Sarga 60
षष्टितमः सर्गः — Kausalyā’s Lament and Sumantra’s Consolation (Sītā’s Fearless Forest-Life)
अयोध्याकाण्ड
આ સર્ગમાં શોકથી વ્યાકુળ અને કંપતી રાણી કૌસલ્યા સારથી સુમંત્રને કહે છે—“મને તરત રામ, સીતા અને લક્ષ્મણ પાસે લઈ જા; વિયોગ હું સહન કરી શકતી નથી, તેમના વિના જીવવું અશક્ય છે.” સુમંત્ર હાથ જોડીને તેમને ધીરજ આપે છે, નિરાશા ત્યાગવા કહે છે અને સમજાવે છે કે રામનો વનવાસ ધર્મનિષ્ઠ ધૈર્યનું વ્રત છે તથા લક્ષ્મણની સેવા સંયમિત ધર્માચરણ છે, જે પુણ્ય અને કલ્યાણ આપે છે. પછી સાંત્વનાનો મુખ્ય ભાગ સીતાના વર્તનના વર્ણનમાં આવે છે. સુમંત્ર કહે છે કે સીતા જરા પણ ખિન્ન નહોતી; નિર્જન વનમાં પણ ઘર જેવી નિશ્ચિંત, ગામો, નદીઓ અને વૃક્ષો વિશે રમૂજી કૌતુકથી પૂછતી, અને મનથી સંપૂર્ણ રામમાં સ્થિર—રામ વિના અયોધ્યા પણ તેને વન સમાન લાગે. સુમંત્ર સીતાની અક્ષય તેજસ્વિતાની પ્રશંસા કરે છે—પ્રવાસકષ્ટમાં પણ કમળ-ચંદ્ર જેવી કાંતિ, અલંકાર વિના પણ પ્રકાશમાન પગ, અને રામના રક્ષણ હેઠળ વન્ય પશુઓ વચ્ચે પણ નિર્ભય ગતિ. અંતે કહેવામાં આવે છે કે આ આચરણની કીર્તિ ચિરંજીવી રહેશે; છતાં યોગ્ય ઉપદેશ પછી પણ કૌસલ્યાનો માતૃશોક શમતો નથી અને તે વારંવાર પોતાના પ્રિય પુત્રને પોકારી રડે છે.
Shlokas
Verse 1
ततो भूतोपसृष्टेव वेपमाना पुनः पुनः।धरण्यां गतसत्त्वेव कौसल्या सूतमब्रवीत्।।।।
ત્યારે કૌસલ્યા ભૂતગ્રસ્ત જેવી વારંવાર કંપતી, ધરતી પર ચેતનાહીન પડી હોય તેમ, સૂત સુમંત્રને બોલી.
Verse 2
नय मां यत्र काकुत्स्थस्सीता यत्र च लक्ष्मणः।तान्विना क्षणमप्यत्र जीवितुं नोत्सहेह्यहम्।।।।
મને ત્યાં લઈ જા જ્યાં કાકુત્સ્થ રામ છે—જ્યાં સીતા છે અને જ્યાં લક્ષ્મણ છે; તેમના વિના અહીં ક્ષણમાત્ર પણ જીવવા હું ઇચ્છતો નથી.
Verse 3
निवर्तय रथं शीघ्रं दण्डकान्नय मामपि।अथ तान्नानुगच्छामि गमिष्यामि यमक्षयम्।।।।
રથને તાત્કાળ પાછો ફેરવી દંડકારણ્ય તરફ મને પણ લઈ ચાલો. જો હું એમના પાછળ ન જાઉં, તો હું યમલોક—મૃત્યુના ધામે—જઈશ.
Verse 4
बाष्पवेगोपहतया स वाचा सज्जमानया।इदमाश्वासयन्देवीं सूतः प्राञ्जलिरब्रवीत्।।।।
આંસુઓના વેગથી ગળું ભરાઈ જતાં અને વાણી અટકતી હોવા છતાં, સૂતે હાથ જોડીને દેવી રાણીને આશ્વાસન આપવા આ વચન કહ્યું.
Verse 5
त्यज शोकं च मोहं च सम्भ्रमं दुःखजं तथा।व्यवधूय च सन्तापं वने वत्स्यति राघवः।।।।
શોક, મોહ અને દુઃખજન્ય વ્યાકુળતા ત્યજી દો; સંતાપને ઝાડી નાખો. રાઘવ વનમાં રહી કષ્ટોને અવગણીને નિવાસ કરશે.
Verse 6
लक्ष्मणश्चापि रामस्य पादौ परिचरन्वने।आराधयति धर्मज्ञः परलोकं जितेन्द्रियः।।।।
અને લક્ષ્મણ પણ—જિતેન્દ્રિય અને ધર્મજ્ઞ—વનમાં રામના ચરણોની સેવા કરે છે; એ રીતે પરલોક માટે પુણ્ય સંપાદે છે.
Verse 7
विजनेऽपि वने सीता वासं प्राप्य गृहेष्विव।विस्रम्भं लभतेऽभीता रामे सन्न्यस्तमानसा।।।।
વિજન વનમાં પણ સીતા ત્યાં નિવાસ પામી, જાણે પોતાના ઘરમાં હોય તેમ રહે છે; રામમાં મન સંપૂર્ણ અર્પણ કરેલ હોવાથી તે નિર્ભય અને નિશ્ચિંત રહે છે।
Verse 8
नास्या दैन्यं कृतं किञ्चित्सुसूक्ष्ममपि लक्ष्यते।उचितेव प्रवासानां वैदेही प्रतिभाति मा।।।।
એમાં દૈન્યનું અતિ સૂક્ષ્મ પણ ચિહ્ન ક્યાંય દેખાતું નથી; વૈદેહી મને તો જાણે પહેલેથી જ પરદેશવાસને યોગ્ય, વનમાં નિવાસે અભ્યાસી હોય તેમ પ્રતીત થાય છે.
Verse 9
नगरोपवनं गत्वा यथा स्मरमते पुरा।तथैव रमते सीता निर्जनेषु वनेष्वपि।।।।
જેમ તે પહેલાં નગરના ઉપવનમાં સ્મરણપૂર્વક આનંદ માણતી હતી, તેમ જ હવે સીતા નિર્જન વનોમાં પણ એ જ રીતે રમે છે, હર્ષ પામે છે.
Verse 10
बालेव रमते सीताऽबालचन्द्रनिभानना।रामा रामे ह्यधीनात्मा विजनेऽपि वने सती।।।।
બાળચંદ્ર સમાન મુખવાળી, મનોહર સીતાજી બાળકી જેવી આનંદિત રહે છે; રામમાં જ તેનું મન આશ્રિત છે, અને એકાંત વનમાં પણ પતિવ્રતા બની રમે છે.
Verse 11
तद्गतं हृदयं ह्यस्यास्तदधीनं च जीवितम्।अयोध्यापि भवेऽत्तस्या रामहीना तदा वनम्।।।।
કારણ કે તેનું હૃદય તો રામમાં જ સ્થિર છે અને તેનું જીવન પણ તેના પર આધારિત છે; રામ વિના તો તેને અયોધ્યા પણ વન સમાન લાગશે.
Verse 12
परिपृच्छति वैदेही ग्रामांश्च नगराणि च।गतिं दृष्ट्वा नदीनां च पादपान्विविधानपि।।।।रामं हि लक्ष्मणं वापि पृष्ट्वा जानाति जानकी।अयोध्या क्रोशमात्रे तु विहारमिव संश्रिता।।।।
વૈદેહી ગામો, નગરો, નદીઓની ગતિ અને વિવિધ વૃક્ષો જોઈને વારંવાર પૂછે છે; અને રામ કે લક્ષ્મણને પૂછીને જાનકી તે બધું જાણી લે છે—અયોધ્યાથી માત્ર એક ક્રોશ દૂર, જાણે વિહારવનમાં નિવાસ કરતી હોય તેમ.
Verse 13
परिपृच्छति वैदेही ग्रामांश्च नगराणि च।गतिं दृष्ट्वा नदीनां च पादपान्विविधानपि।।2.60.12।।रामं हि लक्ष्मणं वापि पृष्ट्वा जानाति जानकी।अयोध्या क्रोशमात्रे तु विहारमिव संश्रिता।।2.60.13।।
વૈદેહી ગામો, નગરો, નદીઓની ગતિ અને વિવિધ વૃક્ષો જોઈને વારંવાર પૂછે છે; અને રામ કે લક્ષ્મણને પૂછીને જાનકી તે બધું જાણી લે છે—અયોધ્યાથી માત્ર એક ક્રોશ દૂર, જાણે વિહારવનમાં નિવાસ કરતી હોય તેમ.
Verse 14
इदमेव स्मराम्यस्यास्सहसैवोपजल्पितम्।कैकेयी संश्रितं वाक्यं नेदानीं प्रतिभाति मा।।।।
મને એટલું જ સ્મરણ છે કે તેણે અચાનક કૈકેયી વિષે કંઈક વાક્ય ઉચ્ચાર્યું; પરંતુ તે વચન હવે મને યાદ આવતું નથી.
Verse 15
ध्वंसयित्वा तु तद्वाक्यं प्रमादात्पर्युपत्स्थितम्।ह्लादनं वचनं सूतो देव्या मधुरमब्रवीत्।।।।
પ્રમાદવશ ઊભાં થયેલાં તે વચનોને બાજુ પર રાખીને, સૂતે દેવીએને આનંદ અને શાંતિ આપનારું મધુર, હ્લાદક વચન કહ્યું.
Verse 16
अध्वना वातवेगेन सम्भ्रमेणाऽऽतपेन च।न विगच्छति वैदेह्याश्चन्द्रांशु सदृशी प्रभा।।।।
માર્ગની થાકावट, પવનનો વેગ, મુસાફરીની ઉતાવળ કે સૂર્યની તપશ—કશાથી પણ વૈદેહીની ચંદ્રકિરણ સમી પ્રભા ક્ષીણ થતી નથી.
Verse 17
सदृशं शतपत्रस्य पूर्णचन्द्रोपमप्रभम्।वदनं तद्वदान्याया वैदेह्या न विकम्पते।।।।
શતપત્ર કમળ સમું અને પૂર્ણચંદ્ર સમી પ્રભાવાળું, તે વદાન્ય વૈદેહીનું મુખ કદી કંપતું કે મ્લાન થતું નથી.
Verse 18
अलक्तरसरक्ताभावलक्तरसवर्जितौ।अद्यापि चरणौ तस्याः पद्मकोशसमप्रभौ।।।।
અલક્તરસનો લાલ રંગ હવે ન હોવા છતાં, આજે પણ તેની ચરણયુગલ અલક્તરસથી રક્ત થયાં હોય તેમ, કમળકોશ સમી પ્રભાથી ઝળહળે છે.
Verse 19
नूपुरोद्घुष्टहेलेव खेलं गच्छति भामिनी।इदानीमपि वैदेही तद्रागान्नयस्त भूषणा।।।।
હમણાં પણ વૈદેહી—તેમના પ્રત્યેના પ્રેમથી આભૂષણો ત્યજી—નૂપુરોની મૃદુ ઝણકાર સાથે, જાણે રમણીય રમતમાં હોય તેમ, સૌમ્ય લાવણ્યથી ચાલે છે.
Verse 20
गजं वा वीक्ष्य सिंहं वा व्याघ्रं वा वनमाश्रिता।नाऽहारयति सन्त्रासं बाहू रामस्य संश्रिता।।।।
વનમાં નિવાસ કરતી, હાથી કે સિંહ કે વાઘને જોઈને પણ તે ભય પામતી નથી—કારણ કે તે શ્રીરામના બાહુઓમાં શરણ લીધેલી છે।
Verse 21
न शोच्यास्ते न चात्मनश्शोच्यो नापि जनाधिपः।इदं हि चरितं लोके प्रतिष्ठास्यति शाश्वतम्।।।।
તેઓ કરુણાપાત્ર નથી; ન તો તમે કરુણાપાત્ર છો, ન તો રાજા પણ। કારણ કે આ આચરણકથા લોકમાં સદાકાળ પ્રતિષ્ઠિત રહેશે।
Verse 22
विधूय शोकं परिहृष्टमानसा महर्षियाते पथि सुव्यवत्स्थिताः।वनेरता वन्यफलाशनाः पितुश्शुभां प्रतिज्ञां परिपालयन्ति ते।।।।
શોકને ઝાડી નાખીને, પ્રસન્ન-શાંત મનવાળા, મહર્ષિઓએ નિર્ધારિત કરેલા માર્ગે દૃઢપણે સ્થિત, વનમાં રમતા અને વન્ય ફળો ભોજન કરતા, તેઓ પિતાની શુભ પ્રતિજ્ઞાનું પાલન કરે છે।
Verse 23
तथापि सूतेन सुयुक्तवादिना निवार्यमाणा सुतशोककर्शिता।न चैव देवी विरराम कूजितात्प्रियेति पुत्रेति च राघवेति च।।।।
તથાપિ યોગ્ય વચન બોલતા સારથિ દ્વારા રોકવામાં આવતી, પુત્રશોકથી ક્ષીણ થયેલી રાણી દેવી ‘પ્રિય!’ ‘પુત્ર!’ અને ‘હે રાઘવ!’ એમ રડવાનું બંધ ન કરી શકી।
Frequently Asked Questions
Kausalyā’s impulse is to abandon courtly restraint and immediately pursue exile, even invoking death if prevented. The dilemma is whether maternal attachment may override the established course of dharma and royal order, versus accepting separation while upholding the father’s vow and the prince’s duty.
The sarga presents consolation as dharmic instruction: steadfast duty can coexist with human sorrow, and inner composure is possible when the mind is anchored in righteous purpose. Sītā’s unshaken courage and Lakṣmaṇa’s service exemplify how virtue re-frames hardship into disciplined living.
Ayodhyā (as the emotional reference point), the Daṇḍaka forest (destination of exile), and the liminal landscape of villages, cities, rivers, and trees encountered on the route. Cultural markers include ornaments (anklets), lac-dye, and lotus–moon imagery used to encode ideals of beauty, auspiciousness, and resilience.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.