
अनसूयोपदेशः तथा सीताया स्वयंवरकथा (Anasuya’s Counsel and Sita’s Swayamvara Narrative)
अयोध्याकाण्ड
વન-આશ્રમમાં আতિથ્ય અને પૂજાભાવ વચ્ચે અનુસૂયા દેવી વૈદેહી સીતાને ધર્મોપદેશ આપે છે. સીતા વિનયપૂર્વક કહે છે કે પતિ સ્ત્રીનો ગુરુ છે અને પતિશુશ્રૂષા સ્ત્રીઓ માટે મુખ્ય તપ છે. સાવિત્રીના પતિવ્રતથી સ્વર્ગીય માન અને રોહિણીનો ચંદ્ર સાથે અવિયોગ—આવા દૃષ્ટાંતો દ્વારા અડગ દાંપત્યવ્રતની મહિમા દર્શાય છે. અનુસૂયા પ્રસન્ન થઈ સીતાને દિવ્ય અલંકાર આપે છે—માળા, વસ્ત્ર, ભૂષણ, સુગંધિત અનુલેપન અને ઉત્તમ લેપ—જે કદી મ્લાન ન થાય, સદા નવીન અને સર્વકાળ યોગ્ય રહે. તે સીતાના શૃંગારને શ્રીલક્ષ્મી દ્વારા વિષ્ણુની શોભા વધે તેમ માની દાંપત્યસૌહાર્દને પાવન કરે છે. પછી અનુસૂયા સીતાના જન્મ અને લગ્નનો વર્ણન પૂછે છે. સીતા કહે છે—જનકે યજ્ઞભૂમિમાં હળ ચલાવતાં હું પૃથ્વીમાંથી અયોનિજા પ્રગટ થઈ; મુખ્ય રાણીએ મને સ્વીકારી ઉછેરી. યોગ્ય વર શોધવાની ચિંતા થતાં જનકે વરુણનું ભારે દિવ્ય ધનુષ કેન્દ્રમાં રાખી સ્વયંવર ગોઠવ્યો; અનેક રાજાઓ તેને ઉઠાવી પણ ન શક્યા. પછી વિશ્વામિત્ર સાથે રામ અને લક્ષ્મણ આવ્યા; રામે ક્ષણમાં ધનુષ પર પ્રત્યંચા ચઢાવી તેને તોડી નાખ્યું. સત્યપ્રતિજ્ઞ જનકે સીતાને રામને આપવા નક્કી કર્યું, પરંતુ રામે દશરથની સંમતિ સુધી રાહ જોઈ. પિતાની મંજૂરીથી વિધિવત્ લગ્ન પૂર્ણ થયા અને સીતાએ રામ પ્રત્યે પોતાની ધર્મમય પતિવ્રતા ભક્તિ વ્યક્ત કરી.
Verse 1
सात्वेवमुक्ता वैदेही अनसूयाऽनसूयया। प्रतिपूज्य वचो मन्दं प्रवक्तुमुपचक्रमे।।2.118.1।।
અનસૂયા દ્વારા આમ કહ્યા પછી, નિર્મલ વૈદેહી સીતાએ અનસૂયાની વાણીનું પ્રતિપૂજન કરી, મૃદુ સ્વરે બોલવાનું આરંભ્યું.
Verse 2
नैतदाश्चर्यमार्याया यन्मां त्वमभिभाषसे। विदितन्तु ममाप्येतद्यथा नार्याः पतिर्गुरुः।।2.118.2।।
આર્ય સ્ત્રી તું મને જે રીતે ઉપદેશ આપે છે તેમાં આશ્ચર્ય નથી. મને પણ આ સત્ય જાણીતું છે કે સ્ત્રી માટે પતિ ગુરુ સમાન પૂજ્ય છે.
Verse 3
यद्यप्येष भवेद्भर्ता ममाऽर्ये वृत्तवर्जितः।अद्वैधमुपचर्तव्यस्तथाप्येष मया भवेत्।।2.118.3।।
હે આર્યા, જો મારો પતિ સદાચારથી રહિત પણ હોય, તો પણ મને અડગ રહીને, દ્વિધા વિના, તેની સેવા કરવી જ જોઈએ.
Verse 4
किं पुनर्यो गुणश्लाघ्य स्सानुक्रोशो जितेन्द्रियः।स्थिरानुरागो धर्मात्मा मातृवत्पितृवत्प्रियः।।2.118.4।।
તો પછી એવો પતિ તો કેટલો વધુ શ્રેષ્ઠ—જે ગુણોથી પ્રશંસનીય, કરુણાસભર, ઇન્દ્રિયજિત, પ્રેમમાં સ્થિર, ધર્માત્મા, અને માતા-પિતા સમાન પ્રિય હોય!
Verse 5
यां वृत्तिं वर्तते रामः कौसल्यायां महाबलः।तामेव नृपनारीणामन्यासामपि वर्तते।।2.118.5।।
મહાબલી શ્રી રામ કૌસલ્યાપ્રતિ જેવો વર્તાવ રાખે છે, એવો જ વર્તાવ રાજાની અન્ય રાણીઓ પ્રત્યે પણ રાખે છે.
Verse 6
सकृद्दृष्टास्वपि स्त्रिषु नृपेण नृपवत्सलः।मातृवद्वर्तते वीरो मानमुत्सृज्य धर्मवित्।।2.118.6।।
રાજાપ્રતિ સ્નેહાળ અને ધર્મજ્ઞ એવા વીરે શ્રી રામ અહંકાર ત્યજી, રાજાએ એકવાર માત્ર નજર કરી હોય એવી સ્ત્રીઓ પ્રત્યે પણ માતા સમાન વર્તન કરે છે.
Verse 7
आगच्छन्त्याश्च विजनं वनमेवं भयावहम्।समाहितं मे श्वश्र्वा च हृदये तद्धृतं महत्।।2.118.7।।
આ ભયંકર, નિર્જન વનમાં હું પ્રસ્થાન કરતી હતી ત્યારે, મારી શ્વશ્રૂએ આપેલો મહાન ઉપદેશ મેં હૃદયમાં સ્થિર કર્યો છે અને દૃઢપણે ધારણ કર્યો છે.
Verse 8
पाणिप्रदानकाले च यत्पुरात्वग्नि सन्निधौ।अनुशिष्टा जनन्याऽस्मि वाक्यं तदपि मे धृतम्।।2.118.8।।
અને પવિત્ર અગ્નિની સન્નિધિમાં, લગ્ન સમયે પાણિપ્રદાનકાળે મારી જનનીએ જે ઉપદેશવચન આપ્યાં હતાં, તે વચનો પણ મેં હૃદયમાં દૃઢપણે ધારણ કર્યા છે.
Verse 9
नवीकृतं तु तत्सर्वं वाक्यैस्ते धर्मचारिणि।पतिशुश्रूषणान्नार्यास्तपो नान्यद्विधीयते।।2.118.9।।
હે ધર્મચારિણી, તમારા વચનોએ એ સર્વ ઉપદેશને મારા માટે નવેસરથી જીવંત કર્યો છે; કારણ કે નારી માટે પતિની સેવા-શુશ્રૂષા સિવાય બીજું કોઈ તપ નિર્ધારિત નથી.
Verse 10
सावित्री पतिशुश्रूषां कृत्वा स्वर्गे महीयते।तथावृत्तिश्च याता त्वं पतिशुश्रूषया दिवम्।।2.118.10।।
સાવિત્રી પતિની સેવા-શુશ્રૂષા કરીને સ્વર્ગમાં મહિમાવંત થાય છે; તેમ જ તું પણ એ જ માર્ગે પતિ-શુશ્રૂષા દ્વારા દિવ્ય લોકને પ્રાપ્ત કરીશ.
Verse 11
वरिष्ठा सर्वनारीणामेषा च दिवि देवता।रोहिणी न विनाचन्द्रं मुहूर्तमपि दृश्यते।।2.118.11।।
રોહિણી સર્વ સ્ત્રીઓમાં શ્રેષ્ઠા અને સ્વર્ગમાં દેવતાસમાન છે; ચંદ્ર વિના આકાશમાં તે ક્ષણમાત્ર પણ દેખાતી નથી.
Verse 12
एवंविधाश्च प्रवराः स्त्रियो भर्तृदृढव्रताः।देवलोके महीयन्ते पुण्येन स्वेन कर्मणा।।2.118.12।।
આવી પ્રકારની ઉત્તમ સ્ત્રીઓ, જે પતિ પ્રત્યે દૃઢ વ્રતવાળી છે, પોતાના પુણ્યકર્મના ફળે દેવલોકમાં સન્માન પામે છે.
Verse 13
ततोऽनसूया संहृष्टा श्रुत्वोक्तं सीतया वचः।शिरस्याघ्राय चोवाच मैथिलीं हर्षयन्त्युत।।2.118.13।।
ત્યારે સીતાના વચનો સાંભળી આનંદિત થયેલી અનુસૂયાએ તેના મસ્તક પર ચુંબન કર્યું અને હૃદય હર્ષિત કરવા માટે મિથિલાની રાજકુમારીને કહ્યું.
Verse 14
नियमैर्विविधैराप्तं तपो हि महदस्ति मे।तत्संश्रित्य बलं सीते छन्दये त्वां शुचिव्रते।।2.118.14।।
હે સીતા, શુચિવ્રતા! વિવિધ નિયમોથી પ્રાપ્ત થયેલું મહાન તપોબળ મને પ્રાપ્ત છે; તે બળનો આશ્રય લઈને, તને સંતોષ થાય તે માટે હું તારી ઇચ્છા પૂર્ણ કરીશ.
Verse 15
उपपन्नं मनोज्ञं च वचनं तव मैथिलि।प्रीता चास्म्युचितं किं ते करवाणि ब्रवीहि मे।।2.118.15।।
હે માથિલિ! તારા વચનો યોગ્ય પણ છે અને મનોહર પણ. હું પ્રસન્ન છું; કહો, તારા માટે શું કરવું યોગ્ય છે?
Verse 16
तस्यास्तद् वचनं श्रूत्वा विस्मिता मन्दविस्मया। कृतमित्यब्रवीत् सीता तपोबलसमन्विताम्।।2.118.16।।
તેના વચનો સાંભળી, આશ્ચર્યથી મૃદુ સ્મિત કરતી સીતા તપોબળથી સમન્વિત અનુસૂયાને બોલી: “કૃત્ય તો પહેલેથી જ સિદ્ધ થઈ ગયું છે.”
Verse 17
सा त्वेवमुक्ता धर्मज्ञा तया प्रीततराऽभवत्।सफलं च प्रहर्षं ते हन्त सीते करोम्यहम्।।2.118.17।।
આ રીતે કહ્યા પછી, ધર્મજ્ઞ અનુસૂયા સીતાથી વધુ પ્રસન્ન થઈ અને બોલી: “હા, હે સીતા, તારા વિષેનો મારો હર્ષ હું નિષ્ફળ રહેવા દઈશ નહિ; તેને ફળવંત કરીશ.”
Verse 18
इदं दिव्यं वरं माल्यं वस्त्रमाभरणानि च।अङ्गरागं च वैदेहि महार्हं चानुलेपनम्।।2.118.18।।मया दत्तमिदं सीते तव गात्राणि शोभयेत्।अनुरूपमसंक्लिष्टं नित्यमेव भविष्यति।।2.118.19।।
હે વૈદેહી, આ દિવ્ય ઉત્તમ માળા, વસ્ત્રો અને આભૂષણો, તેમજ સુગંધિત અંગરાગ અને મહામૂલ્ય અનુલેપન સ્વીકારો. હે સીતા, મેં આપેલું આ તારા અંગોને શોભાવશે; તે યોગ્ય, નિર્મળ અને સદા તાજું રહેશે.
Verse 19
इदं दिव्यं वरं माल्यं वस्त्रमाभरणानि च।अङ्गरागं च वैदेहि महार्हं चानुलेपनम्।।2.118.18।।मया दत्तमिदं सीते तव गात्राणि शोभयेत्।अनुरूपमसंक्लिष्टं नित्यमेव भविष्यति।।2.118.19।।
હે વૈદેહી, આ દિવ્ય ઉત્તમ માળા, વસ્ત્રો અને આભૂષણો, તેમજ સુગંધિત અંગરાગ અને મહામૂલ્ય અનુલેપન સ્વીકારો. હે સીતા, મેં આપેલું આ તારા અંગોને શોભાવશે; તે યોગ્ય, નિર્મળ અને સદા તાજું રહેશે.
Verse 20
अङ्गरागेण दिव्येन लिप्ताङ्गी जनकात्मजे।शोभयिष्यसि भर्तारं यथा श्रीर्विष्णुमव्ययम्।।2.118.20।।
હે જનકનંદિની, આ દિવ્ય અંગરાગથી લિપ્ત થઈ તું પોતાના પતિને એવી શોભા આપશે, જેમ અવિનાશી વિષ્ણુને શ્રીલક્ષ્મી અલંકૃત કરે છે.
Verse 21
सा वस्त्रमङ्गरागं च भूषणानि स्रजस्तथा।मैथिली प्रतिजग्राह प्रीतिदानमनुत्तमम्।।2.118.21।।
મૈથિલીએ વસ્ત્ર, અંગરાગ, આભૂષણો અને માળાઓ—આ પ્રેમભર્યા અનુત્તમ દાનને આનંદપૂર્વક સ્વીકારી લીધું.
Verse 22
प्रतिगृह्य च तत्सीता प्रीतिदानं यशस्विनी।श्लिष्टाञ्जलिपुटा तत्र समुपास्त तपोधनाम्।।2.118.22।।
યશસ્વિની સીતા એ પ્રેમભર્યું દાન સ્વીકારી, પછી અંજલિબંધ હાથ જોડીને ત્યાં તપોધન તપસ્વિની સ્ત્રીની નજીક ઉપસ્થિત રહી.
Verse 23
तथा सीतामुपासीनामनसूया दृढव्रता।वचनं प्रष्टुमारेभे काञ्चित्प्रियकथामनु।।2.118.23।।
આ રીતે બેઠેલી સીતા ને જોઈ, દૃઢવ્રતા અનુસૂયા દેવી પ્રિય કથાના અનુસંધાને તેણીને કંઈક પૂછવા લાગી.
Verse 24
स्वयं वरे किल प्राप्ता त्वमनेन यशस्विना।राघवेणेति मे सिते कथा श्रुतिमुपागता।।2.118.24।।
“હે સીતા, મેં સાંભળ્યું છે કે સ્વયંવરમાં તું આ યશસ્વી રાઘવ (રામ) દ્વારા પ્રાપ્ત થઈ હતી; એવી વાત મારા કાને પહોંચી છે.”
Verse 25
तां कथां श्रोतुमिच्छामि विस्तरेण च मैथिलि।यथाऽनुभूतं कार्त्स्न्येन तन्मे त्वं वक्तुमर्हसि।।2.118.25।।
“હે મૈથિલી, એ કથા હું વિસ્તારે સાંભળવા ઇચ્છું છું; તું જેમ અનુભવ્યું તેમ સંપૂર્ણ રીતે મને કહેવા યોગ્ય છે.”
Verse 26
एवमुक्ता तु सा सीता तां ततो धर्मचारिणीम्।श्रूयतामिति चोक्त्वा वै कथयामास तां कथाम्।।2.118.26।।
આ રીતે કહ્યા પછી, ધર્મચારિણી સીતા એ તે સતીને કહ્યું, “સાંભળો,” અને પછી તે સમગ્ર કથા વર્ણવવા લાગી.
Verse 27
मिथिलाधिपतिर्वीरो जनको नाम धर्मवित्।क्षत्रधर्मे ह्यभिरतो न्यायतश्शास्ति मेदिनीम्।।2.118.27।।
“મિથિલામાં જનક નામે એક વીર રાજા હતા, ધર્મવિદ; ક્ષત્રધર્મમાં રત રહી તેઓ ન્યાયપૂર્વક ધરતીનું શાસન કરતા.”
Verse 28
तस्य लाङ्गलहस्तन्य कर्षतः क्षेत्रमण्डलम्।अहं किलोत्थिता भित्वा जगतीं नृपतेस्सुता।।2.118.28।।
યજ્ઞક્ષેત્રના મંડળમાં તે લાંગળ હાથમાં લઈને ખેડતો હતો; ત્યારે હું ધરતીને ભેદીને ઊગી નીકળી—એ રીતે હું નૃપતિની પુત્રી બની.
Verse 29
स मां दृष्ट्वा नरपतिर्मुष्टिविक्षेपतत्परः।पांसुकुण्ठितसर्वाङ्गीं जनको विस्मितोऽभवत्।।2.118.29।।
મને જોઈને નરપતિ જનક મુઠ્ઠીભર (બીજ) છાંટવામાં તત્પર હતા; ધૂળથી ઢંકાયેલા સર્વ અંગોવાળી મને જોઈ તેઓ અતિ વિસ્મિત થયા.
Verse 30
अनपत्येन च स्नेहादङ्कमारोप्य च स्वयम्।ममेयं तनयेत्युक्त्वा स्नेहो मयि निपातितः।।2.118.30।।
સંતાન ન હોવાથી, સ્નેહવશ તેઓ પોતે મને અંકમાં બેસાડ્યા; ‘આ મારી પુત્રી છે’ એમ કહી, પોતાનો સ્નેહ મારા પર વરસાવ્યો.
Verse 31
अन्तरिक्षे च वागुक्ताऽप्रतिमाऽमानुषी किल।एवमेतन्नरपते धर्मेण तनया तव।।2.118.31।।
પછી આકાશમાંથી એક અપ્રતિમ, માનુષી ન હોય એવી વાણી સંભળાઈ: ‘હે નૃપતિ, આ જ સત્ય છે—ધર્મ અનુસાર આ તારી પુત્રી છે.’
Verse 32
ततः प्रहृष्टो धर्मात्मा पिता मे मिथिलाधिपः।अवाप्तो विपुलां बुद्धिं मामवाप्य नराधिपः।।2.118.32।।
ત્યાં પછી મારા પિતા—ધર્માત્મા મિથિલાધિપ—અતિ હર્ષિત થયા; અને મને પ્રાપ્ત કરીને તે નરાધિપે વિશાળ તથા ઉદાર બુદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી.
Verse 33
दत्ता चास्मीष्टवद्देव्यै ज्येष्ठायै पुण्यकर्मणा।तया सम्भाविता चास्मि स्निग्धया मातृसौहृदात्।।2.118.33।।
અને તે પુણ્યકર્મા રાજાએ મને ઇષ્ટવસ્તુ સમાન જ્યેષ્ઠા દેવીને અર્પણ કરી; અને માતૃસ્નેહથી સ્નિગ્ધ એવી તેણીએ મને માતાની મમતા સાથે પોષી-પાલન કરી.
Verse 34
पतिसंयोगसुलभं वयो दृष्ट्वा तु मे पिता।चिन्तामभ्यगमद्धीनो वित्तनाशादिवाधनः।।2.118.34।।
પરંતુ પતિસંયોગને યોગ્ય એવું મારું વય જોઈને મારા પિતા દીન થઈ ચિંતામાં પડ્યા; જાણે ધન નષ્ટ થતાં ગરીબ માણસ નિરાધાર થઈ જાય તેમ.
Verse 35
सदृशाच्चापकृष्टाच्च लोके कन्यापिता जनात्।प्रधर्षणामवाप्नोति शक्रेणापि समो भुवि।।2.118.35।।
કારણ કે આ લોકમાં કન્યાના પિતા—સમાન હોય કે નીચા—લોકોથી અપમાન પામે છે; ભલે પૃથ્વી પર તે શક્ર સમાન મહાન કેમ ન હોય.
Verse 36
तां धर्षणामदूरस्थां दृष्ट्वा चात्मनि पार्थिवः।चिन्तार्णवगतः पारं नाससादाप्लवो यथा।।2.118.36।।
પોતાને માટે તે અપમાન નજીક જ છે એમ જોઈને તે પાર્થિવ ચિંતાના સમુદ્રમાં ડૂબી ગયા; જાણે તરાપ વિના માણસ દૂર કિનારો ન પહોંચે તેમ.
Verse 37
अयोनिजां हि मां ज्ञात्वा नाध्यगच्छद्विचिन्तयन्।सदृशं चानुरूपं च महीपालः पतिं मम।।2.118.37।।
મને અયોનિજાં (ગર્ભથી ન જન્મેલી) જાણીને, ધરતીના અધિપતિ રાજાએ ઘણો વિચાર કર્યો છતાં મારા માટે સમાન અને સર્વથા અનુરૂપ એવો પતિ શોધી શક્યા નહીં.
Verse 38
तस्य बुद्धिरियं जाता चिन्तयानस्य सन्ततम्।स्वयंवरं तनूजायाः करिष्यामीति धीमतः।।2.118.38।।
સતત ચિંતન કરતાં તે ધીમાન રાજાની બુદ્ધિમાં આ નિશ્ચય ઉપજ્યો: “મારી પુત્રી માટે હું સ્વયંવર યોજીશ.”
Verse 39
महायज्ञे तदा तस्य वरुणेन महात्मना।दत्तं धनुर्वरं प्रीत्या तूणी चाक्षयसायकौ।।2.118.39।।
ત્યારે તેના મહાયજ્ઞમાં મહાત્મા વરુણે પ્રસન્નતાપૂર્વક તેને ઉત્તમ ધનુષ્ય, તેમજ તૂણી અને બે અક્ષય બાણ દાનમાં આપ્યા.
Verse 40
असञ्चाल्यं मनुष्यैश्च यत्नेनापि च गौरवात्।तन्न शक्ता नमयितुं स्वप्नेष्वपि नराधिपाः।।2.118.40।।
તે ધનુષ્ય એટલું ભારવાળું હતું કે મહાન પ્રયત્ન છતાં મનુષ્યો તેને હલાવી પણ શકતા નહોતા; અને નરાધિપ રાજાઓ તો તેને વાળવા સ્વપ્નમાં પણ સમર્થ ન હતા.
Verse 41
तद्धनुः प्राप्य मे पित्रा व्याहृतं सत्यवादिना।समवाये नरेन्द्राणां पूर्वमामन्त्र्य पार्थिवान्।।2.118.41।।
તે ધનુષ્ય પ્રાપ્ત કરીને, સત્યવચન પાળનાર મારા પિતાએ, નરેન્દ્રોના સમવાયમાં પહેલાં પૃથ્વીપતિ રાજાઓને આમંત્રિત કર્યા અને ત્યાં પોતાની ઘોષણા કરી.
Verse 42
इदं च धनुरुद्यम्य सज्यं यः कुरुते नरः।तस्य मे दुहिता भार्या भविष्यति न संशयः।।2.118.42।।
‘આ ધનુષ્ય ઉઠાવીને તેને સજ્જ (પ્રત્યંચા ચઢાવી) જે પુરુષ કરે, તેની જ મારી પુત્રી પત્ની બનશે—એમાં સંશય નથી.’
Verse 43
तच्च दृष्ट्वा धनुश्श्रेष्ठं गौरवाद्गिरिसन्निभम्। अभिवाद्य नृपा जग्मुरशक्तास्तस्य तोलने।।2.118.43।।
પર્વત સમાન ભારવાળું તે શ્રેષ્ઠ ધનુષ્ય જોઈને, તેને તોલવામાં પણ અશક્ત રાજાઓએ આદરપૂર્વક અભિવાદન કર્યું અને પાછા ફર્યા.
Verse 44
सुदीर्घस्य तु कालस्य राघवोऽयं महाद्युतिः।विश्वामित्रेण सहितो यज्ञं द्रष्टुं समागतः।।2.118.44।।लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा राम स्सत्यपराक्रमः।
ઘણો લાંબો સમય વીતી ગયા પછી, મહાતેજસ્વી આ રાઘવ—સત્યપરાક્રમી શ્રીરામ—ભાઈ લક્ષ્મણ સાથે અને વિશ્વામિત્ર સાથે યજ્ઞ દર્શન કરવા આવ્યા.
Verse 45
विश्वामित्रस्तु धर्मात्मा मम पित्रा सुपूजितः।।2.118.45।।प्रोवाच पितरं तत्र भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ।
ત્યાં ધર્માત્મા વિશ્વામિત્રને મારા પિતાએ યોગ્ય રીતે પૂજ્યા; પછી વિશ્વામિત્રે ત્યાં મારા પિતાને રામ અને લક્ષ્મણ—એ બે ભાઈઓ વિષે કહ્યું.
Verse 46
सुतौ दशरथस्येमौ धनुर्दर्शकाङ्क्षिणौ।धनुर्दर्शय रामाय राजपुत्राय दैविकम्।।2.118.46।।
આ બે દશરથના પુત્રો છે, ધનુષ્ય દર્શન કરવાની અભિલાષા ધરાવે છે. હે વિપ્ર, રાજપુત્ર શ્રી રામને તે દૈવી ધનુષ્ય દર્શાવો.
Verse 47
इत्युक्तस्तेन विप्रेण तद्धनुस्समुपानयत्।।2.118.47।।निमेषान्तरमात्रेण तदाऽनम्य महाबलः।ज्यां समारोप्य झडिति पूरयामास वीर्यवान्।।2.118.48।।
તે વિપ્રના વચનથી પ્રેરિત થઈ મારા પિતાએ તે ધનુષ્ય આગળ લાવ્યું. ત્યારબાદ મહાબલી, પરાક્રમી શ્રી રામે પળભરમાં તેને નમાવી, તત્ક્ષણે જ્યા ચઢાવી અને વેગથી તેને ખેંચી પૂર્યું.
Verse 48
इत्युक्तस्तेन विप्रेण तद्धनुस्समुपानयत्।।2.118.47।।निमेषान्तरमात्रेण तदाऽनम्य महाबलः।ज्यां समारोप्य झडिति पूरयामास वीर्यवान्।।2.118.48।।
તે વિપ્રના વચનથી પ્રેરિત થઈ મારા પિતાએ તે ધનુષ્ય આગળ લાવ્યું. ત્યારબાદ મહાબલી, પરાક્રમી શ્રી રામે પળભરમાં તેને નમાવી, તત્ક્ષણે જ્યા ચઢાવી અને વેગથી તેને ખેંચી પૂર્યું.
Verse 49
तेन पूरयता वेगान्मध्ये भग्नं द्विधा धनुः।तस्य शब्दो भवद्भीमः पतितस्याशनेरिव।।2.118.49।।
તેને વેગથી ખેંચતાં જ ધનુષ્ય મધ્યમાં તૂટી બે ભાગ થઈ ગયું; અને પડેલા વજ્રના ગર્જનાસમાન તેનો ભયંકર શબ્દ ઊઠ્યો.
Verse 50
ततोऽहं तत्र रामाय पित्रा सत्याभिसन्धिना।निश्चिता दातुमुद्यम्य जलभाजनमुत्तमम्।।2.118.50।।
પછી ત્યાં, સત્યનિષ્ઠ સંકલ્પ ધરાવતા મારા પિતાએ, મને રામને અર્પણ કરવા નિશ્ચય કરીને, ઉત્તમ જલપાત્ર ઉઠાવ્યું.
Verse 51
दीयमानां न तु तदा प्रतिजग्राह राघवः।अविज्ञाय पितुश्छन्दमयोध्याऽधिपतेः प्रभोः।।2.118.51।।
પરંતુ તે ક્ષણે, અયોધ્યાના અધિપતિ એવા પ્રભુ પિતાના મનોભાવને અજાણતાં, રાઘવે મને અર્પિત થતી હોવા છતાં સ્વીકારી નહીં.
Verse 52
तत श्श्वशुरमामन्त्र्य वृद्धं दशरथं नृपम्।मम पित्रा त्वहं दत्ता रामाय विदितात्मने।।2.118.52।।
પછી વૃદ્ધ શ્વશુર એવા નૃપ દશરથને આમંત્રિત કરી, મારા પિતાએ વિદિતાત્મા શ્રીરામને મને અર્પી દીધી.
Verse 53
मम चैवानुजा साध्वी ऊर्मिला प्रियदर्शना।भार्यार्थे लक्ष्मणस्यापि दत्ता पित्रा मम स्वयम्।।2.118.53।।
અને મારી નાની બહેન, સાધ્વી તથા પ્રિયદર્શના ઊર્મિલા પણ, મારા પિતાએ સ્વયં લક્ષ્મણની પત્ની થવા માટે અર્પી હતી.
Verse 54
एवं दत्ताऽस्मि रामाय तदा तस्मिन्स्वयंवरे।अनुरक्ताऽस्मि धर्मेण पतिं वीर्यवतां वरम्।।2.118.54।।
આ રીતે તે સ્વયંવરમાં મને શ્રીરામને અર્પી દેવામાં આવી; અને ધર્મ અનુસાર હું પરાક્રમીોમાં શ્રેષ્ઠ એવા પતિ પ્રત્યે અનુરક્ત રહી છું.
The sarga formalizes a dharma-framework for household life: Sītā articulates unwavering obedience and service to her husband as a normative vow—even hypothetically if the husband lacks good conduct—while also demonstrating restraint and propriety in accepting gifts and narrating her past within a righteous setting.
Patiśuśrūṣā is presented as a central tapas for women in the text’s ethical register, supported by exempla (Sāvitrī, Rohiṇī). The narrative also teaches that legitimacy in marriage and kingship ethics depends on truth-bound procedure and consent (Rāma waits for Daśaratha’s approval).
Cultural institutions include the svayaṃvara and sacrificial ground (the ploughed ritual plot where Sītā emerges). Geographical anchors include Mithilā (Janaka’s realm) and Ayodhyā (Daśaratha’s kingship), with the forest āśrama serving as the dialogic setting for instruction.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.