Sarga 66
अयोध्यायां शोकविलापः — Lamentation in Ayodhya after Daśaratha’s death
अयोध्याकाण्ड
દશરથના સ્વર્ગારોહણ પછી અયોધ્યામાં શોકનું ઘન દૃશ્ય ઊભું થાય છે. કૌસલ્યા દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ રાજાનું મસ્તક પોતાની ગોદમાં મૂકે છે અને કૈકેયીને દોષારોપણ સાથે કરુણ વિલાપ કરે છે. તે આપત્તિને તીવ્ર ઉપમાઓથી દર્શાવે છે—બુઝાયેલી અગ્નિ, જળવિહોણો સમુદ્ર, તેજવિહોણો સૂર્ય જેવી અયોધ્યા થઈ ગઈ છે. તેના વચનોમાં દુઃખનો વિસ્તાર થાય છે—વનમાં સીતાની અસહાયતા અને ભય, તેમજ જનક પણ શોકથી તૂટી પડી શકે તેવી આશંકા. વિધવાવેદનાની પરાકાષ્ઠામાં કૌસલ્યા પતિના દેહ સાથે અગ્નિમાં પ્રવેશ કરવાની પ્રતિજ્ઞા વ્યક્ત કરે છે. દાસીઓ તેને રોકી દૂર લઈ જાય છે. વડીલોના આદેશથી મંત્રીઓ રાજદેહને તેલની દ્રોણીમાં સુરક્ષિત રાખે છે અને પુત્ર હાજર ન થાય ત્યાં સુધી અંત્યેષ્ટિ સ્થગિત કરે છે—વંશધર્મ અને શ્રાદ્ધવિધિની મર્યાદા જાળવતાં. અંતઃપુરની સ્ત્રીઓ સમૂહમાં વિલાપ કરે છે અને અયોધ્યા ચંદ્રવિહોણી રાત્રિ કે સૂર્યવિહોણા દિવસ જેવી મ્લાન અને અવ્યવસ્થિત દેખાય છે. નગરજન કૈકેયીની નિંદા કરવા લાગે છે—રાજમહેલનો ખાનગી નિર્ણય સમગ્ર નગર માટે શોક અને નૈતિક ચુકાદો બની જાય છે, તે અહીં સ્પષ્ટ થાય છે।
Shlokas
Verse 1
तमग्निमिव संशान्तमम्बुहीनमिवार्णवम्।हतप्रभमिवाऽऽदित्यं स्वर्गस्थं प्रेक्ष्य पार्थिवम्।।।।कौसल्या बाष्पपूर्णाक्षी विविधां शोककर्शिता।उपगृह्य शिरो राज्ञः कैकेयीं प्रत्यभाषत।।।।
રાજાને સ્વર્ગસ્થ થયેલા જોઈ—અચાનક શાંત થયેલા અગ્નિ સમાન, જળહીન સમુદ્ર સમાન, તેજહીન આદિત્ય સમાન—અશ્રુપૂર્ણ નેત્રો અને અનેક શોકથી ક્ષીણ થયેલી કૌસલ્યાએ રાજાનું શિર પોતાના અંકમાં લઈને કૈકેયીને કહ્યું.
Verse 2
तमग्निमिव संशान्तमम्बुहीनमिवार्णवम्।हतप्रभमिवाऽऽदित्यं स्वर्गस्थं प्रेक्ष्य पार्थिवम्।।2.66.1।। कौसल्या बाष्पपूर्णाक्षी विविधां शोककर्शिता।उपगृह्य शिरो राज्ञः कैकेयीं प्रत्यभाषत।।2.66.2।।
સ્વર્ગસ્થ થયેલા રાજાને જોઈ—જાણે અગ્નિ અચાનક શાંત થયો હોય, જાણે જળવિહોણો સમુદ્ર હોય, જાણે તેજહીન સૂર્ય હોય—અશ્રુભર્યા નેત્રો અને અનેક શોકોથી ક્ષીણ થયેલી કૌસલ્યાએ રાજાનું શિર ઉઠાવી કૈકેયીને સંબોધી કહ્યું.
Verse 3
सकामा भव कैकेयि भुङ्क्ष्व राज्यमकण्टकम्।त्यक्त्वा राजानमेकाग्रा नृशंसे दुष्टचारिणि।।।।
હવે તું તૃપ્ત થા, હે કૈકેયી—અડચણ વિનાનું રાજ્ય ભોગવ. એકાગ્ર થઈ રાજાને ત્યજી દીધા, હે નિર્દયે, હે દુષ્ટચરિત્ર સ્ત્રી!
Verse 4
विहाय मां गतो रामः भर्ता च स्वर्गतो मम।विपथे सार्थहीनेव नाहं जीवितुमुत्सहे।।।।
મને છોડીને રામ ચાલ્યા ગયા; અને મારા સ્વામી દશરથ સ્વર્ગે પધાર્યા. સાથીવિહોણો પથભ્રષ્ટ મુસાફર જેમ, તેમ હવે મને જીવવાની ઇચ્છા રહી નથી.
Verse 5
भर्तारं तं परित्यज्य का स्त्री दैवतमात्मनः।इच्छेज्जीवितुमन्यत्र कैकेय्यास्त्यक्तधर्मणः।।।।
પતિને—પોતાના જીવતા દેવને—ત્યજીને કઈ સ્ત્રી બીજે ક્યાંય જીવવા ઇચ્છે? ધર્મ ત્યજેલી કૈકેયી સિવાય કોઈ નહીં.
Verse 6
न लुब्धो बुध्यते दोषान् किम्पाकमिव भक्षयन्।कुब्जानिमित्तं कैकेय्या राघवाणां कुलं हतम्।।।।
લોભી માણસ કિમ્પાક ફળ ખાતાં તેના દોષો સમજતો નથી. તેમ જ કુબ્જાના પ્રભાવથી કૈકેયીએ રાઘવોનું કુલ વિનાશ પામ્યું છે.
Verse 7
अनियोगे नियुक्तेन राज्ञा रामं विवासितम्।सभार्यं जनकश्श्रुत्वा परितप्स्यत्यहं यथा।।।।
અન્યાય માર્ગે દબાણથી પ્રવૃત્ત થયેલા રાજાએ રામને પત્ની સહિત વનમાં મોકલ્યા—આ સાંભળીને જનક પણ મારી જેમ જ દુઃખથી દહશે.
Verse 8
स मामनाथां विधवां नाद्य जानाति धार्मिकः।रामः कमलपत्राक्षः जीवन्नाशमितो गतः।।।।
ધર્માત્મા કમલપત્રાક્ષ રામ આજે જાણતા નથી કે હું અનાથ, વિધવા બની રહી છું; તેઓ જીવતા હોવા છતાં મારા માટે તો આશાહીન થઈ વિલુપ્ત સમાન ગયા છે.
Verse 9
विदेहराजस्य सुता तथा सीता तपस्विनी।दुःखस्यानुचिता दुःखं वने पर्युद्विजिष्यति।।।।
વિદેહરાજની પુત્રી, તપસ્વિની સીતા પણ—આવા દુઃખને સહન કરવા અયોગ્ય—વનમાં દુઃખથી અત્યંત વ્યાકુળ થઈ જશે.
Verse 10
नदतां भीमघोषाणां निशासु मृगपक्षिणाम्।निशम्य नूनं सन्त्रस्ता राघवं संश्रयिष्यति।।।।
રાત્રિમાં ભયંકર ઘોષે નાદ કરતા મૃગ અને પક્ષીઓના શબ્દો સાંભળી, સીતા નિશ્ચયે સંત્રસ્ત થઈ રાઘવનું શરણ લેશે.
Verse 11
वृद्धश्चैवाल्पपुत्रश्च वैदेहीमनुचिन्तयन्।सोऽपि शोकसमाविष्टो ननु त्यक्ष्यति जीवितम्।।।।
વૃદ્ધ અને પુત્રહીન જનક પણ વૈદેહીનું સતત ચિંતન કરતા, શોકમાં ડૂબી, નિશ્ચયે જીવન ત્યજી દેશે.
Verse 12
साऽहमद्यैव दिष्टान्तं गमिष्यामि पतिव्रता।इदं शरीर मालिङ्ग्य प्रवेक्ष्यामि हुताशनम्।।।।
હું, પતિવ્રતા પત્ની, આજ જ દિષ્ટાંતને પામવા જઈશ; આ દેહને આલિંગીને હું હુતાશનમાં પ્રવેશ કરીશ.
Verse 13
तां ततस्सम्परिष्वज्य विलपन्तीं तपस्विनीम्।व्यपनीय सुदुःखार्तां कौसल्यां व्यावहारिकाः।।।।
વિલાપ કરતી તે તપસ્વિની કૌસલ્યાને તેઓએ આલિંગન કર્યું; અતિ દુઃખથી પીડિત રાણી કૌસલ્યાને સેવિકાઓએ ધીમેથી દૂર લઈ ગઈ.
Verse 14
तैलद्रोण्यामथामात्या सम्वेश्य जगतीपतिम्।राज्ञस्सर्वाण्यथादिष्टाश्चक्रुः कर्माण्यनन्तरम्।।।।
પછી મંત્રીઓએ આજ્ઞા મુજબ જગત્પતિ રાજાને તેલની દ્રોણીમાં શયન કરાવી, ત્યારબાદ તરત કરવાપાત્ર સર્વ વિધિઓ કરી.
Verse 15
न तु सङ्कलनं राज्ञो विना पुत्रेण मन्त्रिणः।सर्वज्ञाः कर्तुमीषुस्ते ततो रक्षन्ति भूमिपम्।।।।
પરંતુ સર્વજ્ઞ મંત્રીઓ પુત્ર વિના રાજાનું સંકલન (અંત્યેષ્ટિ-વિધિ) કરવું ઇચ્છતા ન હતા; તેથી તેઓ ભૂપતિના દેહનું રક્ષણ કરીને પહેરો આપતા રહ્યા.
Verse 16
तैलद्रोण्यां तु सचिवैश्शायितं तं नराधिपम्।हा मृतोऽयमिति ज्ञात्वा स्त्रियस्ताः पर्यदेवयन्।।।।
મંત્રીઓએ તે નરાધિપને તેલદ્રોણીમાં શયન કરાવ્યો તે જોઈ, ‘હાય, આ તો મૃત્યુ પામ્યો!’ એમ જાણી તે સ્ત્રીઓ શોકવિલાપ કરવા લાગી.
Verse 17
बाहूनुद्यम्य कृपणाः नेत्रप्रस्रवणैर्मुखैः।रुदन्त्य श्शोकसन्तप्ताः कृपणं पर्यदेवयन्।।।।
બાહુ ઊંચા કરી, મુખે અશ્રુધારા વહેતી, શોકથી દગ્ધ થઈ રડતી, તેઓ કરુણ રીતે અવિરત વિલાપ કરવા લાગ્યાં.
Verse 18
हा महाराज रामेण सततं प्रियवादिना।विहीनास्सत्यसन्धेन किमर्थं विजहासि नः।।।।
હાય મહારાજ! સદા પ્રિયવચન બોલનાર અને સત્યસંધ એવા રામથી તો અમે પહેલેથી જ વિહોણા થઈ ગયા; હવે તમે અમને શા માટે ત્યજી દો છો?
Verse 19
कैकेय्या दुष्टभावायाः राघवेण वियोजिताः।कथं पतिघ्नया वत्स्याम स्समीपे विधवा वयम्।।।।
દુષ્ટભાવવાળી કૈકેયી દ્વારા રાઘવથી વિયોગિત થઈ, અને હવે વિધવા બનેલી અમે—પતિઘ્ની બની ગયેલી તેની પાસે કેવી રીતે રહી શકીશું?
Verse 20
स हि नाथस्सदास्माकं तव च प्रभुरात्मवान्।वनं रामो गतश्श्रीमान्विहाय नृपतिश्रियम्।।।।
કારણ કે શ્રીમાન, આત્મસંયમી રામ—સદા અમારો અને તમારો પણ નાથ તથા પ્રભુ—નૃપતિશ્રી ત્યજી વનમાં ગયા છે.
Verse 21
त्वया तेन च वीरेण विना व्यसनमोहिताः।कथं वयं निवत्स्यामः कैकेय्या च विदूषिताः।।।।
તારા વિના અને તે પરાક્રમી રામ વિના, આપત્તિ અને શોકથી મોહિત થઈ, અને કૈકેયી દ્વારા વધુ અપમાનિત થઈ, અમે કેવી રીતે જીવતા રહી શકીશું?
Verse 22
यया तु राजा रामश्च लक्ष्मणश्च महाबलः।सीतया सह सन्त्यक्ता स्साकमन्यं न हास्यति।।।।
જે સ્ત્રીએ રાજાને, રામને અને મહાબલી લક્ષ્મણને—સીતા સહીત—ત્યજી દીધા, એવી કૈકેયી બીજાને કોને નહીં ત્યજે?
Verse 23
ता बाष्पेण च संवीताश्शोकेन विपुलेन च।व्यवेष्टन्त निरानन्दा राघवस्य वरस्त्रियः।।।।
રાઘવની શ્રેષ્ઠ રાણીઓ આંસુઓથી ઢંકાઈ અને વિશાળ શોકથી ઘેરાઈ, આનંદવિહોણી બની વ્યાકુળતાથી તડફડાતી રહી.
Verse 24
निशा चन्द्रविहीनेव स्त्रीव भर्तृविवर्जिता।पुरी नाराजतायोध्या हीना राज्ञा महात्मना।।।।
મહાત્મા રાજા વિના અયોધ્યા પુરી હવે તેજસ્વી રહી નહીં—ચંદ્રવિહોણી રાત જેવી, પતિથી વિયોગિની સ્ત્રી જેવી.
Verse 25
बाष्पपर्याकुलजना हाहाभूतकुलाङ्गना।शून्यचत्वरवेश्मान्ता न बभ्राज यथापुरम्।।।।
આંસુઓથી વ્યાકુળ જનસમૂહ, ‘હાય હાય’ કહી રડતી કુળવધૂઓ, અને ખાલી ચૌક-ચોરાહા તથા ગલીઓ-ઘરો વચ્ચે—નગર પહેલાં જેવી શોભા ધરાવતું ન રહ્યું.
Verse 26
गते तु शोकात् त्रिदिवं नराधिपे महीतलस्थासु नृपाङ्गनासु च।निवृत्तचारस्सहसा गतो रविः प्रवृत्तचारा रजनी ह्युपस्थिता।।।।
શોકથી નરાધિપ સ્વર્ગે પધાર્યા અને ધરા પર રાણીવર્ગ પડી રહ્યો; ત્યારે જાણે સૂર્યે અચાનક પોતાની ગતિ રોકી વિદાય લીધી, અને અંધકારમાં ફરનારને અનુકૂળ એવી રાત સહસા આવી ઊભી રહી.
Verse 27
ऋते तु पुत्राद्धहनं महीपतेर्नरोचयन्ते सुहृदस्समागताः।इतीव तस्मिन् शयने न्यवेशयन् वनिचिन्त्य राजानमचिन्त्य दर्शनम्।।।।
પણ પુત્ર હાજર ન હોવાથી એકત્ર થયેલા સુહૃદોએ મહારાજની ચિતાગ્નિ પ્રજ્વલિત કરવા મંજૂરી ન આપી; તેથી વિચારવિમર્શ કરીને, અચિંત્ય દશામાં આવેલા રાજાને તે શય્યા પર શયન કરાવ્યા.
Verse 28
गतप्रभा द्यौरिव भास्करं विना व्यपेतनक्षत्रगणेव शर्वरी।पुरी बभासे रहिता महात्मना न चास्रकण्ठाऽकुलमार्गचत्वरा।।।।
મહાત્મા રાજા વિના નગરીની કાંતિ લુપ્ત થઈ—જેમ સૂર્ય વિના આકાશ, તેમ તારાગણ વિહોણી રાત; અને તેની ગલીઓ-ચોકો ગળું ઘૂંટે એવા રોદનથી ભરાઈ ગયા.
Verse 29
नराश्च नार्यश्च समेत्य सङ्घशः विगर्हमाणा भरतस्य मातरम्।तदा नगर्यां नरदेवसङ्क्षये बभूवुरार्ता न च शर्म लेभिरे।।।।
ત્યારે નરદેવ સમાન રાજાના અવસાન પછી નગરીમાં પુરુષો અને સ્ત્રીઓ ટોળે ટોળે ભેગા થઈ ભરતની માતાને ધિક્કારવા લાગ્યા; દુઃખથી પીડિત તેઓને શાંતિ ન મળી.
Frequently Asked Questions
The sarga highlights the dharma-protocol of antyeṣṭi: ministers refuse to perform the king’s funeral obsequies without the presence of a son, so they preserve the body in a tailadroṇī (oil trough) while awaiting rightful ritual agency.
Grief is portrayed as both personal and political: private choices (boons, exile) generate cascading suffering across family, allies, and city; the text implies that dharma must be safeguarded even amid emotional collapse, yet it records the moral cost of adharma through communal lament.
Ayodhyā is the central civic landmark, depicted through deserted squares and courtyards; culturally, the oil-trough preservation of the corpse and the deferred cremation rites foreground courtly funerary practice tied to dynastic legitimacy.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.