Sarga 11

Verse 1

तं मन्मथशरैर्विद्धमं कामवेगवशानुगम्।उवाच पृथिवीपालं कैकेयी दारुणं वचः।।।।

મન્મથના શરોથી ઘાયલ સમાન અને કામવેગના વશમાં વહેતા પૃથ્વીપાલને કૈકેયીએ કઠોર અને ભયંકર વચન કહ્યું.

Verse 2

नास्मि विप्रकृतादेव केनचिन्नावमानिता।अभिप्रायस्तु मे कश्चित्तमिच्छामि त्वया कृतम्।।।।

હે રાજા, મને કોઈએ અણ્યાય કર્યો નથી, ન તો કોઈએ અપમાનિત કરી છે; પરંતુ મારી એક નિશ્ચિત ઇચ્છા છે—તે તું પૂર્ણ કર.

Verse 3

प्रतिज्ञां प्रतिजानीष्व यदि त्वं कर्तुमिच्छसि।अथ तद्व्याहरिष्यामि यदभिप्रार्थितं मया।।।।

જો તું ખરેખર મારી ઇચ્છા પૂર્ણ કરવા માંગતો હોય, તો પહેલાં પ્રતિજ્ઞા કર. ત્યાર પછી જ હું મારી પ્રાર્થિત વાત તને કહીશ.

Verse 4

तामुवाच महातेजाः कैकेयीमीषदुत्स्मितः।कामी हस्तेन संगृह्य मूर्धजेषु शुचिस्मिताम्।।।।

મહાતેજસ્વી રાજાએ, થોડું સ્મિત કરીને, કામાવેશમાં કોમળતાથી કૈકેયીને વાળ પકડી, શુદ્ધ તેજસ્વી સ્મિતવાળી તેણીને સંબોધી.

Verse 5

आवलिप्ते न जानासि त्वत्तः प्रियतरो मम।मनुजो मनुजव्याघ्राद्रामादन्यो न विद्यते।।।।

અહંકારિણી, શું તું જાણતી નથી? મારા માટે તારા કરતાં પ્રિય બીજી કોઈ સ્ત્રી નથી; અને મનુષ્યોમાં મનુષ્યવ્યાઘ્ર રામ સિવાય બીજો કોઈ નથી.

Verse 6

तेनाजय्येन मुख्येन राघवेण महात्मना।शपे ते जीवनार्हेण ब्रूहि यन्मनसेच्छासि।।।।

તે અજેય, મુખ્ય, મહાત્મા રાઘવના નામે—દીર્ઘાયુષ્યયોગ્ય એવા તેના શપથથી—હું તને શપથ કરું છું; કહો, હૃદયમાં જે ઇચ્છા છે તે શું?

Verse 7

यं मुहूर्तमपश्यंस्तु न जीवेयमहं ध्रुवम्।तेन रामेण कैकेयि शपे ते वचनक्रियाम्।।।।

હે કૈકેયિ, તેને એક ક્ષણ પણ ન જોઉં તો હું નિશ્ચયે જીવતો ન રહું. એ જ રામના નામે હું શપથ કરું છું કે તારા વચનને—તારી ઇચ્છાને—પૂર્ણ કરીશ.

Verse 8

आत्मना वात्मजैश्चान्यैर्वृणेयं मनुजर्षभम्।तेन रामेण कैकेयि शपे ते वचनक्रियाम्।।।।

આત્મા કરતાં, મારા પુત્રો કરતાં અને સર્વ અન્યોથી પણ શ્રેષ્ઠ એવા મનુષ્યશ્રેષ્ઠ રામને હું પસંદ કરું; હે કૈકેયી, એ જ રામને સાક્ષી રાખી હું તને શપથપૂર્વક કહું છું કે તારી માંગેલી વાત હું નિશ્ચયે પૂર્ણ કરીશ.

Verse 9

भद्रे हृदयमप्येतदनुमृशोद्धरस्व मे।एतत्समीक्ष्य कैकेयि ब्रूहि यत्साधु मन्यसे।।।।

હે ભદ્રે, મારું આ હૃદય પણ વ્યથિત થઈ ગયું છે; તેને સ્પર્શ કરી મને આ દુઃખમાંથી ઉઠાવી લે. હે કૈકેયી, આ વિચાર કરીને જે તને યોગ્ય લાગે તે મને કહો.

Verse 10

बलमात्मनि जानन्ती न मां शङ्कितुमर्हसि।करिष्यामि तव प्रीतिं सुकृतेनापि ते शपे।।।।

મારા ઉપર તને જે અધિકાર અને બળ છે તે જાણીને તું મને શંકા કરવી યોગ્ય નથી; હું મારા પુણ્યની શપથ લઈને કહું છું—હું તારી પ્રીતિ માટે જે કરવું પડે તે કરીશ.

Verse 11

सा तदर्थमना देवी तमभिप्रायमागतम्।निर्माध्यस्थ्याच्च हर्षाच्च बभाषे दुर्वचं वचः।।।।

પોતાના હેતુમાં મન સ્થિર રાખનારી તે દેવી રાણી, મધ્યમ માર્ગ ન જોઈ અને હર્ષથી, બોલવા કઠિન એવા દુર્વચન બોલી ઊઠી.

Verse 12

तेन वाक्येन संहृष्टा तमभिप्रायमागतम्।व्याजहार महाघोरमभ्यागतमिवान्तकम्।।।।

તેના વચનોથી હર્ષિત થઈ, પોતાના હૃદયમાં ઉદ્ભવેલી મનશા તેણે ઉચ્ચારી—અતિ ભયંકર, જાણે અચાનક આવી પડેલો અંતક (મૃત્યુ) હોય તેમ.

Verse 13

यथा क्रमे शपसि वरं मम ददासि च।तच्छृण्वन्तु त्रयस्त्रिंशद्देवास्साग्निपुरोगमाः।।।।

જેમ તમે ક્રમે ક્રમે શપથ કરીને મને વરદાન આપો છો, તેમ અગ્નિને અગ્રે રાખનારા ત્રયસ્ત્રિંશ દેવો સાક્ષીરૂપે આ વાત સાંભળે.

Verse 14

चन्द्रादित्यौ नभश्चैव ग्रहा रात्र्यहनी दिशः।जगच्च पृथिवी चेयं सगन्धर्वा सराक्षसा।।।।निशाचराणि भूतानि गृहेषु गृहदेवता।यानि चान्यानि भूतानि जानीयुर्भाषितं तव।।।।

ચન્દ્ર અને સૂર્ય, આકાશ, ગ્રહો, રાત અને દિવસ, દિશાઓ; જગત અને આ ધરતી—ગંધર્વો તથા રાક્ષસો સહિત—નિશાચર ભૂતો, ઘરોમાં રહેનારા ગૃહદેવતા, અને અન્ય જે જે ભૂતો છે, તે સૌ તારો ઉચ્ચારેલો પ્રતિજ્ઞાવચન જાણે.

Verse 15

चन्द्रादित्यौ नभश्चैव ग्रहा रात्र्यहनी दिशः।जगच्च पृथिवी चेयं सगन्धर्वा सराक्षसा।।2.11.14।।निशाचराणि भूतानि गृहेषु गृहदेवता।यानि चान्यानि भूतानि जानीयुर्भाषितं तव।।2.11.15।।

ચન્દ્ર અને સૂર્ય, આકાશ, ગ્રહો, રાત અને દિવસ, દિશાઓ, જગત અને આ ધરતી—ગંધર્વો તથા રાક્ષસો સહિત—અને નિશાચર ભૂતો, ગૃહદેવતા તથા અન્ય સર્વ ભૂતો પણ તારો ઉચ્ચારેલો પ્રતિજ્ઞાવચન જાણે.

Verse 16

सत्यसन्धो महातेजाः धर्मज्ञः सुसमाहितः।वरं मम ददात्येष तन्मे श्रृण्वन्तु दैवताः।।।।

સત્યમાં અડગ, મહાતેજસ્વી, ધર્મજ્ઞ અને સુસંયમી—આ પુરુષ મને વરદાન આપે છે; મારા હિતાર્થે દેવતાઓ આ વાત સાંભળે.

Verse 17

इति देवी महेष्वासं परिगृह्याभिशस्य च।ततः परमुवाचेदं वरदं काममोहितम्।।।।

આ રીતે દેવી રાણીએ મહાન ધનુર્ધરને આલિંગન કરીને, પ્રશંસા કરી; પછી કામમોહથી મોહિત થયેલા વરદાતા સમક્ષ આ વાત કહી.

Verse 18

स्मर राजन् पुरावृत्तं तस्मिन् दैवासुरे रणे।तत्र चाच्यावयच्छत्रुस्तव जीवितमन्तरा।।।।

હે રાજન્, દેવો અને અસુરોના તે પ્રાચીન યુદ્ધનું સ્મરણ કર; ત્યાં શત્રુએ તારો સર્વસ્વ છીનવી લીધું, માત્ર તારો પ્રાણ જ બચ્યો હતો.

Verse 19

तत्र चापि मया देव यत्त्वं समभिरक्षितः।जाग्रत्या यतमानायास्ततो मे प्राददा वरौ।।।।

હે દેવસમાન રાજા, ત્યાં મેં પણ તને રક્ષ્યો હતો; હું જાગૃત રહી પ્રયત્નશીલ હતી, તેથી તું મને બે વરદાન આપ્યાં.

Verse 20

तौ तु दत्तौ वरौ देव निक्षेपौ मृगयाम्यहम्।तथैव पृथिवीपाल सकाशे सत्यसङ्गर।।।।

હે દેવ, ધરતીના પાલક અને સત્યમાં અડગ, તું જે બે વરદાન મને આપ્યાં તે હું હવે માગું છું; તે વરદાન તારા પાસે સમય સુધી ધરો તરીકે રાખેલા છે.

Verse 21

तत् प्रतिश्रुत्य धर्मेण न चेद्दास्यसि मे वरम्।अद्यैव हि प्रहास्यामि जीवितं त्वद्विमानिता।।।।

ધર્મ અનુસાર તું જે પ્રતિજ્ઞા કરી છે, જો તું મને વરદાન ન આપેશ, તો તારા દ્વારા અપમાનિત થઈ હું આજેજ પ્રાણ ત્યજી દઈશ.

Verse 22

वाङ्मात्रेण तदा राजा कैकेय्या स्ववशे कृतः।प्रचस्कन्द विनाशाय पाशं मृग इवात्मनः।।।।

ત્યારે કૈકેયીના માત્ર વચનો વડે રાજા પોતાના વશમાં આવી ગયો; અને પોતાનાં જ વિનાશ તરફ એવો ધસી પડ્યો, જેમ મૃગ ફાંસામાં કૂદી પડે.

Verse 23

ततः परमुवाचेदं वरदं काममोहितम्।वरौ यौ मे त्वया देव तदा दत्तौ महीपते।।।।तौ तावदहमद्यैव वक्ष्यामि शृणु मे वचः।

પછી કામમોહથી મોહિત એવા વરદાતા રાજાને તેણીએ કહ્યું: “હે દેવ, હે ધરાધિપ મહારાજ! તમે ત્યારે મને જે બે વર આપ્યા હતા, તે હું આજે જ કહું છું; મારા વચન સાંભળો.”

Verse 24

अभिषेकसमारम्भो राघवस्योपकल्पितः।।।।अनेनैवाभिषेकेण भरतो मेऽभिषिच्यताम्।

રાઘવના અભિષેકની તૈયારી થઈ ચૂકી છે; આ જ અભિષેકસામગ્રી વડે મારા પુત્ર ભરતનો અભિષેક કરવામાં આવે.

Verse 25

यो द्वितीयो वरो देव दत्तः प्रीतेन मे त्वया।।।।तदा दैवासुरे युद्धे तस्य कालोऽयमागत।

અને બીજો વર, હે દેવરાજ, જે તમે પ્રસન્ન થઈને દેવાસુર યુદ્ધ વખતે મને આપ્યો હતો—તેને અમલમાં મૂકવાનો સમય હવે આવી પહોંચ્યો છે.

Verse 26

नव प़ञ्च च वर्षाणि दण्डकारण्यमाश्रितः।।।।चीराजिनजटाधारी रामो भवतु तापसः।

ચૌદ વર્ષ સુધી દંડકારણ્યમાં આશ્રય લઈને રામ ચીરવસ્ત્ર, અજિન અને જટાધારી બની તપસ્વી તરીકે નિવાસ કરે.

Verse 27

भरतो भजतामद्य यौवराज्यमकण्टकम्।।।।एष मे परमः कामो दत्तमेव वरं वृणे।अद्य चैव हि पश्येयं प्रयान्तं राघवं वनम्।।।।

આજે ભરત નિર્વિઘ્ને યુવરાજપદ ગ્રહણ કરે—કોઈ કાંટો સમ અવરોધ ન રહે. આ જ મારી પરમ ઇચ્છા છે; પહેલેથી આપેલ વરદાનને હું માગું છું. અને આજે જ હું રાઘવને વનમાં પ્રસ્થાન કરતાં જોઈ લઉં.

Verse 28

भरतो भजतामद्य यौवराज्यमकण्टकम्।।2.11.27।।एष मे परमः कामो दत्तमेव वरं वृणे।अद्य चैव हि पश्येयं प्रयान्तं राघवं वनम्।।2.11.28।।

આજે ભરત નિર્વિઘ્ને યુવરાજપદ ગ્રહણ કરે—કોઈ વિરોધી કાંટો ન રહે. આ જ મારી સર્વોચ્ચ ઇચ્છા છે; પહેલેથી વચનબદ્ધ વરદાનને હું માગું છું. અને આજે જ હું રાઘવને વનમાં જતાં જોઈ લઉં.

Verse 29

स राजराजः भव सत्यसङ्गरःकुलं च शीलं च हि रक्ष जन्म च।परत्रवासे हि वदन्त्यनुत्तमंतपोधनास्सत्यवचो हितं नृणाम्।।।।

હે રાજરાજ, તું સત્યમાં અડગ રહેજે. તારો કુલ, તારો શીલ અને તારી ઉત્તમ જન્મપરંપરા—આ બધાનું રક્ષણ કર. કારણ કે તપ જ જેમનું ધન છે એવા ઋષિઓ કહે છે: પરલોકના કલ્યાણ માટે સત્યવચનથી શ્રેષ્ઠ કંઈ નથી; સત્ય મનુષ્યોના હિતનું સાધન છે.