Sarga 103
पिण्डदानदर्शनम् — The Queens Behold Rama’s Śrāddha Offering
अयोध्याकाण्ड
વસિષ્ઠ પગપાળા મન્દાકિની-તટના તીર્થ તરફ આગળ વધ્યા અને રામદર્શન માટે આતુર દશરથની રાણીઓને સાથે લઈ ગયા. તેઓ તે સ્નાનસ્થાને પહોંચ્યા જ્યાં રામ અને લક્ષ્મણ વારંવાર સ્નાન કરતા. શોકથી ક્ષીણ, આંસુભરી કૌસલ્યાએ વનકાંઠાનો તે પવિત્ર પ્રદેશ બતાવ્યો જ્યાં નિર્વાસિત તે ત્રણે કષ્ટથી રહેવા મજબૂર થયા; અને રામ માટે પાણી લાવવું વગેરે સેવાઓમાં લક્ષ્મણની અવિરત તત્પરતા જોઈ તેણે ઇચ્છા વ્યક્ત કરી કે લક્ષ્મણને આવા કઠિન પરિશ્રમથી બચાવાય. પછી તેણે દક્ષિણાગ્ર દર્ભ પર મૂકેલા ઇંગુદી ફળના ગૂદાથી બનેલા પિંડ જોયા—રામે પરંપરા મુજબ પિતાને શ્રાદ્ધરૂપે અર્પણ કરેલા. એક સમયના રાજવૈભવમાં રહેલા દશરથ માટે આ વન્ય અર્પણ જોઈ તે વિલાપ કરવા લાગી—દેવતુલ્ય રાજાને આવું અન્ન શું યોગ્ય છે? અને રામની આ ઘટેલી સ્થિતિથી વધુ દુઃખ બીજું નથી. “જેમ મનુષ્યનું અન્ન તેમ દેવતાઓનું અન્ન” એવી લોકોક્તિ અહીં શોકમાં કઠોર સત્ય બનીને સામે આવી. સહરાણીઓએ કૌસલ્યાને સાંત્વના આપી અને આશ્રમમાં રામને જોયો—તેજસ્વી, છતાં જાણે સ્વર્ગથી પડેલો દેવ. માતાઓ રડી પડ્યાં; રામ ઊભો થઈ તેમના ચરણ સ્પર્શી પ્રણામ કર્યો અને તેમણે તેની પીઠ પરથી ધૂળ ઝાડી. લક્ષ્મણે પણ પ્રણામ કર્યો; રાણીઓએ તેને પણ રામ સમાન માતૃસ્નેહ આપ્યો. સીતાએ દુઃખાકુલ થઈ સાસુઓના ચરણ પકડી લીધાં; કૌસલ્યાએ તેને દીકરીની જેમ આલિંગન કરીને તેના કષ્ટ પર શોક કર્યો, તેના થાકેલા મુખનું વર્ણન ઉપમાઓથી કર્યું અને શોકને અરણિથી પ્રગટેલી અગ્નિ સમાન કહ્યું—જે પોતાના આધારને જ ભસ્મ કરે છે. પછી રામે વસિષ્ઠના ચરણ પકડી તેમની પાસે બેસી ગયો; ભરત પણ હાથ જોડીને નજીક બેસ્યો અને સભા વિચારવા લાગી કે તે શું કહેશે. મિત્રો વચ્ચે રામ-લક્ષ્મણ-ભરત ત્રણે, ઋત્વિજોથી ઘેરાયેલી ત્રણ યજ્ઞાગ્નિઓની જેમ, શોભાયમાન થયા.
Shlokas
Verse 1
वसिष्ठः पुरतः कृत्वा दारान्दशरथस्य च।अभिचक्राम तं देशं रामदर्शनतर्षितः।।2.103.1।।
વસિષ્ઠે દશરથની રાણીઓને આગળ રાખી, રામના દર્શનની તરસથી વ્યાકુળ થઈ, તે સ્થાન તરફ પ્રસ્થાન કર્યું.
Verse 2
राजपत्न्यश्च गच्छन्त्यो मन्दं मन्दाकिनीं प्रति।ददृशु स्तत्र तत् तीर्थं रामलक्ष्मणसेवितम्।।2.103.2।।
રાજપત્નીઓ મંદ ગતિએ મંદાકિની તરફ જતા, ત્યાં રામ-લક્ષ્મણ સેવિત તે તીર્થસ્થાનને જોયું.
Verse 3
कौसल्या बाष्पपूर्णेन मुखेन परिशुष्यता।सुमित्रामब्रवीद्दीना याश्चान्या राजयोषितः।।2.103.3।।
કૌસલ્યા આંસુથી ભરેલા અને શોકથી ક્ષીણ થયેલા મુખ સાથે, દીન બની સુમિત્રાને તથા અન્ય રાજમહિષીઓને બોલી.
Verse 4
इदं तेषामनाथानां क्लिष्टमक्लिष्टकर्मणाम्।वने प्राक्कलनं तीर्थं ये ते निर्विषयीकृताः।।2.103.4।।
આ એ જ વનમાં પૂર્વ દિશાનું પવિત્ર તીર્થ છે—તે નિરાધાર, ક્લેશગ્રસ્ત છતાં અક્લેશકર્મા એવા લોકો સાથે સંકળાયેલું—જેઓને પોતાના વિષય-રાજ્યથી વંચિત કરવામાં આવ્યા હતા.
Verse 5
इत स्सुमित्रे पुत्रस्ते सदा जलमतन्द्रितः।स्वयं हरति सौमित्रिर्मम पुत्रस्य कारणात्।।2.103.5।।
હે સુમિત્રા, અહીંથી તારો પુત્ર સૌમિત્રિ સદા અતન્દ્રિત રહી પોતે જ પાણી લાવે છે—મારા પુત્રના હિત માટે.
Verse 6
जघन्यमपि ते पुत्रः कृतवान् न तु गर्हितः।भ्रातुर्यदर्थरहितं सर्वं तद् गर्हितंं गुणैः।।2.103.6।।
હે દેવી, તારો પુત્ર ભલે જ નમ્ર ગણાતું કાર્ય કર્યુ હોય, તો પણ તે નિંદનીય નથી; કારણ કે ભાઈના હિત માટે કરેલું જે કંઈ હોય તે સર્વ ગુણોથી પવિત્ર અને પ્રશંસનીય બને છે.
Verse 7
अद्यायमपि ते पुत्रः क्लेशानामतथोचितः।नीचानर्थ समाचारं सज्जं कर्म प्रमुञ्चतु।।2.103.7।।
આજ પણ તારો આ પુત્ર—ક્લેશનો અભ્યાસ ન ધરાવતો અને એ માટે યોગ્ય ન ગણાતો—તેના પર લાદાયેલું કઠોર અને અપમાનજનક, નીચ અર્થવાળું આ કાર્ય ત્યજી દેવું જોઈએ.
Verse 8
दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु सा ददर्श महीतले।पितुरिङ्गुदिपिण्याकं न्यस्तमायतलोचना।।2.103.8।।
આયતલોચના કૌસલ્યાએ ધરતી પર દક્ષિણમુખ અગ્રવાળા દર્ભ પર પિતાને અર્પણ કરવા મૂકાયેલ ઇંગુદીના પિંડ (પિણીયાક) જોયા.
Verse 9
तं भूमौ पितुरार्तेन न्यस्तं रामेण वीक्ष्य सा।उवाच देवी कौसल्या सर्वा दशरथस्त्रियः।।2.103.9।।
ભૂમિ પર પિતાના હિતાર્થે શોકાકુલ રામે મૂકેલું તે અર્પણ જોઈ દેવી કૌસલ્યાએ દશરથની સર્વ પત્નીઓને સંબોધી કહ્યું.
Verse 10
इदमिक्ष्वाकुनाथस्य राघवस्य महात्मनः।राघवेण पितुर्दत्तं पश्यतैतद्यथाविधि।।2.103.10।।
ઇક્ષ્વાકુવંશના નાથ, મહાત્મા દશરથ માટે રાઘવે યથાવિધિ જે પિતૃતર્પણ અર્પણ કર્યું છે—તે જુઓ.
Verse 11
तस्य देवसमानस्य पार्थिवस्य महात्मनः।नैतदौपयिकं मन्ये भुक्तभोगस्य भोजनम्।।2.103.11।।
દેવસમાન તેજવાળા તે મહાત્મા રાજા, જેમણે પૂર્વે સર્વ ભોગ ભોગવ્યા, તેમના માટે આ ભોજન યોગ્ય છે એમ મને લાગતું નથી.
Verse 12
चतुरन्तां महीं भुक्त्वा महेन्द्रसदृशो विभुः।कथमिङ्गुदिपिण्याकं स भुक्ते वसुधाधिपः।।2.103.12।।
ચતુરંત ધરતીનો ભોગ ભોગવી, મહેન્દ્ર સમાન પરાક્રમી એ વસુધાધિપ—જે સર્વ ભૂમિ પર રાજ્ય કરતો હતો—તે હવે ઇંગુદીના ગૂંદેલા ગૂદાનો પિંડક કેવી રીતે ભોગવે?
Verse 13
अतो दुःखतरं लोके न किञ्चित्प्रतिभाति मा।यत्र रामः पितुर्दद्यादिङ्गुदिक्षोदमृद्धिमान्।।2.103.13।।
અતઃ લોકમાં આથી વધુ દુઃખદ મને કશું જણાતું નથી—કે સમૃદ્ધિવાન રામે પિતાને ઇંગુદી કૂટી બનાવેલો પિંડક અર્પવો પડે.
Verse 14
रामेणेङ्गुदिपिण्याकं पितुर्दत्तं समीक्ष्य मे।कथं दुःखेन हृदयं न स्फोटति सहस्रधा।।2.103.14।।
રામે પિતાને ઇંગુદીના ગૂદાનો પિંડક અર્પ્યો તે જોઈને, દુઃખથી મારું હૃદય સહસ્રધા ફાટી કેમ નથી પડતું?
Verse 15
श्रुतिस्तु खल्वियं सत्या लौकिकी प्रतिभाति मा।यदन्नः पुरुषो भवति तदन्नास्तस्य देवताः।।2.103.15।।
હવે લોકમાં પ્રચલિત આ કહેવત મને સત્ય જણાય છે—માનવ જે અન્નથી જીવે છે, તેની સાથે સંકળાયેલા દેવતાઓ પણ એ જ અન્ન ભોગવે છે.
Verse 16
एवमार्तां सपत्न्यस्ता जग्मुराश्वास्य तां तदा।ददृशुश्चाश्रमे रामं स्वर्गच्युतमिवामरम्।।2.103.16।।
આ રીતે શોકાકુલ કૌસલ્યાને આશ્વાસન આપી, સહપત્નીઓ ત્યારબાદ આગળ ગઈ; અને આશ્રમે તેમણે રામને સ્વર્ગચ્યૂત દેવ સમાન જોયો.
Verse 17
सर्वभोगैः परित्यक्तं रामं सम्प्रेक्ष्य मातरः।आर्ता मुमुचुरश्रूणि सस्वरं शोककर्शिताः।।2.103.17।।
સર્વ રાજભોગોથી વંચિત રામને જોઈ માતાઓ શોકથી ક્ષીણ થઈ, આર્ત સ્વરે રડી પડ્યાં અને અશ્રુધારા વહાવી.
Verse 18
तासां रामस्समुत्थाय जग्राह चरणान् शुभान्।मात्रूणां मनुजव्याघ्रस्सर्वासां सत्यसङ्गरः।।2.103.18।।
ત્યારે રામ ઊભા થઈ, મનુજવ્યાઘ્ર અને સત્યમાં અડગ, સર્વ માતાઓના શુભ ચરણો ભક્તિપૂર્વક પકડી વંદન કર્યા.
Verse 19
ताः पाणिभि स्सुखस्पर्शैर्मृद्वङ्गुलितलै श्शुभैः।प्रममार्जू रजः पृष्ठाद्रामस्यायतलोचनाः।।2.103.19।।
આયતલોચના રાણીઓએ સુખસ્પર્શી, મૃદુ આંગળીઓવાળા શુભ હાથે રામની પીઠ પરથી ધૂળ નરમાઈથી પુંછી કાઢી.
Verse 20
सौमित्रिरपि ता स्सर्वा मातृ़स्सम्प्रेक्ष्य दुःखितः।अभ्यवादयतासक्तं शनै रामादनन्तरम्।।2.103.20।।
સૌમિત્રિ લક્ષ્મણ પણ તે સર્વ માતાઓને જોઈ દુઃખિત થયો; રામના અનુસરણમાં રહી, ભક્તિભાવે ધીમે ધીમે તેમને વંદન કરતો ગયો.
Verse 21
यथा रामे तथा तस्मिन्सर्वा ववृतिरे स्त्रियः।वृत्तिं दशरथाज्जाते लक्ष्मणे शुभलक्षणे।।2.103.21।।
જેમ શ્રીરામ પ્રત્યે, તેમ જ દશરથનંદન શુભલક્ષણ લક્ષ્મણ પ્રત્યે પણ સર્વ રાણીઓએ સમાન સ્નેહ અને આદરથી વર્તન કર્યું.
Verse 22
सीताऽपि चरणांस्तासामुपसङ्गृह्य दुःखिता।श्वश्रूणामश्रुपूर्णाक्षी सा बभूवाग्रतः स्थिता।।2.103.22।।
સીતા પણ દુઃખિત થઈ શ્વશ્રૂઓના ચરણો પકડી વંદન કરી; અશ્રુભર્યા નેત્રો સાથે તે તેમની સામે ઊભી રહી.
Verse 23
तां परिष्वज्य दुःखार्तां माता दुहितरं यथा।वनवासकृशां दीनां कौसल्या वाक्यमब्रवीत्।।2.103.23।।
વનવાસથી કૃશ અને દીન, દુઃખથી વ્યાકુળ સીતાને માતા જેમ પુત્રીને, તેમ કૌસલ્યાએ પરિષ્વજ્ય વચન કહ્યું.
Verse 24
विदेहराजस्य सुता स्नुषा दशरथस्य च।रामपत्नी कथं दुःखं सम्प्राप्ता निर्जने वने।।2.103.24।।
વિદેહરાજની પુત્રી, દશરથની સ્નુષા અને શ્રીરામની પત્ની—એ કેવી રીતે નિર્જન વનમાં આવા દુઃખને પામી?
Verse 25
पद्ममातपसन्तप्तं परिक्लिष्टमिवोत्पलम्।काञ्चनं रजसा ध्वस्तं क्लिष्टं चन्द्रमिवाम्बुदैः।।2.103.25।।मुखं ते प्रेक्ष्य मां शोको दहत्यग्निरिवाऽश्रयम्।भृशं मनसि वैदेहि व्यसनारणिसम्भवः।।2.103.26।।
તમારું મુખ સૂર્યતાપે દગ્ધ કમળ સમાન, પરિક્લિષ્ટ ઉત્પલ સમાન દેખાય છે; ધૂળથી મલિન થયેલ કાઞ્ચન સમાન, અને વાદળોથી ઢંકાયેલ ચંદ્ર સમાન ક્લાંત લાગે છે.
Verse 26
पद्ममातपसन्तप्तं परिक्लिष्टमिवोत्पलम्।काञ्चनं रजसा ध्वस्तं क्लिष्टं चन्द्रमिवाम्बुदैः।।2.103.25।।मुखं ते प्रेक्ष्य मां शोको दहत्यग्निरिवाऽश्रयम्।भृशं मनसि वैदेहि व्यसनारणिसम्भवः।।2.103.26।।
હે વૈદેહી, તારો મુખ જોતા જ શોક મારા હૃદયમાં અત્યંત દહે છે—વિપત્તિના અરણિમાંથી જન્મેલી અગ્નિ જેમ પોતાના આધારને પણ ભસ્મ કરી નાખે તેમ.
Verse 27
ब्रुवन्त्यामेवमार्तायां जनन्यां भरताग्रजः।पादावासाद्य जग्राह वसिष्ठस्य च राघवः।।2.103.27।।
આ રીતે વ્યાકુળ માતા બોલતી હતી ત્યારે ભરતના અગ્રજ રાઘવ વશિષ્ઠ પાસે જઈ, ભક્તિપૂર્વક તેમના ચરણો પકડી લીધા.
Verse 28
पुरोहितस्याग्निसमस्य वै तदा बृहस्पतेरिन्द्रमिवामराधिपः।प्रगृह्य पादौ सुसमृद्धतेजसस्सहैव तेनोपविवेश राघवः।।2.103.28।।
પછી અગ્નિસમાન તેજવાળા તે કુળપુરોહિતને—દેવાધિપ ઇન્દ્ર જેમ બૃહસ્પતિને—રાઘવે તેમના ચરણ પકડી, તેમની બાજુમાં જ ઉપવિષ્ટ થયો.
Verse 29
ततो जघन्यं सहितै स्समन्त्रिभिः पुरप्रधानैश्च सहैव सैनिकैः।जनेन धर्मज्ञतमेन धर्मवानुपोपविष्टो भरत स्तदाऽग्रजम्।।2.103.29।।
ત્યારબાદ ધર્મવાન ભરત પોતાના અગ્રજની નજીક ઉપવિષ્ટ થયો; તેની પાછળ મંત્રીઓ, મુખ્ય નાગરિકો, સૈનિકો તથા ધર્મમાં અતિ નિષ્ણાત પુરુષો બેઠા.
Verse 30
उपोपविष्ट स्तु तदा स वीर्यवांस्तपस्विवेषेण समीक्ष्य राघवम्।श्रिया ज्वलन्तं भरतः कृताञ्जलिर्यथा महेन्द्रः प्रयतः प्रजापतिम्।।2.103.30।।
ત્યારે પરાક્રમી ભરતે તપસ્વી વેશમાં રહેલા રાઘવને નિહાળી—જે શ્રીથી તેજસ્વી જ્વલંત હતા—હાથ જોડીને તેમની પાસે ઉપવિષ્ટ થયો; જેમ શુદ્ધ થયેલો મહેન્દ્ર પ્રજાપતિની પાસે બેસે તેમ.
Verse 31
किमेष वाक्यं भरतोऽद्य राघवं प्रणम्य सत्कृत्य च साधु वक्ष्यति।इतीव तस्यार्यजनस्य तत्त्वतो बभूव कौतूहलमुत्तमं तदा।।2.103.31।।
ત્યારે આર્યજનમાં ઊંડું કૌતૂહલ જાગ્યું: “આજે ભરત રાઘવને પ્રણામ કરીને અને સન્માન કરીને કયા સારા વચન કહેશે?”
Verse 32
स राघव स्सत्यधृति श्च लक्ष्मणो महानुभावो भरत श्च धार्मिकः।वृताः सुहृद्भि श्च विरेजुरध्वरे यथा सदस्यै स्सहितास्त्रयोऽग्नयः।।2.103.32।।
સત્યમાં અડગ રાઘવ, મહાનુભાવ લક્ષ્મણ અને ધાર્મિક ભરત—સુહૃદોથી ઘેરાયેલા—તે યજ્ઞવિધિમાં એમ શોભ્યા જેમ ઋત્વિજોથી સેવિત ત્રણ અગ્નિઓ શોભે.
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Rāma’s performance of pitṛ-rites (piṇḍadāna) for Daśaratha under exile conditions, highlighting how dharma is upheld even when resources are meager and the performer is personally distressed.
Kauśalyā’s lament and the proverb about ‘a man’s food and his gods’ underscore the moral realism of dharma: ritual duty persists amid suffering, and grief becomes a lens that reveals impermanence, status-reversal, and the ethical nobility of endurance.
The Mandākinī-associated tīrtha and the āśrama setting frame the scene; culturally, the śrāddha protocol is signaled through darbha grass oriented southward and the piṇḍa offering, with araṇi imagery used to interpret grief as a self-consuming fire.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.