Sarga 28

Verse 1

स एवं ब्रुवतीं सीतां धर्मज्ञो धर्मवत्सलः।न नेतुं कुरुते बुद्धिं वने दुःखानि चिन्तयन्।।2.28.1।।

સીતા આ રીતે બોલતી હોવા છતાં, ધર્મજ્ઞ અને ધર્મપ્રેમી શ્રીરામ વનજીવનનાં દુઃખો વિચારતાં તેને સાથે લઈ જવાની બુદ્ધિ ન કરી.

Verse 2

सान्त्वयित्वा पुनस्तां तु बाष्पदूषितलोचनाम्।निवर्तनार्थे धर्मात्मा वाक्यमेतदुवाच ह।।2.28.2।।

આંસુઓથી ધૂંધળી થયેલી આંખોવાળી સીતાને ફરી સાંત્વના આપી, ધર્માત્મા રામે તેને પરત ફેરવવા ઇચ્છીને આ વચન ફરી કહ્યું.

Verse 3

सीते महाकुलीनाऽसि धर्मे च निरता सदा।इहाऽचर स्वधर्मं त्वं मे यथा मनसस्सुखम्।।2.28.3।।

હે સીતા, તું મહાકુલીન છે અને સદા ધર્મમાં નિરત રહે છે. તેથી અહીં રહી તારો સ્વધર્મ આચર—જેથી મારું મન સુખી અને શાંત રહે.

Verse 4

सीते यथा त्वां वक्ष्यामि तथा कार्यं त्वयाऽबले। वने हि बहवो दोषा वदतस्तान्निबोध मे।।2.28.4।।

હે સીતા, અબલા, હું જેમ કહું તેમ જ તારે કરવું. વનમાં ખરેખર અનેક દોષો અને કષ્ટો છે; હું કહું છું તે ધ્યાનથી સાંભળ.

Verse 5

सीते विमुच्यतामेषा वनवासकृता मतिः।बहुदोषं हि कान्तारं वनमित्यभिधीयते।।2.28.5।।

હે સીતા, વનવાસ કરવાની આ મતિ છોડ દે. કારણ કે કાન્તાર—વણ—બહુ દોષો અને ભય-કષ્ટોથી ભરેલું હોવાથી જ ‘વન’ કહેવાય છે.

Verse 6

हितबुद्ध्या खलु वचो मयैतदभिधीयते।सदा सुखं न जानामि दुःखमेव सदा वनम्।।2.28.6।।

હું આ વચન તારા હિતની બુદ્ધિથી કહું છું. વનમાં મને કદી સ્થિર સુખ જાણીતું નથી; વન તો સદા દુઃખરૂપ જ છે.

Verse 7

गिरिनिर्झरसम्भूता गिरिकन्दर वासिनाम्।सिंहानां निनदा दुःखा श्श्रोतुं दुःखमतो वनम्।।2.28.7।।

પર્વતના ઝરણાંમાંથી ઉદ્ભવેલા અને ગિરિકંદરવાસી સિંહોના ગર્જનાથી ભરેલા અવાજો સાંભળવા દુઃખદ અને ભયંકર છે; તેથી વનમાં વસવું કષ્ટરૂપ છે.

Verse 8

क्रीडमानाश्च विस्रब्धा मत्ता श्शून्ये महामृगाः।दृष्ट्वा समभिवर्तन्ते सीते दुःखमतो वनम्।।2.28.8।।

એકાંત વનમાં નિર્ભય અને સ્વચ્છંદતામાં મત્ત એવા મહામૃગો રમતા રહે છે; મનુષ્યને જોઈને ધસી આવી આક્રમણ કરે છે; તેથી વન દુઃખરૂપ છે.

Verse 9

सग्राहा स्सरितश्चैव पङ्कवत्यस्सु दुस्तराः। मत्तैरपि गजैर्नित्यमतो दुःखतरं वनम्।।2.28.9।।

મગરોથી ભરેલી અને કાદવવાળી નદીઓ અતિ દુસ્તર છે; મસ્ત હાથીઓ માટે પણ તેને પાર કરવી કઠિન. તેથી વનમાં વસવું સદા વધુ જોખમ અને કષ્ટભર્યું છે.

Verse 10

लताकण्टकसङ्कीर्णाः कृकवाकूपनादिताः।निरपाश्च सुदुर्गाश्च मार्गा दुःखमतो वनम्।।2.28.10।।

માર્ગો કાંટાળાં લતાવેલાંથી ભરાયેલા છે, જંગલી પક્ષીઓના કૂજનથી ગુંજતા છે, પાણી વિનાના અને અતિ દુર્ગમ છે; તેથી વન દુઃખદ છે.

Verse 11

सुप्यते पर्णशय्यासु स्वयं भग्नासु भूतले।रात्रिषु श्रमखिन्नेन तस्माद्दुःखतरं वनम्।।2.28.11।।

રાત્રિઓમાં પરિશ્રમથી થાકેલો મનુષ્ય જમીન પર આપમેળે તૂટેલા પર્ણોની શય્યા પર સૂવે છે; તેથી વન વધુ દુઃખદ છે.

Verse 12

अहोरात्रं च सन्तोषः कर्तव्यो नियतात्मना।फलैर्वृक्षावपतितै स्सीते दुःखमतो वनम्।।2.28.12।।

હે સીતા, નિયતાત્માએ અહોરાત્ર ઇન્દ્રિયો સંયમમાં રાખી, વૃક્ષોથી પડેલા ફળોથી સંતોષ માનવો પડે છે; તેથી વન દુઃખમય છે.

Verse 13

उपवासश्च कर्तव्यो यथा प्राणेन मैथिलि।जटाभारश्च कर्तव्यो वल्कलाम्बरधारिणा।।2.28.13।।

હે મૈથિલી, પ્રાણશક્તિ મુજબ ઉપવાસ પણ કરવો પડે; અને વલ્કલવસ્ત્ર ધારણ કરનારને જટાઓનો ભાર પણ વહેવો પડે.

Verse 14

देवतानां पित्रूणां कर्तव्यं विधिपूर्वकम्।प्राप्तानामतिथीनां च नित्यशः प्रतिपूजनम्।।2.28.14।।

દેવતાઓ અને પિતૃઓનું વિધિપૂર્વક કર્તવ્યપૂજન કરવું જોઈએ; અને આવેલાં અતિથિઓનું પણ નિત્ય નિયમિત સન્માન કરવું જોઈએ.

Verse 15

कार्यस्त्रिरभिषेकश्च काले काले च नित्यशः।चरता नियमेनैव तस्माद्धुःखतरं वनम्।।2.28.15।।

નિયમપૂર્વક વિચરતાં, સમય સમયે નિત્ય ત્રણ વાર સ્નાન-અભિષેક કરવો પડે; તેથી વનમાં જીવન વધુ દુઃખદાયક છે.

Verse 16

उपहारश्च कर्तव्यः कुसुमै स्स्वयमाहृतैः।आर्षेण विधिना वेद्यां बाले दुःखमतो वनम्।।2.28.16।।

પોતે જ લાવેલા પુષ્પોથી ઋષિઓના વિધાન મુજબ વેદી પર ઉપહાર અર્પણ કરવો પડે; તેથી, હે નિર્દોષે, વનમાં જીવન કષ્ટદાયક છે.

Verse 17

यथालब्धेन कर्तव्यः सन्तोषस्तेन मैथिलि।यताहारैर्वनचरै र्नित्यं दुःखमतो वनम्।।2.28.17।।

હે મૈથિલિ, વનમાં વસતા અને નિયત આહાર કરનારા જનોએ જે મળે તેમાં સંતોષ રાખવો જોઈએ; તેથી વનવાસ સદા દુઃખદ છે.

Verse 18

अतीव वातास्तिमिरं बुभुक्षा चात्र नित्यशः।भयानि च महान्त्यत्र ततो दुःखतरं वनम्।।2.28.18।।

ત્યાં પ્રચંડ પવન, ઘોર અંધકાર અને સદા ભૂખ રહે છે; તેમજ મહાન ભયો પણ છે—એથી વનવાસ અત્યંત દુઃખદ છે.

Verse 19

सरीसृपाश्च बहवो बहुरूपाश्च भामिनि।चरन्ति पृथिवीं दर्पात्ततो दुःखतरं वनम्।।2.28.19।।

હે સુન્દરી, અનેક પ્રકારના અનેક સરીસૃપો ધરતી પર દર્પથી ફરતા રહે છે; તેથી વનવાસ વધુ ભયંકર દુઃખદ છે.

Verse 20

नदी निलयना स्सर्पा नदीकुटिलगामिनः।तिषठ्न्त्यावृत्य पन्थानं ततो दुःखतरं वनम्।।.2.28.20।।

નદીઓમાં નિવાસ કરનારા અને નદી જેવી વાંકાચૂકી ગતિ ધરાવનારા સર્પો માર્ગને ઢાંકી ઘાતમાં બેસે છે; તેથી વનવાસ અત્યંત કઠિન છે.

Verse 21

पतङ्गा वृश्चिकाः कीटा दंशाश्च मशकै स्सह।बाधन्ते नित्यमबले सर्वं दुःखमतो वनम्।।2.28.21।।

હે અબલા, ત્યાં પક્ષીઓ, વૃશ્ચિકો, કીટો, ડંખ મારનારા ડાંસ અને મચ્છરો સહીત સર્વે સદા પીડા આપે છે; તેથી વનવાસ સર્વથા દુઃખમય છે.

Verse 22

द्रुमाः कण्टकिनश्चैव कुशा: काशाश्च भामिनि।वने व्याकुलशाखाग्रास्तेन दुःखतरं वनम्।।2.28.22।।

હે ભામિની, વનમાં કાંટાળાં વૃક્ષો, કુશા ઘાસ અને કાશા નળો છે; અને વૃક્ષોના શિખરોની ડાળીઓ ગૂંચવાઈ વ્યાકુલ છે—એથી વનવાસ અત્યંત દુઃખદ છે.

Verse 23

कायक्लेशाश्च बहवो भयानि विविधानि च।अरण्यवासे वसतो दुःखमेव ततो वनम्।।2.28.23।।

અરણ્યમાં વસનારને અનેક દેહક્લેશો અને અનેક પ્રકારના ભયો ઉપજે છે; તેથી વન તો નિશ્ચયે દુઃખરૂપ જ છે.

Verse 24

क्रोधलोभौ विमोक्तव्यौ कर्तव्या तपसे मतिः।न भेतव्यं च भेतव्ये नित्यं दुःखमतो वनम्।।2.28.24।।

ક્રોધ અને લોભ ત્યજવા યોગ્ય છે, અને મનને તપમાં સ્થિર કરવું જોઈએ; ભયજનક પરિસ્થિતિમાં પણ ભય પામવો નહીં—તેથી વનવાસ સતત કષ્ટ છે.

Verse 25

तदलं ते वनं गत्वा क्षमं न हि वनं तव।विमृशन्निह पश्यामि बहुदोषतरं वनम्।।2.28.25।।

અતએવ હવે પૂરતું—તું વનમાં જવા ન જા; વનવાસ તારા માટે યોગ્ય નથી. અહીં વિચાર કરતાં મને વન વધુ દોષો અને જોખમોથી ભરેલું જણાય છે.

Verse 26

वनन्तु नेतुं न कृता मतिस्तदाबभूव रामेण यदा महात्मना।न तस्य सीता वचनं चकार तत्ततोऽब्रवीद्राममिदं सुदुःखिता।।2.28.26।।

જ્યારે મહાત્મા રામે તેને વનમાં લઈ જવાનો નિશ્ચય ન કર્યો, ત્યારે સીતાએ તેમના વચનને સ્વીકાર્યું નહીં; અતિ દુઃખિત થઈ તેણે રામને આ રીતે કહ્યું.