च तस्मादेतद्ब्रवीमि ते।।2.52.23।।

જગતીપતિ વૃદ્ધ છે અને શોકથી તેનું ચિત્ત આઘાત પામ્યું છે; તેમજ કામભાવના વેગથી પણ તે દબાઈ ગયો છે—એથી હું તને આ કહું છું.

Verse 24

यद्यदाज्ञापयेत्किञ्चित्स महात्मा महीपतिः।कैकेय्याः प्रियकामार्थं कार्यं तदविकाङ्क्षया।।2.52.24।।

કૈકેયીનું પ્રિય કાર્ય સિદ્ધ થાય તે માટે, મહાત્મા મહીપતિ જે કંઈ અલ્પ પણ આજ્ઞા આપે, તે નિઃસંકોચ અને અવિલંબે કરવું જોઈએ.

Verse 25

एतदर्थं हि राज्यानि प्रशासति नरेश्वराः।यदेषां सर्वकृत्येषु मनो न प्रतिहन्यते।।2.52.25।।

નિશ્ચયે, આ જ હેતુથી નરેશ્વરો રાજ્ય શાસે છે—તેમના સર્વ કાર્યોમાં તેમનો સંકલ્પ અવરોધોથી અટકતો નથી.

Verse 26

यद्यथा स महाराजो नालीकमधिगच्छति।न च ताम्यति दुःखेन सुमन्त्र कुरु तत्तथा।।2.52.26।।

સુમંત્ર, એવું જ કર કે મહારાજ નિરાશામાં ન પડે અને દુઃખથી ક્ષીણ ન થાય.

Verse 27

अदृष्टदुःखं राजानं वृद्धमार्यं जितेन्द्रियम्।ब्रूयास्त्वमभिवाद्यैव मम हेतोरिदं वचः।।2.52.27।।

દુઃખ અજાણ, વૃદ્ધ, આર્ય, જિતેન્દ્રિય એવા રાજાને પ્રથમ અભિવાદન કરીને, મારા હિતાર્થે આ વચન તું કહેજે.

Verse 28

नैवाहमनुशोचामि लक्ष्मणो न च मैथिली।अयोध्यायाश्च्युताश्चेति वने वत्स्यामहेति च।।2.52.28।।

અયોધ્યાથી વિયોગ થયો છે એ કારણે કે વનમાં વસવું પડશે એ વિચારથી—હું શોક કરતો નથી; ન લક્ષ્મણ, ન મૈથિલી પણ.

Verse 29

चतुर्दशसु वर्षेषु निवृत्तेषु पुनः पुनः।लक्ष्मणं मां च सीतां च द्रक्ष्यसे क्षिप्रमागतान्।।2.52.29।।

ચૌદ વર્ષો પૂર્ણ થયા પછી, તું ફરી ફરી જલ્દી જ લક્ષ્મણને, સીતાને અને મને પરત આવેલા દર્શન કરશી.

Verse 30

एवमुक्त्वा तु राजानं मातरं च सुमन्त्र मे।अन्याश्च देवीस्सहिताः कैकेयीं च पुनः पुनः।।2.52.30।।आरोग्यं ब्रूहि कौशल्यामथ पादाभिवन्दनम्।सीताया मम चाऽऽर्यस्य वचनाल्लक्ष्मणस्य च।।2.52.31।।

આ રીતે રાજાને કહીને, હે સુમંત્ર, મારી માતાને તથા અન્ય રાણીઓ સાથે, અને કૈકેયીને પણ, ફરી ફરી (મારો સંદેશ) કહેજે.

Verse 31

एवमुक्त्वा तु राजानं मातरं च सुमन्त्र मे।अन्याश्च देवीस्सहिताः कैकेयीं च पुनः पुनः।।2.52.30।।आरोग्यं ब्रूहि कौशल्यामथ पादाभिवन्दनम्।सीताया मम चाऽऽर्यस्य वचनाल्लक्ष्मणस्य च।।2.52.31।।

કૌશલ્યાને અમારી આરોગ્ય-કુશળતા કહેજે; અને સીતાના, મારા તથા આર્ય લક્ષ્મણના વચનથી, તેના ચરણોમાં પ્રણામ પહોંચાડજે.

Verse 32

ब्रूयाश्च हि महाराजं भरतं क्षिप्रमानय।आगतश्चापि भरतः स्थाप्यो नृपमते पदे।।2.52.32।।

અને મહારાજને કહેજે કે ભરતને તાત્કાલિક બોલાવી લાવે; અને ભરત આવ્યા પછી, રાજાના નિર્ણય મુજબ તેને રાજપદે સ્થાપિત કરવો.

Verse 33

भरतं च परिष्वज्य यौवराज्येऽभिषिच्य च।अस्मत्सन्तापजं दुःखं न त्वामभिभविष्यति।।2.52.33।।

ભરતને આલિંગન કરી તેને યુવરાજપદે અભિષેક કર; ત્યાર પછી અમારા વિયોગથી જન્મેલું દુઃખ તને કદી પરાજિત નહીં કરે.

Verse 34

भरतश्चापि वक्तव्यो यथा राजनि वर्तसे।तथा मातृषु वर्तेथाः सर्वास्वेवाविशेषतः।।2.52.34।।

અને ભરતને પણ કહેવું: જેમ તે રાજા પ્રત્યે વર્તે છે, તેમ જ સર્વ માતાઓ પ્રત્યે પણ—કોઈ ભેદ વિના—વર્તવું.

Verse 35

यथा च तव कैकेयी सुमित्रा च विशेषतः।तथैव देवी कौशल्या मम माता विशेषतः।।2.2.35।।

અને જેમ તને કૈકેયી તથા સુમિત્રા વિશેષ પ્રિય છે, તેમ જ દેવી કૌશલ્યા—મારી માતા—પ્રત્યે પણ વિશેષ આદર રાખવો.

Verse 35

यथा च तव कैकेयी सुमित्रा च विशेषतः।तथैव देवी कौशल्या मम माता विशेषतः।।2.2.35।।

અને જેમ તને કૈકેયી તથા સુમિત્રા વિશેષ પ્રિય છે, તેમ જ દેવી કૌશલ્યા—મારી માતા—પ્રત્યે પણ વિશેષ આદર રાખવો.

Verse 36

तातस्य प्रियकामेन यौवराज्यमपेक्षता।लोकयोरुभयोः शक्यं त्वया यत्सुखमेधितुम्।।2.52.36।।

પિતાશ્રીની પ્રિય ઇચ્છાથી યુવરાજ્ય તેની પ્રતીક્ષા કરે છે; તારા આચરણથી પિતાશ્રી બંને લોકમાં સુખસમૃદ્ધિ પામે—એવું કરવું તારા માટે શક્ય છે.

Verse 37

निवर्त्यमानो रामेण सुमन्त्रः शोककर्शितः।तत्सर्वं वचनं श्रुत्वा स्नेहात्काकुत्स्थमब्रवीत्।।2.52.37।।

રામે પરત મોકલેલા, શોકથી ક્ષીણ સુમંત્રે તે સર્વ વચનો સાંભળી, સ્નેહવશ કાકુત્સ્થ કુમારને કહ્યું.

Verse 38

यदहं नोपचारेण ब्रूयां स्नेहादविक्लबः।भक्तिमानिति तत्तावद्वाक्यं त्वं क्षन्तुमर्हसि।।2.52.38।।

જો હું સ્નેહવશ, નિર્ભય બની, ઉપચાર વિના તને અનૌપચારિક રીતે કંઈ કહું, તો તેને ભક્ત સેવકના વચન સમજી કૃપા કરીને ક્ષમા કરજે.

Verse 39

कथं हि त्वद्विहीनोऽहं प्रतियास्यामि तां पुरीम्।तव तावद्वियोगेन पुत्रशोकाकुलामिव।।2.52.39।।

તારા વિના હું કેવી રીતે એ નગરીમાં પાછો જઈશ? તારા વિયોગથી અયોધ્યા તો જાણે પુત્રશોકથી વ્યાકુળ માતા જેવી થઈ જશે.

Verse 40

सराममपि तावन्मे रथं दृष्ट्वा तदा जनः।विना रामं रथं दृष्ट्वा विदीर्येतापि सा पुरी।।2.52.40।।

ત્યારે લોકોએ રામ સાથે મારા રથને જોયો હતો; હવે રામ વિના રથ પાછો આવતો જોઈ તેઓ વિખેરાઈ જશે—નગરી પણ જાણે શોકથી ફાટી પડે.

Verse 41

दैन्यं हि नगरी गच्छेद्दृष्ट्वा शून्यमिमं रथम्।सूतावशेषं स्वं सैन्यं हतवीरमिवाऽहवे।।2.52.41।।

આ રથને ખાલી જોઈ નગરી દયનીય દશામાં પડી જશે; જાણે યુદ્ધમાં વીર હણાઈ ગયો હોય અને માત્ર સારથી જ બાકી રહેલી સેના જેવી.

Verse 42

दूरेऽपि निवसन्तं त्वां मानसेनाग्रतः स्थितम्।चिन्तयन्तोऽद्य नूनं त्वां निराहाराः कृताः प्रजाः।।2.52.42।।

તમે દૂર નિવાસ કરો છો તોય પ્રજાજનો મનમાં તમને જાણે સામે ઊભા હોય તેમ અગ્રે સ્થિત રાખે છે. આજે નિશ્ચયે તેઓ માત્ર તમારું ચિંતન કરતાં નિરાહાર રહી જશે.

Verse 43

दृष्टं तद्धि त्वया राम यादृशं त्वत्प्रवासने।प्रजानां सङ्कुलं वृत्तं त्वच्छोकक्लान्तचेतसाम्।।2.52.43।।

હે રામ, તારા પ્રસ્થાન સમયે જેવું દૃશ્ય હતું તે તું પોતે જ જોયું છે—પ્રજાજનોની સ્થિતિ કેવી ગૂંચવાઈ ગઈ હતી, અને તારા શોકથી ક્લાંત ચિત્તવાળા તેઓ વ્યાકુળ બન્યા હતા.

Verse 44

आर्तनादो हि यः पौरैर्मुक्तस्त्वद्विप्रवासने।सरथं मां निशाम्यैव कुर्युः शतगुणं ततः।।2.52.44।।

તારા નિર્વાસન સમયે નાગરિકોએ જે આર્તનાદ કર્યો હતો—હવે જ્યારે તેઓ મને રથ સાથે પાછો આવતો જોશે, ત્યારે તેનાથી સો ગણો વધુ વિલાપ કરશે.

Verse 45

अहं किं चापि वक्ष्यामि देवीं तव सुतो मया।नीतोऽसौ मातुलकुलं सन्तापं मा कृथा इति।।2.52.45।।

હું દેવી કૌશલ્યાને શું કહી શકું? ‘તમારો પુત્ર મેં તેને માતુલકુલમાં લઈ ગયો છે; શોક ન કરશો’—એવું તો હું સત્ય સમાન કહી શકતો નથી.

Verse 46

असत्यमपि नैवाहं ब्रूयां वचनमीदृशम्।कथमप्रियमेवाहं ब्रूयां सत्यमिदं वचः।।2.52.46।।

અસત્ય એવા વચન હું કદી બોલી શકતો નથી; પરંતુ આ સત્ય વચન પણ કેટલું અપ્રિય છે—એવું દુઃખદ સત્ય હું કેવી રીતે કહું?

Verse 47

मम तावन्नियोगस्थास्त्वद्बन्धुजनवाहिनः।कथं रथं त्वया हीनं प्रवक्ष्यन्ति हयोत्तमाः।।2.52.47।।

મારા આદેશાધીન, તારા બંધુજનને વહન કરનારા આ ઉત્તમ અશ્વો—હે પ્રભુ—તારા વિના ખાલી થયેલ આ રથને હવે કેવી રીતે ખેંચશે?

Verse 48

तन्न शक्ष्याम्यहं गन्तुमयोध्यां त्वदृतेऽनघ।वनवासानुयानाय मामनुज्ञातुमर्हसि।।2.52.48।।

અતએવ, હે અનઘ, તારા વિના હું અયોધ્યામાં જવા સમર્થ નથી; વનવાસમાં તારો અનુસરણ કરવા માટે મને અનુમતિ આપવી તને યોગ્ય છે.

Verse 49

यदि मे याचमानस्य त्यागमेव करिष्यसि।सरथोऽग्निं प्रवेक्ष्यामि त्यक्तमात्र इह त्वया।।2.52.49।।

જો મારી વિનંતી છતાં તું મને ત્યાગ જ કરશો, તો તારા દ્વારા અહીં ત્યક્ત થતાની સાથે જ હું રથসহ અગ્નિમાં પ્રવેશ કરીશ.

Verse 50

भविष्यन्ति वने यानि तपोविघ्नकराणि ते।रथेन प्रतिबाधिष्ये तानि सत्त्वानि राघव।।2.52.50।।

હે રાઘવ, વનમાં જે કોઈ પ્રાણી તારા તપમાં વિઘ્ન કરનાર હશે, તેમને હું મારા રથથી અટકાવીને દૂર હાંકી દઈશ.

Verse 51

त्वत्कृते न मयाऽवाप्तं रथचर्याकृतं सुखम्।आशंसे त्वत्कृते नाहं वनवासकृतं सुखम्।।2.52.51।।

તમારા ઉપકારથી મેં પહેલાં રથ હાંકવાનો સુખ અનુભવ્યો; અને એ જ તમારા ઉપકારથી હવે તમારા વનવાસમાં પણ વનમાં વસવાનું સુખ મળશે એવી આશા રાખું છું.

Verse 52

प्रसीदेच्छामि तेऽरण्ये भवितुं प्रत्यनन्तरः।प्रीत्याऽभिहितमिच्छामि भव मे प्रत्यनन्तरः।।2.52.52।।

કૃપા કરીને પ્રસન્ન થાઓ; હું અરણ્યમાં પણ તમારી બાજુમાં નજીક રહીવા ઇચ્છું છું. પ્રેમથી કહેલું સાંભળવા માગું છું—‘મારા પાસે જ રહો, મારી નજીક રહો.’

Verse 53

इमे चापि हया वीर यदि ते वनवासिनः।परिचर्यां करिष्यन्ति प्राप्स्यन्ति परमां गतिम्।।2.52.53।।

હે પરાક્રમી વીર, જો આ ઘોડાઓ પણ તમારા વનવાસમાં તમારી સેવા કરી શકે, તો તેઓ પરમ ગતિને પ્રાપ્ત કરશે.

Verse 54

तव शुश्रूषणं मूर्ध्ना करिष्यामि वने वसन्।अयोध्यां देवलोकं वा सर्वथा प्रजहाम्यहम्।।2.52.54।।

વનમાં વસતાં હું મસ્તક નમાવી તમારી શુશ્રૂષા કરીશ; એ માટે હું સર્વથા બધું ત્યજી દઈશ—અયોધ્યા પણ, દેવલોક પણ.

Verse 55

न हि शक्या प्रवेष्टुं सा मयाऽयोध्या त्वया विना।राजधानी महेन्द्रस्य यथा दुष्कृतकर्मणा।।2.52.55।।

તમારા વિના હું અયોધ્યામાં પ્રવેશી શકતો નથી; જેમ દુષ્કર્મ કરનાર મહેન્દ્રની રાજધાનીમાં પ્રવેશી શકતો નથી.

Verse 56

वनवासे क्षयं प्राप्ते ममैष हि मनोरथः।यदनेन रथेनैव त्वां वहेयं पुरीं पुनः।।2.52.56।।

વનવાસ પૂર્ણ થઈ જાય ત્યારે—આ જ મારો હૃદયનો મનોભાવ છે—આ જ રથમાં બેસાડી હું તમને ફરી નગરીમાં લઈ જાઉં.

Verse 57

चतुर्दश हि वर्षाणि सहितस्य त्वया वने।क्षणभूतानि यास्यन्ति शतसङ्ख्यान्यतोऽन्यथा।।2.52.57।।

વનમાં હું તારી સાથે રહું તો ચૌદ વર્ષ ક્ષણમાત્ર સમા વીતી જશે; નહીંતર તે સો વર્ષ સમા લાંબા લાગશે.

Verse 58

भृत्यवत्सल तिष्ठन्तं भर्तृपुत्रगते पथि।भक्तं भृत्यं स्थितं स्थित्यां त्वं न मां हातुमर्हसि।।2.52.58।।

હે સેવકો પર સ્નેહ રાખનાર! હું મારા સ્વામીના પુત્ર એવા તમારા માર્ગે ઊભો છું. હું તમારો ભક્ત સેવક, ધર્મમાં અડગ—મને ત્યજી ન દેવા યોગ્ય નથી.

Verse 59

एवं बहुविधं दीनं याचमानं पुनः पुनः।रामो भृत्यानुकम्पी तु सुमन्त्रमिदमब्रवीत्।।2.52.59।।

આ રીતે સुमંત્ર વારંવાર અનેક રીતે દીન બની વિનંતી કરતો રહ્યો; ત્યારે સેવકો પર કરુણા રાખનાર શ્રીરામે તેને આ વચન કહ્યું.

Verse 60

जानामि परमां भक्तिं मयि ते भर्तृवत्सल।शृणु चापि यदर्थं त्वां प्रेषयामि पुरीमितः।।2.52.60।।

હે ભર્તૃવત્સલ, મારી પ્રત્યે તારી પરમ ભક્તિ હું જાણું છું; હવે સાંભળ—કયા હેતુથી હું તને અહીંથી પુરી તરફ મોકલું છું.

Verse 61

नगरीं त्वां गतं दृष्ट्वा जननी मे यवीयसी।कैकेयी प्रत्ययं गच्छेदिति रामो वनं गतः।।2.52.61।।

તું અયોધ્યામાં પરત ગયો છે એમ જોઈ મારી કનિષ્ઠ જનની કૈકેયી નિશ્ચિત માનશે—‘રામ તો ખરેખર વનમાં ગયો છે.’

Verse 62

परितुष्टा हि सा देवी वनवासं गते मयि।राजानं नातिशङ्केत 'मिथ्यावादी'ति धार्मिकम्।।2.52.62।।

હું વનવાસે ગયો છું એમ જાણી તે દેવી પૂર્ણ સંતોષ પામશે; ત્યારે તે ધર્માત્મા રાજાને ‘મિથ્યાવાદી’ કહીને વધુ શંકા નહીં કરે.

Verse 63

एष मे प्रथमः कल्पो यदम्बा मे यवीयसी।भरतारक्षितं स्फीतं पुत्रराज्यमवाप्नुयात्।।2.52.63।।

આ મારો પ્રથમ સંકલ્પ છે કે મારી નાની માતા પોતાના પુત્રના સમૃદ્ધ રાજ્યને—ભરત દ્વારા રક્ષિત અને સુવ્યવસ્થિત—પ્રાપ્ત કરે.

Verse 64

मम प्रियार्थं राज्ञश्च सरथस्त्वं पुरीं व्रज।सन्दिष्टश्चासि यानर्थांस्तां स्तान् ब्रूयास्तथा तथा।।2.52.64।।

મારા હિત માટે અને રાજાના હિત માટે, તું રથ સાથે નગરીમાં પાછો જા; અને જેમ તને આદેશ આપવામાં આવ્યો છે તેમ, જે જે વાતો જે જેને કહેવાની છે તે તેમ તેમ જ કહી દે.

Verse 65

इत्युक्त्वा वचनं सूतं सान्त्वयित्वा पुनः पुनः।गुहं वचनमक्लीबो रामो हेतुमदब्रवीत्।।2.52.65।।

આ રીતે સારથીને વચન કહી, તેને વારંવાર સાંત્વના આપી, અવિરત પરાક્રમી રામે પછી ગુહને કારણયુક્ત વચનો કહ્યા.

Verse 66

नेदानीं गुह योग्योऽयं वासो मे सजने वने।आवश्यं ह्याश्रमे वासः कर्तव्यस्तद्गतो विधिः।।2.52.66।।

‘ગુહ, હવે લોકો આવતાં-જતાં હોય એવું આ વન મારા નિવાસ માટે યોગ્ય નથી. આશ્રમમાં જ નિવાસ કરવો આવશ્યક છે; ત્યાં પહોંચીને તે જીવનની વિધિ-નિયમોનું પાલન થઈ શકે.’

Verse 67

सोऽहं गृहीत्वा नियमं तपस्वि जनभूषणम्।हितकामः पितुर्भूयः सीताया लक्ष्मणस्य च।।2.52.67।।जटाः कृत्वा गमिष्यामि न्यग्रोधक्षीरमानय।

‘તપસ્વીઓનું ભૂષણ એવા નિયમને ગ્રહણ કરીને, પિતાના તથા સીતા અને લક્ષ્મણના હિતની ઇચ્છાથી, હું જટા ધારણ કરીને પ્રસ્થાન કરીશ. ન્યગ્રોધ વૃક્ષનું ક્ષીર (દૂધિયું રસ) લાવી આપ.’

Verse 68

तत् क्षीरं राजपुत्राय गुहः क्षिप्रमुपाहरत्।।2.52.68।।लक्ष्मणस्यात्मनश्चैव रामस्तेनाकरोज्जटाः।

તત્ક્ષીર ગુહે રાજપુત્ર રામ માટે તત્કાળ લાવી આપ્યું; તે ક્ષીરથી રામે પોતાને તથા લક્ષ્મણને પણ જટાઓ બાંધી.

Verse 69

दीर्घबाहुर्नरव्याघ्रो जटिलत्वमधारयत्।।2.52.69।।तौ तदा चीरवसनौ जटामण्डलधारिणौ।आशोभेतामृषिसमौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ।।2.52.70।।

દીર્ઘબાહુ, નરવ્યાઘ્ર રામે જટિલભાવ ધારણ કર્યો. ત્યારબાદ ચીરવસ્ત્રધારી અને જટામંડલમુકુટવાળા રામ-લક્ષ્મણ બે ભાઈ ઋષિસમાન તેજથી શોભ્યા.

Verse 70

दीर्घबाहुर्नरव्याघ्रो जटिलत्वमधारयत्।।2.52.69।।तौ तदा चीरवसनौ जटामण्डलधारिणौ।आशोभेतामृषिसमौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ।।2.52.70।।

ત્યારે છાલવસ્ત્રધારી અને જટામુકુટ ધારણ કરનાર તે બે ભાઈ—રામ અને લક્ષ્મણ—ઋષિસમાન તેજથી શોભતા હતા.

Verse 71

ततो वैखानसं मार्गमास्थितः सह लक्ष्मणः।व्रतमादिष्टवान् रामः सखायं गुहमब्रवीत्।।2.52.71।।

પછી લક્ષ્મણ સાથે વૈખાનસ માર્ગે સ્થિત થઈ, વ્રત ધારણ કરેલા રામે પોતાના સખા ગુહને કહ્યું.

Verse 72

अप्रमत्तो बले कोशे दुर्गे जनपदे तथा।भवेथा गुह राज्यं हि दुरारक्षतमं मतम्।।2.52.72।।

“ગુહ, સેનામાં, કોશમાં, દુર્ગોમાં અને જનપદોમાં પણ અપ્રમત્ત રહેજે; કારણ કે રાજ્યનું રક્ષણ કરવું—એવું માનવામાં આવે છે—અતિ દુષ્કર છે.”

Verse 73

ततस्तं समनुज्ञाय गुहमिक्ष्वाकुनन्दनः।जगाम तूर्णमव्यग्रः सभार्यः सह लक्ष्मणः।।2.52.73।।

પછી ઇક્ષ્વાકુવંશના આનંદરૂપ રામે ગુહને વિદાય આપી, અવ્યગ્ર ચિત્તે, પત્ની સહિત અને લક્ષ્મણ સાથે, ત્વરિત ગતિએ પ્રસ્થાન કર્યું.

Verse 74

स तु दृष्ट्वा नदीतीरे नावमिक्ष्वाकुनन्दनः।तितीर्षुः शीघ्रगां गङ्गामिदं लक्ष्मणमब्रवीत्।।2.52.74।।

નદીકાંઠે નાવ જોઈ ઇક્ષ્વાકુનંદન રામ, ઝડપી વહેતી ગંગા પાર ઉતરવા ઇચ્છી, લક્ષ્મણને આ વચન બોલ્યા.

Verse 75

आरोह त्वं नरव्याघ्र स्थितां नावमिमां शनैः।सीतां चारोपयान्वक्षं परिगृह्य मनस्विनीम्।।2.52.75।।

“હે નરવ્યાઘ્ર, આ સ્થિર નાવમાં ધીમે ધીમે ચઢ; અને મનસ્વિની સીતા ને કાંઠા/આધાર પકડીને સુરક્ષિત રીતે ચઢાવ.”

Verse 76

स भ्रातुः शासनं श्रुत्वा सर्वमप्रतिकूलयन्।आरोप्य मैथिलीं पूर्वमारुरोहाऽऽत्मवां स्ततः।।2.52.76।।

ભાઈની આજ્ઞા સાંભળી, કશી વિરુદ્ધતા કર્યા વિના, આત્મસંયમી લક્ષ્મણે પહેલાં મૈથિલી સીતાને નાવમાં ચઢાવી, પછી પોતે ચઢ્યા.

Verse 77

अथारुरोह तेजस्वी स्वयं लक्ष्मणपूर्वजः।ततो निषादाधिपतिर्गुहो ज्ञातीनचोदयत्।।2.52.77।।

પછી તેજસ્વી રામ, લક્ષ્મણના જ્યેષ્ઠ ભાઈ, પોતે નાવમાં ચઢ્યા; ત્યારબાદ નિષાદાધિપતિ ગુહે પોતાના જ્ઞાતિઓને હાંક આપી કામે લગાડ્યા.

Verse 78

राघवोऽपि महातेजा नावमारुह्य तां ततः।ब्रह्मवत् क्षत्रवच्चैव जजाप हितमात्मनः।।2.52.78।।

મહાતેજસ્વી રાઘવ પણ તે નાવમાં ચઢીને, પોતાના રક્ષણાર્થે કલ્યાણકારી મંત્રો ધીમે ધીમે જપ્યા—બ્રાહ્મણસદૃશ પણ અને ક્ષત્રિયસદૃશ પણ.

Verse 79

आचम्य च यथाशास्त्रं नदीं तां सह सीतया।प्राणमत्प्रीतिसंहृष्टो लक्ष्मणश्चामितप्रभः।।2.52.79।।

શાસ્ત્રવિધિ મુજબ આચમન કરીને, સીતાસહિત તેમણે તે નદીને પ્રણામ કર્યો; અને અમિત તેજવાળા લક્ષ્મણ પણ આનંદિત થઈ ભક્તિપૂર્વક નમસ્કાર કર્યો.

Verse 80

अनुज्ञाय सुमन्त्रं च सबलं चैव तं गुहम्।आस्थाय नावं रामस्तु चोदयामास नाविकान्।।2.52.80।।

સુમંત્રને તથા પોતાના બળসহિત ગુહને અનુજ્ઞા આપી, રામ નૌકામાં બેસ્યા અને નાવિકોને આગળ વધવા પ્રેર્યા.

Verse 81

ततस्तैश्चोदिता सा नौः कर्णधारसमाहिता।शुभस्फ्यवेगाभिहता शीघ्रं सलिलमत्यगात्।।2.52.81

પછી નાવિકોના પ્રેરણાથી તે નૌકા, કુશળ કર્ણધારો દ્વારા સ્થિર રાખેલી અને શુભ દંડોના ઝડપી વેગથી ચલિત, ઝડપથી જળને પાર ગઈ.

Verse 82

मध्यं तु समनुप्राप्य भागीरथ्यास्त्वनिन्दिता।वैदेही प्राञ्जलिर्भूत्वा तां नदीमिदमब्रवीत्।।2.52.82।।

ભાગીરથીના મધ્ય પ્રવાહે પહોંચીને, નિર્દોષ વૈદેહી સીતાએ હાથ જોડીને તે નદીને આ વચનો કહ્યા.

Verse 83

पुत्रो दशरथस्यायं महाराजस्य धीमतः।निदेशं पारयित्वेमं गङ्गे त्वदभिरक्षितः।।2.52.83।।चतुर्दश हि वर्षाणि समग्राण्युष्य कानने।भ्रात्रा सह मया चैव पुनः प्रत्यागमिष्यति।।2.52.84।।ततस्त्वां देवि सुभगे क्षेमेण पुनरागता।यक्ष्ये प्रमुदिता गङ्गे सर्वकामसमृद्धिनी।।2.52.85।।

હે ગંગે દેવી! તું રક્ષિકા બની, ધીમાન મહારાજ દશરથનો આ પુત્ર તારો આશ્રય પામી તે આજ્ઞા પૂર્ણ કરશે. ચૌદ વર્ષ પૂરાં વનમાં નિવાસ કરીને, ભાઈ સાથે અને મારી સાથે ફરી પાછો આવશે. ત્યારબાદ, હે સుభગે ગંગે, હું ક્ષેમથી પરત આવી આનંદપૂર્વક તારી પૂજા કરીશ—હે સર્વકામ-સમૃદ્ધિદાયિની!

Verse 84

पुत्रो दशरथस्यायं महाराजस्य धीमतः।निदेशं पारयित्वेमं गङ्गे त्वदभिरक्षितः।।2.52.83।।चतुर्दश हि वर्षाणि समग्राण्युष्य कानने।भ्रात्रा सह मया चैव पुनः प्रत्यागमिष्यति।।2.52.84।।ततस्त्वां देवि सुभगे क्षेमेण पुनरागता।यक्ष्ये प्रमुदिता गङ्गे सर्वकामसमृद्धिनी।।2.52.85।।

હે ગંગે દેવી! તું રક્ષિકા બની, ધીમાન મહારાજ દશરથનો આ પુત્ર તારો આશ્રય પામી તે આજ્ઞા પૂર્ણ કરશે. ચૌદ વર્ષ પૂરાં વનમાં નિવાસ કરીને, ભાઈ સાથે અને મારી સાથે ફરી પાછો આવશે. ત્યારબાદ, હે સుభગે ગંગે, હું ક્ષેમથી પરત આવી આનંદપૂર્વક તારી પૂજા કરીશ—હે સર્વકામ-સમૃદ્ધિદાયિની!

Verse 85

पुत्रो दशरथस्यायं महाराजस्य धीमतः।निदेशं पारयित्वेमं गङ्गे त्वदभिरक्षितः।।2.52.83।।चतुर्दश हि वर्षाणि समग्राण्युष्य कानने।भ्रात्रा सह मया चैव पुनः प्रत्यागमिष्यति।।2.52.84।।ततस्त्वां देवि सुभगे क्षेमेण पुनरागता।यक्ष्ये प्रमुदिता गङ्गे सर्वकामसमृद्धिनी।।2.52.85।।

હે ગંગે દેવી! તું રક્ષિકા બની, ધીમાન મહારાજ દશરથનો આ પુત્ર તારો આશ્રય પામી તે આજ્ઞા પૂર્ણ કરશે. ચૌદ વર્ષ પૂરાં વનમાં નિવાસ કરીને, ભાઈ સાથે અને મારી સાથે ફરી પાછો આવશે. ત્યારબાદ, હે સుభગે ગંગે, હું ક્ષેમથી પરત આવી આનંદપૂર્વક તારી પૂજા કરીશ—હે સર્વકામ-સમૃદ્ધિદાયિની!

Verse 86

त्वं हि त्रिपथगा देवि ब्रह्मलोकं समीक्षसे।भार्या चोदधिराजस्य लोकेऽस्मिन् सम्प्रदृश्यसे।।2.52.86।।

હે દેવી! તું ત્રિપથગા છે—ત્રણે લોકમાં વહેતી; તું બ્રહ્મલોકને નિહાળે છે. અને આ મર્ત્યલોકમાં તું સમુદ્રરાજની પત્ની રૂપે પ્રખ્યાત અને દૃશ્યમાન છે.

Verse 87

सा त्वां देवि नमस्यामि प्रशंसामि च शोभने।प्राप्तराज्ये नरव्याघ्रे शिवेन पुनरागते।।2.52.87।।गवां शतसहस्राणि वस्त्राण्यन्नं च पेशलम्।ब्राह्मणेभ्यः प्रदास्यामि तव प्रियचिकीर्षया।।2.52.88।।

હે દેવી, હે શોભને! હું તને નમસ્કાર કરું છું અને સ્તુતિ કરું છું. જ્યારે નરવ્યાઘ્ર (શ્રીરામ) શુભ રીતે પરત આવી રાજ્ય પ્રાપ્ત કરશે, ત્યારે તને પ્રસન્ન કરવા માટે બ્રાહ્મણોને ગાયોનું એક લાખ, વસ્ત્રો અને ઉત્તમ અન્ન દાન કરીશ.

Verse 88

सा त्वां देवि नमस्यामि प्रशंसामि च शोभने।प्राप्तराज्ये नरव्याघ्रे शिवेन पुनरागते।।2.52.87।।गवां शतसहस्राणि वस्त्राण्यन्नं च पेशलम्।ब्राह्मणेभ्यः प्रदास्यामि तव प्रियचिकीर्षया।।2.52.88।।

હે દેવી, હે શોભને! હું તને નમસ્કાર કરું છું અને સ્તુતિ કરું છું. જ્યારે નરવ્યાઘ્ર (શ્રીરામ) શુભ રીતે પરત આવી રાજ્ય પ્રાપ્ત કરશે, ત્યારે તને પ્રસન્ન કરવા માટે બ્રાહ્મણોને ગાયોનું એક લાખ, વસ્ત્રો અને ઉત્તમ અન્ન દાન કરીશ.

Verse 89

सुराघटसहस्रेण मांसभूतौदनेन च।यक्ष्ये त्वां प्रयता देवि पुरीं पुनरुपागता।।2.52.89।।

હે દેવી! હું સંયમિત અને શુદ્ધ થઈ ફરી અયોધ્યા નગરીમાં પરત આવીશ ત્યારે, હજારો સુરાઘટ અને માંસયુક્ત પક્વ અન્નના અર્પણોથી તારી યજ્ઞપૂર્વક પૂજા કરીશ.

Verse 90

यानि त्वत्तीरवासीनि दैवतानि च सन्ति हि।तानि सर्वाणि यक्ष्यामि तीर्थान्यायतनानि च।।2.52.90।।

હે નદીદેવી, તારા તીરે વસતા જે જે દેવતાઓ છે, તથા તારા તીર્થો અને આયતનો (મંદિરો) — તે સર્વનું હું યથાવિધિ પૂજન કરીશ.

Verse 91

पुनरेव महाबाहुर्मया भ्रात्रा च सङ्गतः।अयोध्यां वनवासात्तु प्रविशत्वनघोऽनघे।।2.52.91।।

હે અનઘે, વનવાસ પૂર્ણ કરીને, મહાબાહુ અને અનઘ એવા શ્રીરામ—મારા અને પોતાના ભ્રાતાના સંગે પુનઃ મળીને—અયોધ્યામાં ફરી પ્રવેશ કરે.

Verse 92

तथा सम्भाषमाणा सा सीता गङ्गामनिन्दिता।दक्षिणा दक्षिणं तीरं क्षिप्रमेवाभ्युपागमत्।।2.52.92।।

આ રીતે અનિંદિતા સીતા ગંગાદેવીને સંબોધતી હતી; ત્યારે નૌકા ક્ષણમાં જ દક્ષિણ તીરે—શુભ દક્ષિણ તટે—પહોંચી ગઈ.

Verse 93

तीरं तु समनुप्राप्य नावं हित्वा नरर्षभः।प्रातिष्ठत सह भ्रात्रा वैदेह्या च परन्तपः।।2.52.93।।

તીર પર પહોંચી, નૌકાને ત્યાં જ છોડીને, નરર્ષભ પરંતપ શ્રીરામ ભ્રાતા અને વૈદેહી સીતાસહ આગળ પ્રસ્થાન કર્યા.

Verse 94

अथाब्रवीन्महाबाहुः सुमित्रानन्दवर्धनम्।भव संरक्षणार्थाय सजने विजनेऽपि वा।।2.52.94।।

ત્યારે મહાબાહુ શ્રીરામે, સુમિત્રાના આનંદને વધારનાર લક્ષ્મણને કહ્યું: “રક્ષણ માટે સાવધાન રહેજે—લોકોમાં હોય કે નિર્જન સ્થાને પણ.”

Verse 95

अवश्यं रक्षणं कार्यमदृष्टे विजने वने।अग्रतो गच्छ सौमित्रे सीता त्वामनुगच्छतु।।.2.52.95।।

આ અજાણી, નિર્જન વનમાં અવશ્ય રક્ષણ કરવું જ જોઈએ. હે સૌમિત્રે, તું આગળ ચાલ; સીતા તારા પાછળ અનુસરે.

Verse 96

पृष्ठतोऽहं गमिष्यामि त्वां च सीतां च पालयन्।अन्योन्यस्येह नो रक्षा कर्तव्या पुरुषर्षभ।।2.52.96।।

હું પાછળથી જઈશ, તને અને સીતાને રક્ષતો. હે પુરુષર્ષભ, અહીં આપણે પરસ્પર એકબીજાની રક્ષા કરવી જોઈએ.

Verse 97

न हि तावदतिक्रान्ता सुकरा काचन क्रिया।अद्य दुःखं तु वैदेही वनवासस्य वेत्स्यति।।2.52.97।।

હજી સુધી કોઈ અતિ કઠિન કાર્ય પાર થયું નથી; આજથી વૈદેહી વનવાસના દુઃખોને સાચે જાણશે.

Verse 98

प्रणष्टजनसम्बाधं क्षेत्रारामविवर्जितम्।विषमं च प्रपातं च वनमद्य प्रवेक्ष्यति।।2.52.98।।

આજે તે એવા વનમાં પ્રવેશ કરશે જે જનસમૂહથી રહિત, ખેતરો અને ઉપવનો વિહોણું છે—અસમતળ, કઠિન માર્ગવાળું, અને ખીણો તથા ઊંચા ઢાળોથી ભરેલું.

Verse 99

श्रुत्वा रामस्य वचनं प्रतस्थे लक्ष्मणोऽग्रतः।अनन्तरं च सीताया राघवो रघुनन्दनः।।2.52.99।।

રામના વચન સાંભળી લક્ષ્મણ આગળ આગળ પ્રસ્થાન કર્યો; અને રઘુકુલનંદન રાઘવ સીતાજી પાછળ પાછળ ચાલ્યા.

Verse 100

गतं तु गङ्गापरपारमाशुरामं सुमन्त्रः प्रततं निरीक्ष्य।अध्वप्रकर्षाद्विनिवृत्तदृष्टिर्मुमोच बाष्पं व्यथित स्तपस्वी।।2.52.100।।

સુમંત્ર સતત નજર રાખતો રહ્યો કે રામ ઝડપથી ગંગાના પરના કાંઠે પહોંચી ગયા. માર્ગની લાંબી દૂરીથી જ્યારે નજર પાછી ફરવા મજબૂર થઈ, ત્યારે દુઃખથી વ્યથિત તે તપસ્વી પુરુષે આંસુ વહાવી દીધાં.

Verse 101

स लोकपालप्रतिमप्रभाववांस्तीर्त्वा महात्मा वरदो महानदीम्।ततः समृद्धान् शुभसस्यमालिनःक्रमेण वत्सान् मुदितानुपागमत्।।2.52.101।।

તે મહાત્મા, લોકપાલ સમાન તેજસ્વી અને વરદાન આપનાર, તે મહાનદી પાર કરીને પછી ક્રમે કરીને વત્સદેશમાં પહોંચ્યા—સમૃદ્ધ, શુભ ધાન્યની માળાઓથી શોભિત અને આનંદિત જનોથી ભરપૂર.

Verse 102

तौ तत्र हत्वा चतुरो महामृगान्वराहमृश्यं पृषतं महारुरुम्।आदाय मेध्यं त्वरितं बुभुक्षितौवासाय काले ययतुर्वनस्पतिम्।।2.52.102।।

ત્યાં સાંજના સમયે નિવાસ માટે, ભૂખ્યા થયેલા તે બે જણાએ ચાર મહામૃગો—વરાહ, ઋષ્ય, પૃષત અને મહારુરુ—વધ કર્યા. પવિત્ર માંસ ઝડપથી લઈને તેઓ રાત્રિવાસ માટે એક વૃક્ષ પાસે ગયા.