Sarga 97
भरतागमनशङ्कानिवारणम् / Dispelling Suspicion about Bharata’s Arrival (Chitrakuta Encampment)
अयोध्याकाण्ड
આ સર્ગમાં ચિત્રકૂટ પાસે આવતી સેનાને જોઈ લક્ષ્મણ ક્રોધ અને શંકાથી વ્યાકુળ થાય છે. ત્યારે શ્રીરામ તેમને સંયમપૂર્વક શાંત કરતાં નીતિપૂર્ણ અનુમાનથી કહે છે—ભરત સ્વભાવથી ભ્રાતૃવત્સલ છે, પ્રાણથી પણ પ્રિય; વનવાસનું સમાચાર સાંભળી કૂલધર્મ અને શોકથી પ્રેરાઈ આવ્યા છે, વૈરભાવથી નહીં. રામ આગળ સમજાવે છે કે સ્વજનો પર હિંસા કરીને મેળવેલું રાજ્ય ધર્મથી દૂષિત હોય છે—વિષમિશ્ર અન્ન સમાન; તેથી તે સ્વીકાર્ય નથી. ભરત વિષે કઠોર વચન ન બોલવા તેઓ રોકે છે, કારણ કે એવા શબ્દો જાણે રામ પર જ પ્રહાર કરે. ભ્રાતૃહત્યા અને પિતૃહત્યા આપત્તિમાં પણ અચિંત્ય છે—એ નિશ્ચય કરીને રામ એક પરીક્ષા સમાન વાત કહે છે: જો રાજ્ય અંગે લક્ષ્મણને ભય હોય તો હું ભરતને કહું કે રાજ્ય લક્ષ્મણને સોંપી દે; અને ભરત નિશ્ચિતપણે સંમત થશે—એવો રામનો વિશ્વાસ છે. લજ્જિત લક્ષ્મણ પોતાનો અનુમાન બદલે છે અને ક્ષણભર દશરથ જ આવ્યા હશે એમ પણ માને છે. ઘોડાં, શત્રુઞ્જય નામનો હાથી દેખાવા અને રાજશ્વેત છત્ર ન દેખાવા—આ બધું કથામાં ક્ષણિક અસ્પષ્ટતા ઊભી કરે છે. અંતે ભરત ભીડ ન વધે તેવી આજ્ઞા આપે છે અને સેના શિસ્તથી પર્વતની આસપાસ પડાવ નાખે છે—રાજધર્મમાં વિનય અને ધર્મનિષ્ઠાનું મહત્ત્વ દર્શાવતા.
Shlokas
Verse 1
सुसंरब्धं तु सौमित्रिं लक्ष्मणं क्रोधमूर्छितम्।रामस्तु परिसान्त्व्याथ वचनं चेदमब्रवीत्।।।।
સૌમિત્રિ લક્ષ્મણ ક્રોધથી મૂર્છિત અને અત્યંત ઉગ્ર બન્યો હતો; ત્યારે શ્રીરામે તેને શાંત પાડી, આ વચન કહ્યું.
Verse 2
किमत्र धनुषा कार्यमसिना वा सचर्मणा।महेष्वासे महाप्राज्ञे भरते स्वयमागते।।।।
મહેષ્વાસ અને મહાપ્રાજ્ઞ ભરત સ્વયં અહીં આવ્યો છે, તો પછી ધનુષ્ય, તલવાર કે ઢાલની અહીં શું જરૂર?
Verse 3
पितुस्सत्यं प्रतिश्रुत्य हत्वा भरतमागतम्।किं करिष्यामि राज्येन सापवादेन लक्ष्मण।।।।
હે લક્ષ્મણ, પિતાના સત્યને પાળવાની પ્રતિજ્ઞા લીધા પછી પણ—અહીં આવેલા ભરતને મારીને—અપવાદથી કલંકિત રાજ્યનું મને શું કામ?
Verse 4
यद्द्रव्यं बान्धवानां वा मित्राणां वा क्षये भवेत्।नाहं तत्प्रतिगृह्णीयां भक्षान्विषकृतानिव।।।।
બંધુઓ કે મિત્રોના વિનાશથી જે ધન ઉપજે, તે હું કદી સ્વીકારું નહીં—વિષમિશ્રિત ભોજન સમાન.
Verse 5
धर्ममर्थं च कामं च पृथिवीं चापि लक्ष्मण।इच्छामि भवतामर्थे एतत् प्रतिशृणोमि ते।।।।
હે લક્ષ્મણ, તમારાં હિતાર્થે હું ધર્મ, અર્થ, કામ અને ધરતીનું રાજ્યપણ ઇચ્છું છું; આ વાત હું તને ગંભીરતાથી પ્રતિજ્ઞાપૂર્વક કહું છું.
Verse 6
भ्रात्रूणां संग्रहार्थं च सुखार्थं चापि लक्ष्मण।राज्यमप्यहमिच्छामि सत्येनाऽयुधमालभे।।।।
હે લક્ષ્મણ, ભાઈઓની એકતા જળવાઈ રહે અને તેઓ સુખી રહે—એ માટે તો હું રાજ્ય પણ સ્વીકારી લઉં; સત્યની શપથ લઈને, શસ્ત્રને સાક્ષી રાખી કહું છું.
Verse 7
नेयं मम मही सौम्य दुर्लभा सागराम्बरा।न हीच्छेयमधर्मेण शक्रत्वमपि लक्ष्मण।।।।
હે સૌમ્ય લક્ષ્મણ, સાગરથી ઘેરાયેલી આ ધરતી મને મેળવવી દુર્લભ નથી; પરંતુ અધર્મથી તો ઇન્દ્રપદ પણ મને ઇચ્છનીય નથી, લક્ષ્મણ.
Verse 8
यद्विना भरतं त्वां च शत्रुघ्नं चापि मानद।भवेन्मम सुखं किञ्चिद्भस्म तत्कुरुतां शिखी।।।।
હે માનદ, ભરત વિના, તારા વિના અને શત્રુઘ્ન વિના જો મને કોઈ સુખ શક્ય હોય, તો અગ્નિ તે સુખને ભસ્મ કરી દે.
Verse 9
मन्येऽहमागतोऽयोध्यां भरतो भ्रातृवत्सलः।मम प्राणात्प्रियतरः कुलधर्ममनुस्मरन्।।।।श्रुत्वा प्रव्राजितं मां हि जटावल्कलधारिणम्।जानक्यासहितं वीर त्वया च पुरुषर्षभ।।।।स्नेहेनाऽक्रान्तहृदय श्शोकेनाकुलितेन्द्रियः।द्रष्टुमभ्यागतो ह्येष भरतो नान्यथाऽगतः।।।।
હે વીર, પુરુષર્ષભ, મને લાગે છે કે ભાઈપ્રેમી ભરત—મારા પ્રાણથી પણ પ્રિય—કુલધર્મ સ્મરીને અયોધ્યાથી અહીં આવ્યો છે. જટા અને વલ્કલ ધારણ કરેલા મને, જાનકી સહિત, અને તારા સાથે વનમાં પ્રવ્રાજિત થયેલો સાંભળી, સ્નેહથી આક્રાંત હૃદય અને શોકથી વ્યાકુલ ઇન્દ્રિયો લઈને તે મને જોવા આવ્યો છે; અન્ય કોઈ હેતુથી તે આવ્યો નથી.
Verse 10
मन्येऽहमागतोऽयोध्यां भरतो भ्रातृवत्सलः।मम प्राणात्प्रियतरः कुलधर्ममनुस्मरन्।।2.97.9।।श्रुत्वा प्रव्राजितं मां हि जटावल्कलधारिणम्।जानक्यासहितं वीर त्वया च पुरुषर्षभ।।2.97.10।।स्नेहेनाऽक्रान्तहृदय श्शोकेनाकुलितेन्द्रियः।द्रष्टुमभ्यागतो ह्येष भरतो नान्यथाऽगतः।।2.97.11।।
મને લાગે છે કે ભાઈપ્રેમી ભરત અયોધ્યામાં આવ્યો છે—જે મને પ્રાણથી પણ પ્રિય છે અને કુલધર્મ સ્મરી રહ્યો છે. હે વીર, હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, તું અને જાનકી સાથે હું જટા-વલ્કલ ધારણ કરીને વનમાં નિર્વાસિત થયો છું—એ સાંભળી, સ્નેહથી હૃદય આક્રાંત અને શોકથી ઇન્દ્રિયો વ્યાકુલ થઈ, ભરત માત્ર મને જોવા અહીં આવ્યો છે; બીજાં કોઈ હેતુથી નથી આવ્યો.
Verse 11
मन्येऽहमागतोऽयोध्यां भरतो भ्रातृवत्सलः।मम प्राणात्प्रियतरः कुलधर्ममनुस्मरन्।।2.97.9।।श्रुत्वा प्रव्राजितं मां हि जटावल्कलधारिणम्।जानक्यासहितं वीर त्वया च पुरुषर्षभ।।2.97.10।।स्नेहेनाऽक्रान्तहृदय श्शोकेनाकुलितेन्द्रियः।द्रष्टुमभ्यागतो ह्येष भरतो नान्यथाऽगतः।।2.97.11।।
સ્નેહથી તેનું હૃદય આક્રાંત છે અને શોકથી તેની ઇન્દ્રિયો વ્યાકુલ છે; ભરત ખરેખર માત્ર મને જોવા આવ્યો છે—બીજા કોઈ હેતુથી નથી આવ્યો.
Verse 12
अम्बां च कैकयीं रुष्य परुषं चाप्रियं वदन्।प्रसाद्य पितरं श्रीमार्नाज्यं मे दातुमागतः।।।।
માતા કૈકેયી પર રોષ કરીને, કઠોર અને અપ્રિય વચનો બોલી, અને પિતાને પ્રસન્ન કરીને, શ્રીમાન ભરત રાજ્ય મને અર્પણ કરવા આવ્યો છે.
Verse 13
प्राप्तकालं यदेषोऽस्मान्भरतो द्रष्टुमिच्छति।अस्मासु मनसाऽप्येष नाप्रियं किञ्चिदाचरेत्।।।।
સમયોચિત છે કે ભરત અમને જોવા ઇચ્છે છે; મનમાં પણ એ અમારાં પ્રત્યે કશું અપ્રિય કે હાનિકારક કરતો નથી.
Verse 14
विप्रियं कृतपूर्वं ते भरतेन कदा नु किम्।ईदृशं वा भयं तेऽद्य भरतं योऽत्र शङ्कसे।।।।
ભરતે ક્યારે તને કોઈ અપ્રિય કાર્ય કર્યું છે? તો આજે તને એવો કેવો ભય છે કે અહીં તું ભરત પર શંકા કરે છે?
Verse 15
न हि ते निष्ठुरं वाच्यो भरतो नाप्रियं वचः।अहं ह्यप्रियमुक्त स्स्यां भरतस्याप्रिये कृते।।।।
તું ભરત વિષે કઠોર કે અપ્રિય વચન ન બોલ; કારણ કે ભરત પ્રત્યે અપ્રિય વચન બોલવામાં આવે તો તે જાણે મારા વિરુદ્ધ બોલાયું હોય તેમ થશે.
Verse 16
कथं नु पुत्राः पितरं हन्युः कस्यां चिदापदि।भ्राता वा भ्रातरं हन्यात्सौमित्रे प्राणमात्मनः।।।।
હે સૌમિત્રે, કોઈ પણ આપત્તિમાં પુત્રો પિતાને કેવી રીતે મારી શકે? અથવા ભાઈ પોતાના પ્રાણ સમાન પ્રિય ભાઈને કેવી રીતે મારી શકે?
Verse 17
यदि राज्यस्य हेतोस्त्वमिमां वाचं प्रभाषसे।वक्ष्यामि भरतं दृष्ट्वा राज्यमस्मै प्रदीयताम्।।।।
જો તું રાજ્યના હિત માટે આ વચન બોલે છે, તો હું ભરતને જોઈને કહેશ: ‘રાજ્ય તેને અર્પણ કરી દેવાય.’
Verse 18
उच्यमानोऽपि भरतो मया लक्ष्मण तद्वचः।राज्यमस्मै प्रयच्छेति बाढमित्येव वक्ष्यति।।।।
હે લક્ષ્મણ! હું ભરતને એ વચન કહું કે ‘રાજ્ય તેને અર્પી દો’, તો પણ ભરત નિશ્ચયે ‘બાઢમ્—એમ જ થાઓ’ એમ જ કહેશે.
Verse 19
तथोक्तो धर्मशीलेन भ्रात्रा तस्य हिते रतः।लक्ष्मणः प्रविवेशेव स्वानि गात्राणि लज्जया।।।।
ધર્મશીલ, ભાઈના હિતમાં રત એવા ભ્રાતાએ એમ કહ્યે, લક્ષ્મણ લજ્જાથી આવરી જઈ જાણે પોતાના અંગોમાં જ સંકોચાઈ અંદર ખસી ગયો.
Verse 20
तद्वाक्यं लक्ष्मण श्श्रुत्वा व्रीलितः प्रत्युवाच ह।त्वां मन्ये द्रष्टुमायातः पिता दशरथ स्स्वयम्।।।।
તે વચન સાંભળી લક્ષ્મણ લજ્જિત થઈ બોલ્યો: ‘મને તો લાગે છે કે પિતા દશરથ સ્વયં તમને જોવા અહીં આવ્યા છે.’
Verse 21
व्रीलितं लक्ष्मणं दृष्ट्वा राघवः प्रत्युवाच ह।एष मन्ये महाबाहुरिहास्मान्द्रष्टुमागतः।।।।
લક્ષ્મણને લજ્જિત જોઈ રાઘવે ઉત્તર આપ્યો: ‘મને લાગે છે કે એ મહાબાહુ અહીં આપણને જોવા આવ્યો છે.’
Verse 22
अथवा नौ ध्रुवं मन्ये मन्यमान स्सुखोचितौ।वनवासमनुध्याय गृहाय प्रतिनेष्यति।।।।
અથવા મને તો નિશ્ચય લાગે છે—વનવાસનું સ્મરણ કરી અને આપણને સુખોચિત માનતાં, તે આપણને ગૃહ તરફ પાછા લઈ જવા આવ્યો છે.
Verse 23
इमां वाप्येष वैदेहीमत्यन्तसुखसेविनीम्।पिता मे राघव श्श्रीमान्वनादादाय यास्यति।।।।
અથવા, હે રાઘવ! મારા શ્રીમાન પિતા વૈદેહીને—અત્યંત સુખમાં પોષાયેલીને—વનમાંથી લઈ જઈ પાછા ફરશે.
Verse 24
एतौ तौ सम्प्रकाशेते गोत्रवन्तौ मनोरमौ।वायुवेगसमौ वीर जवनौ तुरगोत्तमौ।।।।
હે વીર! જુઓ, એ બે ઉત્તમ અશ્વ પ્રકાશિત થાય છે—ઉચ્ચ ગોત્રવાળા, મનોહર, ઝડપી અને પવનવેગ સમાન.
Verse 25
स एष सुमहाकायः कम्पते वाहिनीमुखे।नागश्शत्रुञ्जयो नाम वृद्धस्तातस्य धीमतः।।।।
સેનાના મોખરે એ મહાકાય હાથી કંપે છે—શત્રુઞ્જય નામે વૃદ્ધ, અમારા ધીમાન પિતાનો.
Verse 26
न तु पश्यामि तच्छत्रं पाण्डुरं लोकसत्कृतम् |पितुर्दिव्यं महाबाहो संशयो भवतीह मे।।।।
પરંતુ, હે મહાબાહો! લોકમાં સન્માનિત પિતાનું તે દિવ્ય પાંડુર છત્ર મને દેખાતું નથી; તેથી અહીં મને સંશય થાય છે.
Verse 27
वृक्षाग्रादवरोह त्वं कुरु लक्ष्मण मद्वचः।इतीव रामो धर्मात्मा सौमित्रिं तमुवाच ह।।।।
“વૃક્ષશિખર પરથી નીચે ઉતર, લક્ષ્મણ, અને મારું વચન પાળ.” એમ ધર્માત્મા રામે સૌમિત્રિને કહ્યું.
Verse 28
अवतीर्य तु सालाग्रात्तस्मात्स समितिञ्जयः।लक्ष्मणः प्राञ्जलिर्भूत्वा तस्थौ रामस्य पार्श्वतः।।।।
ત્યારે સમિતિમાં જયી લક્ષ્મણ તે શાલવૃક્ષના શિખર પરથી ઉતરી, અંજલિ બાંધી શ્રીરામના પાર्श્વે ઊભા રહ્યા.
Verse 29
भरतेनापि सन्दिष्टा सम्मर्दो न भवेदिति।समन्तात्तस्य शैलस्य सेना वासमकल्पयत्।।।।
ભરતે પણ આદેશ આપ્યો કે “ભીડભાડ ન થાય”; તેથી સેનાએ તે પર્વતની ચારે બાજુ શિબિર ગોઠવી નિવાસ કર્યો.
Verse 30
अध्यर्धमिक्ष्वाकुचमूर्योजनं पर्वतस्य सा।पार्श्वे न्यविशदावृत्य गजवाजिरथाकुला।।।।
હાથી, ઘોડા અને રથોથી ભરેલી ઇક્ષ્વાકુસેના યોજન અને અડધાથી વધુ વિસ્તરી, પર્વતની બાજુને ઘેરીને તેની પાસે જ છાવણી નાખી બેઠી.
Verse 31
सा चित्रकूटे भरतेन सेना धर्मं पुरस्कृत्य विधूय दर्पम्।प्रसादनार्थं रघुनन्दनस्य विराजते नीतिमता प्रणीता।।।।
ચિત્રકૂટે ભરતના નેતૃત્વમાં તે સેના ધર્મને અગ્રસ્થાને રાખી, દર્પનો ત્યાગ કરીને, નીતિમાન માર્ગદર્શક દ્વારા પ્રેરિત થઈ રઘુનંદન શ્રીરામની પ્રસન્નતા માટે તેજસ્વી રીતે વિરાજતી હતી.
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether to interpret Bharata’s approach as a political threat warranting armed resistance. Rāma rejects preemptive violence, arguing that harming a brother for sovereignty would produce illegitimate, slander-bearing rule and violate dharma.
Ethical judgment should be guided by character-knowledge, prior conduct, and dharmic principles rather than fear. Restraint in speech and action preserves legitimacy; power pursued through kin-harm is treated as intrinsically polluted.
Citrakūṭa and its surrounding mountain terrain are foregrounded, along with the sāla tree vantage point used for reconnaissance. Cultural markers of kingship and military order—royal canopy, cavalry, elephants, and regulated encampment—serve as narrative signals of intent and protocol.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.