Sarga 47
अयोध्यायाः पौरविलापः (Lament of the Citizens of Ayodhya on Rama’s Absence)
अयोध्याकाण्ड
પ્રભાતે અયોધ્યાના પૌરોને ખબર પડે છે કે શ્રીરામ હવે દેખાતા નથી. તેઓ મનથી સ્તબ્ધ થઈ જાય છે; શોક એવો છવાઈ જાય છે કે તેમની કર્તૃત્વશક્તિ અને ઓળખની જાગૃતિ પણ જાણે લુપ્ત થઈ ગઈ હોય. તેઓ અહીં-ત્યાં રામના કોઈ ચિહ્નની શોધ કરે છે, ચેતનાને મંદ કરનાર નિદ્રાની નિંદા કરે છે અને સમૂહમાં વિલાપ કરે છે—રામ પિતૃતુલ્ય રક્ષક છે; તેમના વિયોગે જીવન નિષ્ફળ લાગે છે. વિલાપ ક્રમે અતિશય પરાકાષ્ઠાએ પહોંચે છે—મૃત્યુ કે આત્મદાહ સુધીના પ્રસ્તાવો પણ તેઓ કરે છે, કારણ કે નગરના ધર્મકેન્દ્ર સમાન રામથી વિયોગ તેમને અસ્તિત્વનો સંકટ લાગે છે. રથના ચાકનાં નિશાન અનુસરી તેઓ થોડું આગળ જાય છે, પણ માર્ગ ગુમાવી બેસે છે; રથમાર્ગ અદૃશ્ય થવો ભાગ્યના અવરોધનું સ્પષ્ટ પ્રતીક બની રહે છે. થાકી જઈ તેઓ પાછા વળે છે અને અયોધ્યામાં પ્રવેશે છે; સમૃદ્ધ ઘરોમાં પણ મુશ્કેલીથી પગ મૂકે છે અને શોકથી પોતાના જ સગાંને ઓળખી શકતા નથી. અંતે ઉપમાઓની પરત—ગરુડથી સર્પશૂન્ય થયેલી નદી, ચંદ્રવિહિન આકાશ અને જલવિહિન સમુદ્ર જેવી રામવિહિન અયોધ્યા દેખાય છે; રાજકીય અભાવને જાણે વૈશ્વિક વંચિતતા રૂપે ચિતરવામાં આવે છે.
Shlokas
Verse 1
प्रभातायां तु शर्वर्यां पौरास्ते राघवं विना।शोकोपहतनिश्चेष्टा बभूवुर्हतचेतसः।।।।
રાત પ્રભાત તરફ વળતાં, રાઘવને વિના જોયા તે નાગરિકો શોકથી ચેતના હારી નિષ્ક્રિય બની ગયા, હૃદય વિહ્વળ થઈ પડ્યા.
Verse 2
शोकजाश्रुपरिद्यूना वीक्षमाणास्ततस्ततः।आलोकमपि रामस्य न पश्यन्ति स्म दुःखिताः।।।।
શોકજન્ય અશ્રુઓથી ભીંજાઈ, તેઓ અહીં-ત્યાં નજર ફેરવતા; પરંતુ દુઃખમાં રામનો અણસાર પણ તેમને દેખાતો ન હતો.
Verse 3
ते विषादार्तवदना रहितास्तेन धीमता।कृपणाः करुणा वाचो वदन्ति स्म मनस्विनः।।।।
તે મનસ્વી લોકો, ધીમાન રામથી વિયોગે વિષાદગ્રસ્ત મુખવાળા, કરુણા જગાવતી દયનીય વાણી બોલતા હતા.
Verse 4
धिगस्तु खलु निद्रां तां ययाऽपहृतचेतसः।नाद्य पश्यामहे रामं पृथूरस्कं महाभुजम्।।।।
ધિક્કાર છે એ નિદ્રાને, જેણે અમારું ચેતન હરી લીધું; આજે અમે પૃથુવક્ષ અને મહાભુજ રામને જોઈ શકતા નથી.
Verse 5
कथं नाम महाबाहु स्स तथावितथक्रियः।भक्तं जनं परित्यज्य प्रवासं राघवो गतः।।।।
મહાબાહુ રાઘવ, જેના કર્મ ભક્તજન માટે કદી નિષ્ફળ નથી, તે કેવી રીતે પોતાના ભક્તજનને ત્યજી વનમાં પ્રવાસે ગયો?
Verse 6
यो नः सदा पालयति पिता पुत्रानिवौरसान्।कथं रघूणां स श्रेष्ठस्त्यक्त्वा नो विपिनं गतः।।।।
જે અમને સદા પિતા જેમ પોતાના ઔરસ પુત્રોને રક્ષે તેમ પાળતો હતો—રઘુવંશમાં શ્રેષ્ઠ એવા તે કેવી રીતે અમને ત્યજી વનમાં ગયો?
Verse 7
इहैव निधनं यामो महाप्रस्थानमेव वा।रामेण रहितानां हि किमर्थं जीवितं हि नः।।।।
અહીં જ મરણ પામીએ, અથવા મહાપ્રસ્થાન કરીએ; રામ વિના રહેલાં અમારું જીવન જ શેના કામનું?
Verse 8
सन्ति शुष्काणि काष्ठानि प्रभूतानि महान्ति च।तैः प्रज्वाल्य चितां सर्वे प्रविशामोऽथ पावकम्।।।।
અહીં ઘણાં મોટા સૂકા કાઠાં છે; તેનાથી ચિતા પ્રજ્વલિત કરી, પછી આપણે સૌ અગ્નિમાં પ્રવેશ કરીએ.
Verse 9
किं वक्ष्यामो महाबाहुरनसूयः प्रियंवदः।नीत स्स राघवोऽस्माभिरिति वक्तुं कथं क्षमम्।।।।
અનસૂય, પ્રિયવચન અને મહાબાહુ એવા રાઘવને—‘અમે તેને લઈ ગયા’ એમ કહેવું—અમે શું કહીએ? એ કહેવું કેવી રીતે સહ્ય છે?
Verse 10
सा नूनं नगरी दीना दृष्ट्वाऽस्मान् राघवं विना।भविष्यति निरानन्दा सस्त्रीबालवयोधिका।।।।
નિશ્ચયે એ નગરી રાઘવ વિના અમને જોઈ દીન બની જશે; સ્ત્રીઓ, બાળકો અને વૃદ્ધો સૌ આનંદવિહોણા થઈ જશે.
Verse 11
निर्यातास्तेन वीरेण सह नित्यं जितात्मना।विहीनास्तेन च पुनः कथं पश्याम तां पुरीम्।।।।
અમે સદા તે વિજયી આત્મસંયમી વીર સાથે જ નીકળતા; હવે તેના વિયોગે, એ પુરીને ફરી કેવી રીતે જોઈ શકીશું?
Verse 12
इतीव बहुधा वाचो बाहुमुद्यम्य ते जनाः।विलपन्ति स्म दुःखार्ता विवत्सा इव धेनवः।।।।
એમ અનેક રીતે બોલતા અને બાહુ ઊંચા કરીને, દુઃખથી પીડિત તે લોકો વાછરડા વિનાની ગાયો જેમ વિલાપ કરવા લાગ્યા.
Verse 13
ततो मार्गानुसारेण गत्वा किञ्चित् क्षणं पुनः।मार्गनाशाद्विषादेन महता समभिप्लुताः।।।।
પછી માર્ગને અનુસરી થોડો ક્ષણ આગળ ગયા; પરંતુ માર્ગ ગુમાતાં જ, ભારે વિષાદથી ફરી તેઓ સંપૂર્ણપણે છલકાઈ ગયા.
Verse 14
रथस्य मार्गनाशेन न्यवर्तन्त मनस्विनः।किमिदं किं करिष्यामो दैवेनोपहता इति।।।।
રથના માર્ગના નિશાન નષ્ટ થતાં, મનસ્વી તે લોકો પાછા વળ્યા અને બોલ્યા: “આ શું? દૈવથી આઘાત પામ્યા—હવે શું કરશું?”
Verse 15
ततो यथागतेनैव मार्गेण क्लान्तचेतसः।अयोध्यामागमन्सर्वे पुरीं व्यथितसज्जनाम्।।।।
પછી, જેમ આવ્યા હતા એ જ માર્ગે, થાકેલા ચિત્તવાળા તેઓ બધા પાછા ફરી અયોધ્યા પહોંચ્યા—જ્યાં સજ્જનો વ્યથિત હતા એવી નગરીમાં.
Verse 16
आलोक्य नगरीं तां च क्षयव्याकुलमानसाः।आवर्तयन्त तेऽश्रूणि नयनैः शोकपीडितैः।।।।
તે નગરીને જોઈ, ક્ષયથી વ્યાકુલ થયેલા મનવાળા તેઓ શોકથી પીડિત નેત્રોથી આંસુઓ વહાવતાં રહ્યા.
Verse 17
एषा रामेण नगरी रहिता नातिशोभते।आपगा गरुडेनेव ह्रदादुद्धृतपन्नगा।।।।
રામ વિના આ નગરી વિશેષ શોભતી નથી; જેમ ગરુડ હ્રદના તળમાંથી સર્પોને ઉપાડી લે તો નદી નિર્ઝર પણ નિષ્પ્રભ લાગે તેમ.
Verse 18
चन्द्रहीनमिवाकाशं तोयहीनमिवार्णवम्।अपश्यन्निहतानन्दं नगरं ते विचेतसः।।।।
શોકથી વિહ્વળ મનવાળા તેઓએ આનંદ નષ્ટ થયેલું નગર જોયું—ચંદ્રવિહોણા આકાશ જેવું, જળવિહોણા સમુદ્ર જેવું.
Verse 19
ते तानि वेश्मानि महाधनानिदुःखेन दुःखोपहता विशन्तः।नैव प्रजज्ञुः स्वजनं जनं वानिरीक्षमाणाः प्रविनष्टहर्षाः।।।।
તે મહાધનવંતાં ગૃહોમાં તેઓ દુઃખે દુઃખથી આઘાત પામીને કઠિનતાથી પ્રવેશ્યા; હર્ષ નષ્ટ થયો હતો; નજરે જોતા છતાં પોતાના સ્વજનો કે અન્ય લોકોને પણ તેઓ ઓળખી શક્યા નહીં.
Frequently Asked Questions
The community confronts a civic dharma-crisis: having accompanied or enabled Rāma’s departure, they must face returning without him and account for their role; their proposed actions (even self-destruction) dramatize the perceived collapse of meaningful life when the moral exemplar is absent.
The sarga teaches how leadership functions as moral orientation: when the dhārmic anchor is removed, perception, recognition, and agency degrade—suggesting that social order depends not only on institutions but on embodied virtue that citizens internalize.
Ayodhyā is the primary landmark, mapped through civic spaces (roads, homes) and the chariot-route; culturally, the lament tradition is foregrounded, along with imagery of pyre/fire and the Garuḍa–serpent motif used to express the city’s loss of beauty and protection.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.