Sarga 42

Verse 1

यावत्तु निर्यतस्तस्य रजोरूपमदृश्यत।नैवेक्ष्वाकुवरस्तावत्सञ्जहारात्मचक्षुषी।।।।

જ્યાં સુધી પ્રસ્થાન કરતી વેળાએ તેના રથથી ઊઠેલી ધૂળરૂપ રેખા દેખાતી રહી, ત્યાં સુધી ઇક્ષ્વાકુકુલશ્રેષ્ઠ દશરથ પોતાની નજર તેમાંથી હટાવી શક્યા નહીં.

Verse 2

यावद्राजा प्रियं पुत्रं पश्यत्यत्यन्तधार्मिकम्।तावद्व्यवर्धते वास्य धरण्यां पुत्रदर्शने।।।।

જ્યાં સુધી રાજા પોતાના અતિધર્મનિષ્ઠ પ્રિય પુત્રને નિહાળતો રહ્યો, ત્યાં સુધી પુત્રદર્શનના આનંદે તે જાણે ધરતીમાંથી ઊભો થતો હોય તેમ વધુ ને વધુ ઉન્નત થતો ગયો.

Verse 3

न पश्यति रजोऽप्यस्य यदा रामस्य भूमिपः।तदाऽऽर्तश्च विषण्णश्च पपात धरणीतले।।।।

જ્યારે રાજા રામના ઉડેલા ધૂળકણ પણ જોઈ ન શક્યો, ત્યારે વ્યથા અને નિરાશામાં ડૂબી તે ધરતી પર ઢળી પડ્યો.

Verse 4

तस्य दक्षिणमन्वागात्कौसल्या बाहुमङ्गना।वामं चास्यान्वगात्पार्श्वं कैकेयी भरतप्रिया।।।।

ત્યારે રાણી કૌશલ્યા તેની જમણી બાજુએ, તેના ભુજ પાસે આવી; અને ભરતપ્રિયા કૈકેયી તેની ડાબી બાજુએ આવી ઊભી રહી.

Verse 5

तां नयेन च सम्पन्नो धर्मेण विनयेन च।उवाच राजा कैकेयीं समीक्ष्य व्यथितेन्द्रियः।।।।

ન્યાય, ધર્મ અને વિનયથી સંપન્ન રાજાએ કૈકેયીને જોઈ; પરંતુ વ્યથાથી કંપિત ઇન્દ્રિયો સાથે તેણે તેને કહ્યું.

Verse 6

कैकेयि मा ममाङ्गानि स्प्राक्षीस्त्वं दुष्टचारिणी।न हि त्वां द्रष्टुमिच्छामि न भार्या न च बान्धवी।।।।

“કૈકેયી! દુષ્ટ આચરણવાળી, તું મારા અંગોને સ્પર્શ ન કર. હું તને જોવાનું પણ ઇચ્છતો નથી; તું ન મારી પત્ની છે, ન મારી સગા.”

Verse 7

ये च त्वामनुजीवन्ति नाहं तेषां न ते मम।केवलार्थपरां हि त्वां त्यक्तधर्मां त्यजाम्यहम्।।।।

અને જે તારા આશ્રયે જીવે છે—ન હું તેમનો, ન તેઓ મારા. તું તો માત્ર સ્વાર્થમાં તત્પર રહી ધર્મ ત્યજી દીધો છે; તેથી હું તને ત્યજી દઉં છું.

Verse 8

अगृह्णां यच्च ते पाणिमग्निं पर्यणयं च यत्।अनुजानामि तत्सर्वमस्मिन् लोके परत्र च।।।।

હાથ પકડીને અને પવિત્ર અગ્નિની પરિક્રમા કરીને જે વૈવાહિક બંધન તારી સાથે બંધાયું હતું, તે સર્વને હું આ લોકમાં અને પરલોકમાં પણ સંપૂર્ણ રીતે ત્યજી દઉં છું.

Verse 9

भरतश्चेत्प्रतीतः स्याद्राज्यं प्राप्येदमव्ययम्।यन्मे स दद्यात्पित्रर्थं मामां तद्दत्तमागमत्।।।।

જો ભરત આ અવિનાશી રાજ્ય પ્રાપ્ત કરીને સંતોષ પામે, તો પિતૃતર્પણરૂપે જે અર્પણ તે મારા માટે કરે, તે અર્પણ મને કદી પ્રાપ્ત ન થાય.

Verse 10

अथ रेणुसमुध्वस्तं समुत्थाप्य नराधिपम्।न्यवर्तत तदा देवी कौशल्या शोककर्शिता।।।।

ત્યારે શોકથી ક્ષીણ થયેલી દેવી કૌશલ્યાએ ધૂળથી ઢંકાયેલા નરાધિપને ઉઠાવી લીધો અને (તેમને સાથે લઈ) મહેલ તરફ પાછી ફરી.

Verse 11

हत्वेव ब्राह्मणं कामात् स्पृष्ट्वाग्निमिव पाणिना।अन्वतप्यत धर्मात्मा पुत्रं सञ्चिन्त्य तापसम् ।।।।

ધર્માત્મા રાજા તપસ્વી વેશધારી પોતાના પુત્રને સ્મરીને અંતરમાં પસ્તાતો દહ્યો—જેમ કામવશ બ્રાહ્મણહત્યા કરી હોય, અથવા હાથથી અગ્નિને સ્પર્શ કર્યો હોય તેમ.

Verse 12

निवृत्त्यैव निवृत्त्यैव सीदतो रथवर्त्मसु।राज्ञो नातिबभौ रूपं ग्रस्तस्यांशुमतो यथा।।।।

રથના ચાકના નિશાન તરફ વારંવાર પાછું વળી જોઈને શોકગ્રસ્ત રાજાનું મુખ તેજહીન બન્યું—જેમ ગ્રહણગ્રસ્ત સૂર્યનું તેજ ઓસરિ જાય.

Verse 13

विललाप च दुःखार्तः प्रियं पुत्रमनुस्मरन्।नगरान्तमनुप्राप्तं बुध्वा पुत्रमथाब्रवीत्।।।।

દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ, પ્રિય પુત્રને સ્મરીને તે વિલાપ કરતો રહ્યો; અને પુત્ર શહેરની સીમા સુધી પહોંચી ગયો છે એમ જાણી, પછી તેણે કહ્યું.

Verse 14

वाहननां च मुख्यानां वहतां तं ममात्मजम्।पदानि पथि दृश्यन्ते स महात्मा न दृश्यते।।।।

મારા આત્મજને વહન કરનાર શ્રેષ્ઠ ઘોડાઓના ખુરાના નિશાન તો માર્ગ પર દેખાય છે; પરંતુ તે મહાત્મા પોતે ક્યાંય દેખાતો નથી.

Verse 15

यः सुखेषूपधानेषु शेते चन्दनरूषितः।वीज्यमानो महार्हाभिः स्त्रीभिर्मम सुतोत्तमः।।।।स नूनं क्वचिदेवाद्य वृक्षमूलमुपाश्रितः।काष्ठं वा यदि वाश्मानमुपधाय शयिष्यते।।।।

મારો શ્રેષ્ઠ પુત્ર—જે સુખદ ગાદલાં પર શયન કરતો, ચંદનલેપથી સુગંધિત રહેતો અને મહાર્હ સ્ત્રીઓ દ્વારા પંખો પામતો—એ હવે નિશ્ચયે ક્યાંક વૃક્ષમૂળે આશ્રય લઈ શયન કરશે; માથા નીચે લાકડું કે પથ્થર મૂકી સૂઈ જશે.

Verse 16

यः सुखेषूपधानेषु शेते चन्दनरूषितः।वीज्यमानो महार्हाभिः स्त्रीभिर्मम सुतोत्तमः।।2.42.15।।स नूनं क्वचिदेवाद्य वृक्षमूलमुपाश्रितः।काष्ठं वा यदि वाश्मानमुपधाय शयिष्यते।।2.42.16।।

આ શ્લોકમાં એ જ વિલાપ પુનરાવર્તિત થાય છે: ચંદનલેપ, નરમ ગાદલાં અને કોમળ સેવાથી પરિચિત મારો પુત્ર હવે નિશ્ચયે વૃક્ષની છાંયે શયન કરશે, લાકડું કે પથ્થરને તકીયા સમાન રાખીને.

Verse 17

उत्थास्यति च मेदिन्याः कृपणः पांसुकुण्ठितः।विनिश्श्वसन् प्रस्रवणात्करेणूनामिवर्षभः।।।।

મારો તે કૃપણ રામ ધરતી પરથી ઊઠશે, ધૂળથી મલિન અને કઠોર થયેલો; ઊંડા નિશ્વાસ છોડતો—જેમ પ્રસ્રવણ પર્વતમાંથી મહાબળવાન ગજવૃષભ ઊઠે તેમ.

Verse 18

द्रक्ष्यन्ति नूनं पुरुषा दीर्घबाहुं वनेचराः।राममुत्थाय गच्छन्तं लोकनाथमनाथवत्।।।।

નિશ્ચયે વનમાં વસતા પુરુષો દીર્ઘબાહુ રામને જોશે—લોકનાથને—જ્યારે તે ઊઠીને આગળ ચાલે છે, જાણે કે તે અનાથ હોય તેમ.

Verse 19

सा नूनं जनकस्येष्टा सुता सुखसदोचिता।कण्टकाक्रमणाक्लान्ता वनमद्य गमिष्यति।।।।

નિશ્ચયે જનકની પ્રિય પુત્રી સીતા—સુખમાં ઉછરેલી—આજે કાંટાઓ પર પગ મૂકતાં થાકી, વનમાં જવા નીકળશે.

Verse 20

अनभिज्ञा वनानां सा नूनं भयमुपैष्यति।श्वापदानर्दितं श्रुत्वा गम्भीरं रोमहर्षणम्।।।।

વનોથી અજાણી તે નિશ્ચયે ભયમાં પડી જશે; શ્વાપદોના ગર્જનાસમાન ઊંડા, રોમાંચક નાદને સાંભળીને તે કંપી ઊઠશે.

Verse 21

सकामा भव कैकेयि विधवा राज्यमावस।न हि तं पुरुषव्याघ्रं विना जीवितुमुत्सहे।।।।

“કૈકેયિ, તારી ઇચ્છા પૂર્ણ થાઓ—વિધવા બની રાજ્ય શાસન કર. કારણ કે તે પુરુષવ્યાઘ્ર રામ વિના હું જીવવા ઇચ્છતો નથી.”

Verse 22

इत्येवं विलपन् राजा जनौघेनाभिसंवृतः।अपस्नात इवारिष्टं प्रविवेश पुरोत्तमम्।।।।

આ રીતે વિલાપ કરતો રાજા, જનસમૂહથી ઘેરાયેલો, અપસ્નાત જેવો અશુભચિહ્નિત બની, અનિષ્ટની છાયા ધરાવતો, શ્રેષ્ઠ નગરીમાં પ્રવેશ્યો.

Verse 23

शून्यचत्वरवेश्मान्तां संवृतापणदेवताम्।क्लान्तदुर्बलदुःखार्तां नात्याकीर्णमहापथाम्।।।।तामवेक्ष्य पुरीं सर्वां राममेवानुचिन्तयन्।विलपन् प्राविशद्राजा गृहं सूर्य इवाम्बुदम्।।।।

શૂન્ય ચૌક-ગલીઓ અને ઘરોવાળી, બંધ બજારો અને દેવાલયોથી ઢંકાયેલી, થાકેલી-દુર્બળ-શોકાકુલ પ્રજાવાળી, મહામાર્ગો પણ બહુ ભીડભાડ વિનાની—એવી આખી નગરીને જોઈ, માત્ર રામનું જ ચિંતન કરતો અને વિલાપ કરતો રાજા, સૂર્ય જેમ વાદળોમાં ઢળી જાય તેમ પોતાના મહેલમાં પ્રવેશ્યો.

Verse 24

शून्यचत्वरवेश्मान्तां संवृतापणदेवताम्।क्लान्तदुर्बलदुःखार्तां नात्याकीर्णमहापथाम्।।2.42.23।।तामवेक्ष्य पुरीं सर्वां राममेवानुचिन्तयन्।विलपन् प्राविशद्राजा गृहं सूर्य इवाम्बुदम्।।2.42.24।।

શૂન્ય ચૌક-ચૌબારા અને ઘરોવાળી, દુકાનો બંધ અને દેવાલયોમાં નિર્વાણ શાંતિ છવાયેલી; થાકેલી, દુર્બળ અને દુઃખથી પીડિત, મહામાર્ગો પણ બહુ ભીડભાડ વિનાની એવી આખી અયોધ્યાને જોઈ, રામનું જ સ્મરણ કરતાં અને વિલાપ કરતાં રાજા દશરથ મેઘમાં પ્રવેશતા સૂર્ય સમાન પોતાના ગૃહમાં પ્રવેશ્યા.

Verse 25

महाह्रदमिवाक्षोभ्यं सुपर्णेन हृतोरगम्।रामेण रहितं वेश्म वैदेह्या लक्ष्मणेन च।।।।

રામ વિના—અને વૈદેહી સીતા તથા લક્ષ્મણ વિના—એ મહેલ એવો નિશ્ચલ પડ્યો હતો, જાણે મહાન સરોવર અક્ષોભ્ય શાંત હોય અને સુપર્ણ ગરુડ તેના માંથી નાગને ઝૂંટી લઈ ગયો હોય.

Verse 26

अथ गद्गदशब्दस्तु विलपन्मनुजाधिपः।उवाच मृदुमन्दार्थं वचनं दीनमस्वरम्।।।।

પછી વિલાપ કરતાં મનુષ્યાધિપ રાજાની વાણી ગળે અટવાઈ ગઈ; તે દીન અને સ્વરહીન બની, મૃદુ અને મંદ અર્થવાળી વાતો બોલ્યા.

Verse 27

कौशल्यायां गृहं शीघ्रं राममातुर्नयन्तु माम्।न ह्यन्यत्र ममाश्वासो हृदयस्य भविष्यति।।।।

“રામમાતા કૌશલ્યાના ગૃહે મને તુરંત લઈ જાઓ; કારણ કે બીજે ક્યાંય મારા હૃદયને આશ્વાસન મળશે નહીં.”

Verse 28

इति ब्रुवन्तं राजानमनयन् द्वारदर्शिनः।कौशल्याया गृहं तत्र न्यवेश्यत विनीतवत्।।।।

રાજા આમ બોલતા હતા ત્યારે દ્વારપાલોએ તેમને કૌશલ્યાના ગૃહે લઈ ગયા અને ત્યાં વિનયપૂર્વક તેમને બેસાડી આરામ કરાવ્યો.

Verse 29

ततस्तस्य प्रविष्टस्य कौशल्याया निवेशनम्।अधिरुह्यापि शयनं बभूव लुलितं मनः।।।।

પછી તે કૌશલ્યાના નિવાસમાં પ્રવેશ્યો; શય્યા પર ચઢ્યા છતાં તેનું મન વ્યાકુળ બની ડોલતું રહ્યું.

Verse 30

पुत्रद्वयविहीनं च स्नुषयापि विवर्जितम्।अपश्यद्भवनं राजा नष्टचन्द्रमिवाम्बरम्।।।।

બે પુત્રોથી વિહોણું અને વહુથી પણ શૂન્ય થયેલું મહેલ રાજાએ જોયું—જાણે ચંદ્ર વિનાનું આકાશ.

Verse 31

तच्च दृष्ट्वा महाराजो भुजमुद्यम्य वीर्यवान्।उच्चैस्स्वरेण चुक्रोश हा राघव जहासि माम्।।।।

તે જોઈ વીર્યવાન મહારાજાએ ભુજાઓ ઊંચી કરી ઊંચા સ્વરે ચીસ પાડી: “હાય રાઘવ! તું મને ત્યજી ગયો!”

Verse 32

सुखिता बत तं कालं जीविष्यन्ति नरोत्तमाः।परिष्वजन्तो ये रामं द्रक्ष्यन्ति पुनरागतम्।।।।

અહા! તે સમય સુધી જીવતા રહેનારા નરોત્તમો કેટલા ધન્ય હશે—જે ફરી પરત આવેલા રામને જોઈ તેને આલિંગન કરશે!

Verse 33

अथ रात्र्यां प्रपन्नायां कालरात्र्यामिवात्मनः।अर्धरात्रे दशरथः कौशल्यामिदमब्रवीत्।।।।

પછી રાત્રી આવી પડી—તેના માટે જાણે મૃત્યુ-રાત સમાન; અર્ધરાત્રે દશરથે કૌશલ્યાને આ વચન કહ્યું.

Verse 34

रामं मेऽनुगता दृष्टिरद्यापि न निवर्तते।न त्वा पश्यामि कौसल्ये साधु मां पाणिना स्पृश।।।।

કૌસલ્યા, રામને અનુસરેલી મારી દૃષ્ટિ આજ સુધી પાછી ફરી નથી. હું તને સ્પષ્ટ જોઈ શકતો નથી; કૃપા કરીને તારા હાથથી મને સ્પર્શ કર.

Verse 35

तं राममेवानुविचिन्तयन्तंसमीक्ष्य देवी शयने नरेन्द्रम्।उपोपविश्याधिकमार्तरूपाविनिश्वसन्ती विललाप कृच्छ्रम्।।।।

શય્યા પર શયન કરેલા નરાધિપને—જે સતત માત્ર રામનું જ ચિંતન કરતો હતો—જોઈ દેવી રાણી નજીક બેસી ગઈ; અત્યંત વ્યાકુળ બની, વારંવાર ઊંડા શ્વાસ લેતી, કઠિન દુઃખમાં વિલાપ કરવા લાગી.