Sarga 111

Verse 1

वसिष्ठस्तु तदा राममुक्त्वा राजपुरोहितः ।अब्रवीद्धर्मसंयुक्तं पुनरेवापरं वचः ॥१॥

ત્યારે રાજપુરોહિત વશિષ્ઠે રામને સંબોધી, ધર્મસંયુક્ત એવા બીજા વચનો ફરીથી કહ્યા.

Verse 2

पुरुषस्येह जातस्य भवन्ति गुरवस्त्रयः ।आचार्यश्चैव काकुत्स्थ पिता माता च राघव ॥२॥

આ લોકમાં જન્મેલા દરેક પુરુષને ત્રણ ગુરુ હોય છે: આચાર્ય, પિતા અને માતા—હે કાકુત્સ્થ, હે રાઘવ!

Verse 3

पिता ह्येवं जनयति पुरुषं पुरुषर्षभ ।प्रज्ञां ददाति चाचार्यस्तस्मात्स गुरुरुच्यते ॥३॥

હે પુરુષશ્રેષ્ઠ! પિતા આ રીતે પુરુષને જન્મ આપે છે; પરંતુ આચાર્ય જ પ્રજ્ઞા આપે છે—એથી તેને ‘ગુરુ’ કહેવાય છે.

Verse 4

सोऽहं ते पितुराचार्यस्तव चैव परन्तप ।मम त्वं वचनं कुर्वन्नातिवर्तेस्सतां गतिम् ॥४॥

હે પરંતપ! હું તારા પિતાનો પણ આચાર્ય છું અને તારો પણ. તું મારું વચન પાળશે તો સજ્જનોના માર્ગને લંઘીશ નહીં.

Verse 5

इमा हि ते परिषद श्श्रेणयश्च द्विजास्तथा ।एषु तात चरन्धर्मं नातिवर्तेः स‌तां गतिम् ॥५॥

આ તો તારી પોતાની પરિષદ, શ્રેણીઓ અને દ્વિજજન પણ છે. તાત, એમની પ્રત્યે ધર્મનું આચરણ કરતો તું સજ્જનોના માર્ગથી કદી વિમુખ નહીં થાશે.

Verse 6

वृद्धाया धर्मशीलाया मातुर्नार्हस्यवर्तितुम् ।अस्या हि वचनं कुर्वन्नातिवर्तेस्सतां गतिम् ॥६॥

તે તારી વૃદ્ધા, ધર્મશીલા માતા છે; તેની સેવા અટકાવવી તને શોભતી નથી. તેની આજ્ઞા પાળતો તું સજ્જનોના માર્ગથી કદી ભટકશે નહીં.

Verse 7

भरतस्य वचः कुर्वन्याचमानस्य राघव ।आत्मानं नातिवर्तेस्त्वं सत्यधर्मपराक्रम ॥७॥

હે રાઘવ, વિનંતી કરનાર ભરતના વચનનું પાલન કરશો તો તું પોતાના આત્માને વિરુદ્ધ નહીં જશો—હે સત્ય અને ધર્મમાં પરાક્રમ ધરાવનાર!

Verse 8

एवं मधुरमुक्तस्सन् गुरुणा राघवस्स्वयम् ।प्रत्युवाच समासीनं वसिष्ठं पुरुषर्षभः ॥८॥

ગુરુએ આમ મધુર વચનો કહ્યા પછી, પુરુષર્ષભ રાઘવે પાસે બેઠેલા વસિષ્ઠને પોતે સંક્ષેપમાં ઉત્તર આપ્યો.

Verses 9-10

यन्मातापितरौ वृत्तं तनये कुरुतः स‌दा ।न सुप्रतिकरं तत् तु मात्रा पित्रा च यत्कृतम् ॥९॥यथाशक्ति प्रदानेन स्वापनोच्छादनेन च ।नित्यं च प्रियवादेन तथा संवर्धनेन च ॥१०॥

માતાપિતા સંતાન માટે સદા જે રીતે વર્તે છે—યથાશક્તિ આપવું, સુવડાવવું અને ઢાંકવું, રોજ પ્રિય વચન બોલવું અને પોષણ કરીને ઉછેરવું—માતા-પિતાએ કરેલું એ ઉપકાર સહેલાઈથી કદી પ્રતિફળિત થતું નથી.

Verse 11

स हि राजा जनयिता पिता दशरथो मम ।आज्ञातं यन्मया तस्य न तन्मिथ्या भविष्यति ॥११॥

કારણ કે રાજા દશરથ મારા જનક પિતા છે; મેં તેમને જે પ્રતિજ્ઞા કરી છે તે કદી અસત્ય નહીં બને.

Verse 12

एवमुक्तस्तु रामेण भरतः प्रत्यनन्तरम् ।उवाच परमोदारस्सूतं परमदुर्मनाः ॥१२॥

રામે આમ કહ્યા પછી, પરમ ઉદાર અને મહાદાનવીર છતાં શોકથી અત્યંત વ્યાકુળ ભરતે તરત જ નજીક ઊભેલા સારથિને કહ્યું.

Verse 13

इह मे स्थण्डिले शीघ्रं कुशानास्तर सारथे ।आर्यं प्रत्युपवेक्ष्यामि यावन्मे न प्रसीदति ॥१३॥

હે સારથી, અહીં આ નિર્વસ્ત્ર ભૂમિ પર તુરંત કુશ ઘાસ પાથરી દે. જ્યાં સુધી મારા આર્ય ભાઈ પ્રસન્ન ન થાય, ત્યાં સુધી હું અહીં ઉપવાસ-ધરણા કરીને પડ્યો રહીશ.

Verse 14

अनाहारो निरालोको धनहीनो यथा द्विजः ।शेष्ये पुरस्ताच्छालाया यावन्न प्रतियास्यति ॥१४॥

અન્ન વિના, પ્રકાશથી વિમુખ, અને ધનહીન દ્વિજ સમાન, હું ઝૂંપડીના દ્વારે આગળ સૂઈ રહીશ—જ્યાં સુધી તે પાછા ફરવા સંમત ન થાય.

Verse 15

स तु राममवेक्षन्तं सुमन्त्रं पेक्ष्य दुर्मनाः ।कुशोत्तरमुपस्थाप्य भूमावेवाऽस्तरत्स्वयम् ॥१५॥

મનથી વ્યથિત ભરતે, રામના આદેશની રાહ જોતાં સુમંત્રને જોયા; પછી પોતે જ કુશનું આસન લાવી ભૂમિ પર પાથરી દીધું.

Verse 16

तमुवाच महातेजा रामो राजर्षिसत्तमः ।किं मां भरत कुर्वाणं तात प्रत्युपवेक्ष्यसि ॥१६॥

મહાતેજસ્વી, રાજર્ષિઓમાં શ્રેષ્ઠ એવા શ્રીરામે તેને કહ્યું: “પ્રિય ભરત, મેં તને શું અપરાધ કર્યો છે કે તું મારું માર્ગ અવરોધવા મારી સામે ધરણા કરીને પડી રહ્યો છે?”

Verse 17

ब्राह्मणो ह्येकपार्श्वेन नरान्रोद्धुमिहार्हति ।न तु मूर्धाभिषिक्तानां विधिः प्रत्युपवेशने ॥१७॥

આ લોકમાં એક બાજુ પડેલો બ્રાહ્મણ જ એવો અધિકારી માનવામાં આવે છે કે તે આ રીતે લોકોને રોકી શકે; પરંતુ રાજ્યાભિષિક્ત માટે ધરણા કરીને પડવાની શાસ્ત્રીય રીત નથી.

Verse 18

उत्तिष्ठ नरशार्दूल हित्वैतद्दारुणं व्रतम् ।पुरवर्यामितः क्षिप्रमयोध्यां याहि राघव ॥१८॥

ઉઠો, નરશાર્દૂલ! આ દારુણ વ્રત ત્યજી દો. અહીંથી ત્વરિત પુરવર્યા અયોધ્યામાં જાઓ, હે રઘુકુલનંદન!

Verse 19

आसीनस्त्वेव भरतः पौरजानपदं जनम् ।उवाच सर्वतः प्रेक्ष्य किमार्यं नानुशासथ ॥१९॥

ત્યાં પણ બેઠેલા ભરતે ચારે તરફ નજર કરીને નગરવાસી અને જનપદવાસી જનને કહ્યું: “તમે મારા આર્ય ભાઈને ઉપદેશ કેમ નથી આપતા?”

Verse 20

ते तदोचुर्महात्मानं पौरजानपदा जनाः ।काकुत्स्थमभिजानीमः सम्यग् वदति राघवः ॥२०॥

ત્યારે નગરવાસી અને જનપદના લોકો મહાત્મા ભરતને બોલ્યા: “અમે કાકુત્સ્થ શ્રીરામને સારી રીતે જાણીએ છીએ; રાઘવ જે બોલ્યા છે તે સર્વથા યોગ્ય છે.”

Verse 21

एषोऽपि हि महाभागः पितुर्वचसि तिष्ठति ।अत एव न शक्ताः स्मो व्यावर्तयितुमञ्जसा ॥२१॥

કારણ કે આ મહાભાગ્યશાળી પુરુષ પિતાના વચનમાં અડગ રહે છે; તેથી અમે તેને સહેલાઈથી કે તત્કાળ પાછો ફેરવી શકતા નથી.

Verse 22

तेषामाज्ञाय वचनं रामो वचनमब्रवीत् ।एवं निबोध वचनं सुहृदां धर्मचक्षुषाम् ॥२२॥

તેમના વચનને સમજીને રામે કહ્યું: “હવે સાંભળો—ધર્મદૃષ્ટિ ધરાવતા, હિતેચ્છુ સુહૃદોના ઉપદેશવચન.”

Verse 23

एतच्चैवोभयं श्रुत्वा सम्यक्सम्पश्य राघव ।उत्तिष्ठ त्वं महाबाहो मां च स्पृश तथोदकम् ॥२३॥

“બન્ને પક્ષનું વચન સાંભળી, હે રાઘવ, સમ્યક્ વિચાર કર. હે મહાબાહો, ઊભા થા; મને સ્પર્શ કર અને પછી જળ સ્પર્શ કર (આચમન કર).”

Verse 24

अथोत्थाय जलंस्पृष्ट्वा भरतो वाक्यमब्रवीत् ।श्रुण्वन्तु मे परिषदो मन्त्रिण श्श्रेणयस्तथा ॥२४॥

પછી ભરત ઊભા થયા, જળ સ્પર્શ કરીને બોલ્યા: “સભાસદો સાંભળો—મંત્રીઓ અને શ્રેણીપતિઓ પણ, સૌ મારા વચન સાંભળો.”

Verse 25

न याचे पितरं राज्यं नानुशासामि मातरम् ।आर्यं परमधर्मज्ञं नानुजानामि राघवम् ॥२५॥

મેં પિતાજી પાસે રાજ્યની યાચના કરી નથી, ન માતાજીને તે માટે આગ્રહ કર્યો છે; અને આર્ય, પરમધર્મજ્ઞ એવા રાઘવના વનવાસને મેં કદી અનુમતિ પણ આપી નથી.

Verse 26

यदित्ववश्यं वस्तव्यं कर्तव्यं च पितुर्वचः ।अहमेव निवत्स्यामि चतुर्दश समा वने ॥२६॥

જો વનમાં વસવું અપરિહાર્ય હોય અને પિતાનું વચન અવશ્ય પાલન કરવું જ પડે, તો હું જ ચૌદ વર્ષ વનમાં નિવાસ કરીશ.

Verse 27

धर्मात्मा तस्य तथ्येन भ्रातुर्वाक्येन विस्मितः ।उवाच राम स्सम्प्रेक्ष्य पौरजानपदं जनम् ॥२७॥

ભાઈના વચનમાં રહેલી સત્યતા જોઈ ધર્માત્મા રામ આશ્ચર્યચકિત થયો; અને નગરવાસી તથા જનપદના લોકોને નિહાળી તેણે તેમને સંબોધન કર્યું.

Verse 28

विक्रीतमाहितं क्रीतं यत्पित्रा जीवता मम ।न तल्लोपयितुं शक्यं मया वा भरतेन वा ॥२८॥

મારા પિતાએ જીવતા જીવતા જે કંઈ વેચ્યું, ગીરે મૂક્યું કે ખરીદ્યું છે—તેને ન તો હું અને ન તો ભરત પાછું ફેરવી શકીએ, ન રદ કરી શકીએ.

Verse 29

उपधिर्न मया कार्यो वनवासे जुगुप्सितः ।युक्तमुक्तं च कैकेय्या पित्रा मे सुकृतं कृतम् ॥२९॥

વનવાસમાં મારા સ્થાને કોઈ ઉપાધિ (પ્રતિનિધિ) ગોઠવવી મારા માટે લાજજનક છે; તે કરવું યોગ્ય નથી. કૈકેયીએ યોગ્ય વચન કહ્યું, અને મારા પિતાએ સુકૃત—ધર્મસંગત કાર્ય કર્યું.

Verse 30

जानामि भरतं क्षान्तं गुरुसत्कारकारिणम् ।सर्वमेवात्र कल्याणं सत्यसन्धे महात्मनि ॥३०॥

હું ભરતને જાણું છું—ક્ષમાશીલ અને ગુરુજન તથા વડીલોનું સન્માન કરનાર. સત્યસંધ એવા મહાત્મા માટે અહીં સર્વત્ર કલ્યાણ જ થશે.

Verse 31

अनेन धर्मशीलेन वनात्प्रत्यागतः पुनः ।भ्रात्रा सह भविष्यामि पृथिव्याः पतिरुत्तमः ॥३१॥

આ ધર્મશીલ ભાઈ સાથે, હું વનમાંથી ફરી પરત આવીને, પૃથ્વીનો સર્વોત્તમ અધિપતિ બનીશ.

Verse 32

वृतो हि राजा कैकेय्या मया तद्वचनं कृतम् ।अनृतान्मोचयानेन पितरं तं महीपतिम् ॥

કૈકેયીએ રાજાને દબાવ્યો હતો; મેં તે વચન પૂર્ણ કર્યું છે. તેથી આ કર્મ દ્વારા આપણા પિતાને—પૃથ્વીપતિને—અસત્યના કલંકમાંથી મુક્ત કરો.