Sarga 10
क्रोधागारप्रवेशः — Entry into the Chamber of Wrath (Kaikeyī’s Protest)
अयोध्याकाण्ड
અયોધ્યાકાંડના દસમો સર્ગ રામના નજીકના અભિષેક-મહોત્સવની વચ્ચે જ માનસિક અને વિધિગત તૂટણ દર્શાવે છે. મન્થરાની કૂટિલ પ્રેરણાથી કૈકેયી એક યુક્તિ નક્કી કરે છે, આભૂષણો અને માળાઓ ત્યજી દે છે અને ક્રોધાગારમાં જઈ જમીન પર સૂઈ રહે છે. કિન્નરી, કપાયેલી લતા અને પડી ગયેલી અપ્સરા જેવી ઉપમાઓથી તેનું વર્ણન થાય છે—કરુણા સાથે નૈતિક વિસંગતિનો સંકેત પણ આપે છે. દશરથ અભિષેકની આજ્ઞા આપી તે વાત લોકમાં પ્રસિદ્ધ થઈ ગઈ છે એમ સાંભળી કૈકેયીના સુશોભિત અંતઃપુરમાં પ્રવેશ કરે છે. ત્યાં પક્ષીઓનો કલરવ, વાદ્યોનો મધુર નાદ, ઉપવનોની શોભા, દંતિ-સુવર્ણ-રજતની સજાવટ અને નાનાવિધ ભોગ-ઉપહારનું વિસ્તૃત વર્ણન છે; પરંતુ શય્યા પર રાણી દેખાતી નથી. દ્વારપાલ કહે છે કે દેવી ક્રોધાગારમાં દોડી ગઈ છે. સ્નેહથી આશ્વાસન આપવા ઇચ્છતો રાજા વધુ ને વધુ વ્યાકુળ થાય છે. ક્રોધાગારમાં કૈકેયીને અયોગ્ય સ્થિતિમાં જમીન પર પડેલી જોઈ તે તેને સ્નેહથી સ્પર્શ કરે છે અને પૂછે છે—શાપ લાગ્યો છે? અપમાન થયું છે? કે કોઈ ભય છે? તે વૈદ્યો બોલાવવાની, દોષીને દંડ આપવાની, પ્રિયને પુરસ્કાર આપવાની, અહીં સુધી કે વિશાળ રાજસત્તા સોંપવાની પણ પ્રતિજ્ઞા કરે છે. અંતે દશરથની આ વશતા જાણી કૈકેયી “અપ્રિય” વર-માગણી ઉચ્ચારવા તૈયાર થાય છે અને આનંદોત્સવને ધર્મસંકટમાં ફેરવવા દબાણ વધારે છે.
Shlokas
Verse 1
विदर्शिता यदा देवी कुब्जया पापया भृशम्।तदा शेते स्म सा भूमौ दिग्धविद्धेव किन्नरी।।।।
જ્યારે પાપિણી કુબજા દ્વારા દેવીનું મન અત્યંત વિકારાયું, ત્યારે તે વિષબાણથી ઘાયલ કિન્નરી જેવી ધરતી પર પડી રહી.
Verse 2
निश्चित्य मनसा कृत्यं सा सम्यगिति भामिनी।मन्थरायै शनैस्सर्वमाचचक्षे विचक्षणा।।।।
મનથી કાર્ય નિશ્ચિત કરી કે ‘આ જ યોગ્ય માર્ગ છે’, તે ભાવાવેશી રાણીએ વિવેકપૂર્વક મન્થરાને ધીમે ધીમે સર્વ વાત કહી સંભળાવી।
Verse 3
सा दीना निश्चयं कृत्वा मन्थरावाक्यमोहिता।नागकन्येव निश्वस्य दीर्घमुष्णं च भामिनी।।।।मुहूर्तं चिन्तयामास मार्गमात्मसुखावहम्।
મન્થરાના વચનોના મોહથી ભ્રમિત થઈ, દીના બની તે ભામિની રાણીએ નિશ્ચય કરી લીધો. નાગકન્યા જેવી લાંબા, ઉષ્ણ નિશ્વાસ છોડીને, થોડો સમય પોતાના સુખને સાધે એવો ઉપાય વિચારવા લાગી.
Verse 4
सा सुहृच्चार्थकामा च तं निशम्य सुनिश्चयम्।।।।बभूव परमप्रीता सिध्दिं प्राप्येव मन्थरा।
કૈકેયીની સુહૃદ અને કાર્યસિદ્ધિ ઇચ્છનારી મન્થરા, કૈકેયીનો દૃઢ નિશ્ચય સાંભળી, જાણે સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થઈ હોય તેમ પરમ આનંદિત થઈ ગઈ.
Verse 5
अथ सा रुषिता देवी सम्यक्कृत्वा विनिश्चयम्।।।।संविवेशाबला भूमौ निवेश्य भृकुटीं मुखे।
પછી ક્રોધિત રાણી દેવી, નિશ્ચય દૃઢ કરીને, મુખે ભ્રુકુટી ચઢાવી નિર્બળ થઈ ધરતી પર પડી રહી.
Verse 6
ततश्चित्राणि माल्यानि दिव्यान्याभरणानि च।।।।अपविद्धानि कैकेय्या तानि भूमिं प्रपेदिरे।
ત્યારબાદ કૈકેયીએ રંગબેરંગી માળાઓ અને દિવ્ય આભૂષણો ત્યજી દીધાં; તે બધાં ધરતી પર પડી ગયા.
Verse 7
तया तान्यपविद्धानि माल्यान्याभरणानि च।।।।अशोभयन्त वसुधां नक्षत्राणि यथा नभः।
તેણે ફેંકી દીધેલી માળાઓ અને આભૂષણો છતાં ધરતીને શોભાવતાં હતાં—જેમ આકાશને નક્ષત્રો શોભાવે.
Verse 8
क्रोधागारे निपतिता सा बभौ मलिनाम्बरा।।।।एकवेणीं दृढं बद्वा गतसत्त्वेव किन्नरी।
ક્રોધાગારમાં પડી રહી તે મેલાં વસ્ત્ર ધારણ કરેલી હતી; વાળ એક વેણીમાં દૃઢ બાંધી, પ્રાણહીન કિન્નરી જેવી દેખાતી હતી.
Verse 9
आज्ञाप्य च महाराजो राघवस्याभिषेचनम्।।।।उपस्थानमनुज्ञाप्य प्रविवेश निवेशनम्।
રાઘવના અભિષેક માટે મહારાજે આજ્ઞા આપી; ઉપસ્થિતોને વિદાય આપી પછી પોતાના નિવાસમાં પ્રવેશ કર્યો.
Verse 10
अद्य रामाभिषेको वै प्रसिद्ध इति जज्ञिवान्।।।।प्रियार्हां प्रियमाख्यातुं विवेशान्तःपुरं वशी।
‘આજે રામનો અભિષેક નિશ્ચિત છે’ એમ સર્વત્ર પ્રસિદ્ધ થયું જાણીને, વશી રાજા પ્રિય સમાચાર પ્રિયાર્હાને કહેવા અંતઃપુરમાં પ્રવેશ્યા.
Verse 11
स कैकेय्या गृहं श्रेष्ठं प्रविवेश महायशाः।।।।पाण्डुराभ्रमिवाकाशं राहुयुक्तं निशाकरः।
મહાયશસ્વી રાજા કૈકેયીના શ્રેષ્ઠ ગૃહમાં પ્રવેશ્યા—જેમ ફિક્કા વાદળોથી ઢંકાયેલા આકાશમાં રાહુસંયુક્ત ચંદ્ર પ્રવેશે તેમ.
Verse 12
शुकबर्हिणसङ्घुष्टं क्रौञ्चहंसरुतायुतम्।।।।वादित्ररवसङ्घुष्टं कुब्जा वामनिकायुतम्।लतागृहैश्चित्रगृहैश्चम्पकाशोकशोभितैः।।।।दान्तराजतसौवर्णवेदिकाभि स्समायुतम्।नित्यपुष्पफलैर्वृक्षैर्वापीभिश्चोपशोभितम्।।।।दान्तरजतसौवर्णैस्संवृतं परमासनैः।विविधैरन्नपानैश्च भक्ष्यैश्च विविधैरपि।।।।उपपन्नं महार्हैश्च भूषितैस्त्रिदिवोपमम्।तत्प्रविश्य महाराजस्स्वमन्तः पुरमृद्धिमत्।।।।न ददर्श प्रियां राजा कैकेयीं शयनोत्तमे।
મહારાજે કૈકેયીના સમૃદ્ધ અંતઃપુરમાં પ્રવેશ કર્યો. ત્યાં શુક અને મોરોના કલરવ, ક્રૌંચ અને હંસોના સ્વર ગુંજતા; વાદ્યોના નાદથી ગૃહ પ્રફુલ્લ; કુબજા તથા વામન સેવકો હાજર. લતામંડપો અને ચિત્રગૃહો, ચંપક-અશોક વૃક્ષોની શોભા; દાંત, રજત અને સુવર્ણથી સજ્જ વેદિકાઓ; નિત્ય પુષ્પ-ફળવાળા વૃક્ષો અને વાપીઓથી અલંકૃત. દાંત-રજત-સુવર્ણના ઉત્તમ આસનો, વિવિધ અન્ન-પાન અને ભક્ષ્યો; મહામૂલ્ય ભૂષણોથી સજ્જ, ત્રિદિવ સમાન. છતાં રાજાએ શ્રેષ્ઠ શય્યા પર પોતાની પ્રિયા કૈકેયીને ન જોઈ.
Verse 13
शुकबर्हिणसङ्घुष्टं क्रौञ्चहंसरुतायुतम्।।2.10.12।।वादित्ररवसङ्घुष्टं कुब्जा वामनिकायुतम्।लतागृहैश्चित्रगृहैश्चम्पकाशोकशोभितैः।।2.10.13।।दान्तराजतसौवर्णवेदिकाभि स्समायुतम्।नित्यपुष्पफलैर्वृक्षैर्वापीभिश्चोपशोभितम्।।2.10.14।।दान्तरजतसौवर्णैस्संवृतं परमासनैः।विविधैरन्नपानैश्च भक्ष्यैश्च विविधैरपि।।2.10.15।।उपपन्नं महार्हैश्च भूषितैस्त्रिदिवोपमम्।तत्प्रविश्य महाराजस्स्वमन्तः पुरमृद्धिमत्।।2.10.16।।न ददर्श प्रियां राजा कैकेयीं शयनोत्तमे।
મહારાજે કૈકેયીના સમૃદ્ધ અંતઃપુરમાં પ્રવેશ કર્યો. ત્યાં શુક અને મોરોના કલરવ, ક્રૌંચ અને હંસોના સ્વર ગુંજતા; વાદ્યોના નાદથી ગૃહ પ્રફુલ્લ; કુબજા તથા વામન સેવકો હાજર. લતામંડપો અને ચિત્રગૃહો, ચંપક-અશોક વૃક્ષોની શોભા; દાંત, રજત અને સુવર્ણથી સજ્જ વેદિકાઓ; નિત્ય પુષ્પ-ફળવાળા વૃક્ષો અને વાપીઓથી અલંકૃત. દાંત-રજત-સુવર્ણના ઉત્તમ આસનો, વિવિધ અન્ન-પાન અને ભક્ષ્યો; મહામૂલ્ય ભૂષણોથી સજ્જ, ત્રિદિવ સમાન. છતાં રાજાએ શ્રેષ્ઠ શય્યા પર પોતાની પ્રિયા કૈકેયીને ન જોઈ.
Verse 14
शुकबर्हिणसङ्घुष्टं क्रौञ्चहंसरुतायुतम्।।2.10.12।।वादित्ररवसङ्घुष्टं कुब्जा वामनिकायुतम्।लतागृहैश्चित्रगृहैश्चम्पकाशोकशोभितैः।।2.10.13।।दान्तराजतसौवर्णवेदिकाभि स्समायुतम्।नित्यपुष्पफलैर्वृक्षैर्वापीभिश्चोपशोभितम्।।2.10.14।।दान्तरजतसौवर्णैस्संवृतं परमासनैः।विविधैरन्नपानैश्च भक्ष्यैश्च विविधैरपि।।2.10.15।।उपपन्नं महार्हैश्च भूषितैस्त्रिदिवोपमम्।तत्प्रविश्य महाराजस्स्वमन्तः पुरमृद्धिमत्।।2.10.16।।न ददर्श प्रियां राजा कैकेयीं शयनोत्तमे।
મહારાજે કૈકેયીના સમૃદ્ધ અંતઃપુરમાં પ્રવેશ કર્યો. ત્યાં શુક અને મોરોના કલરવ, ક્રૌંચ અને હંસોના સ્વર ગુંજતા; વાદ્યોના નાદથી ગૃહ પ્રફુલ્લ; કુબજા તથા વામન સેવકો હાજર. લતામંડપો અને ચિત્રગૃહો, ચંપક-અશોક વૃક્ષોની શોભા; દાંત, રજત અને સુવર્ણથી સજ્જ વેદિકાઓ; નિત્ય પુષ્પ-ફળવાળા વૃક્ષો અને વાપીઓથી અલંકૃત. દાંત-રજત-સુવર્ણના ઉત્તમ આસનો, વિવિધ અન્ન-પાન અને ભક્ષ્યો; મહામૂલ્ય ભૂષણોથી સજ્જ, ત્રિદિવ સમાન. છતાં રાજાએ શ્રેષ્ઠ શય્યા પર પોતાની પ્રિયા કૈકેયીને ન જોઈ.
Verse 15
शुकबर्हिणसङ्घुष्टं क्रौञ्चहंसरुतायुतम्।।2.10.12।।वादित्ररवसङ्घुष्टं कुब्जा वामनिकायुतम्।लतागृहैश्चित्रगृहैश्चम्पकाशोकशोभितैः।।2.10.13।।दान्तराजतसौवर्णवेदिकाभि स्समायुतम्।नित्यपुष्पफलैर्वृक्षैर्वापीभिश्चोपशोभितम्।।2.10.14।।दान्तरजतसौवर्णैस्संवृतं परमासनैः।विविधैरन्नपानैश्च भक्ष्यैश्च विविधैरपि।।2.10.15।।उपपन्नं महार्हैश्च भूषितैस्त्रिदिवोपमम्।तत्प्रविश्य महाराजस्स्वमन्तः पुरमृद्धिमत्।।2.10.16।।न ददर्श प्रियां राजा कैकेयीं शयनोत्तमे।
મહારાજે કૈકેયીના સમૃદ્ધ અંતઃપુરમાં પ્રવેશ કર્યો. ત્યાં શુક અને મોરોના કલરવ, ક્રૌંચ અને હંસોના સ્વર ગુંજતા; વાદ્યોના નાદથી ગૃહ પ્રફુલ્લ; કુબજા તથા વામન સેવકો હાજર. લતામંડપો અને ચિત્રગૃહો, ચંપક-અશોક વૃક્ષોની શોભા; દાંત, રજત અને સુવર્ણથી સજ્જ વેદિકાઓ; નિત્ય પુષ્પ-ફળવાળા વૃક્ષો અને વાપીઓથી અલંકૃત. દાંત-રજત-સુવર્ણના ઉત્તમ આસનો, વિવિધ અન્ન-પાન અને ભક્ષ્યો; મહામૂલ્ય ભૂષણોથી સજ્જ, ત્રિદિવ સમાન. છતાં રાજાએ શ્રેષ્ઠ શય્યા પર પોતાની પ્રિયા કૈકેયીને ન જોઈ.
Verse 16
शुकबर्हिणसङ्घुष्टं क्रौञ्चहंसरुतायुतम्।।2.10.12।।वादित्ररवसङ्घुष्टं कुब्जा वामनिकायुतम्।लतागृहैश्चित्रगृहैश्चम्पकाशोकशोभितैः।।2.10.13।।दान्तराजतसौवर्णवेदिकाभि स्समायुतम्।नित्यपुष्पफलैर्वृक्षैर्वापीभिश्चोपशोभितम्।।2.10.14।।दान्तरजतसौवर्णैस्संवृतं परमासनैः।विविधैरन्नपानैश्च भक्ष्यैश्च विविधैरपि।।2.10.15।।उपपन्नं महार्हैश्च भूषितैस्त्रिदिवोपमम्।तत्प्रविश्य महाराजस्स्वमन्तः पुरमृद्धिमत्।।2.10.16।।न ददर्श प्रियां राजा कैकेयीं शयनोत्तमे।
મહારાજે કૈકેયીના સમૃદ્ધ અંતઃપુરમાં પ્રવેશ કર્યો. ત્યાં શુક અને મોરોના કલરવ, ક્રૌંચ અને હંસોના સ્વર ગુંજતા; વાદ્યોના નાદથી ગૃહ પ્રફુલ્લ; કુબજા તથા વામન સેવકો હાજર. લતામંડપો અને ચિત્રગૃહો, ચંપક-અશોક વૃક્ષોની શોભા; દાંત, રજત અને સુવર્ણથી સજ્જ વેદિકાઓ; નિત્ય પુષ્પ-ફળવાળા વૃક્ષો અને વાપીઓથી અલંકૃત. દાંત-રજત-સુવર્ણના ઉત્તમ આસનો, વિવિધ અન્ન-પાન અને ભક્ષ્યો; મહામૂલ્ય ભૂષણોથી સજ્જ, ત્રિદિવ સમાન. છતાં રાજાએ શ્રેષ્ઠ શય્યા પર પોતાની પ્રિયા કૈકેયીને ન જોઈ.
Verse 17
कामबलसंयुक्तो रत्यर्थं मनुजाधिपः।।।।अपश्यन्दयितां भार्यां पप्रच्छ विषसाद च।
કામબળથી પ્રેરિત અને રતિસુખ ઇચ્છતા મનુજાધિપે, પ્રિય પત્નીને ન જોઈ, વિષાદગ્રસ્ત થઈ તેની વિષે પૂછ્યું.
Verse 18
न हि तस्य पुरा देवी तां वेलामत्यवर्तत।।।।न च राजा गृहं शून्यं प्रविवेश कदाचन।
દેવી કૈકેયી અગાઉ કદી પણ તે નિર્ધારિત વેળા ઓળંગતી ન હતી; અને રાજા પણ ક્યારેય તેના શૂન્ય અંતઃપુરમાં પ્રવેશ કરતો ન હતો।
Verse 19
ततो गृहगतो राजा कैकेयीं पर्यपृच्छत।।।।यथा पूर्वमविज्ञाय स्वार्थलिप्सुमपण्डिताम्।
પછી રાજા તેના અંતઃપુરમાં જઈ કૈકેયી વિષે અગાઉની જેમ પૂછપરછ કરવા લાગ્યો—એ જાણ્યા વિના કે અબુદ્ધિ રાણી હવે સ્વાર્થલાલસાથી પ્રેરિત થઈ હતી।
Verse 20
प्रतीहारी त्वथोवाच सन्त्रस्ता सुकृताञ्जलिः।।।।देव देवी भृशं कृद्धा क्रोधागारमभिदृता।
ત્યારે ભયભીત પ્રતિહારી, હાથ જોડીને, બોલી: “દેવ! દેવી અત્યંત ક્રોધિત થઈ ક્રોધાગારમાં દોડી ગઈ છે।”
Verse 21
प्रतीहार्या वचश्शृत्वा राजा परमदुर्मनाः।।।।विषसाद पुनर्भूयो लुलितव्याकुलेन्द्रियः।।
પ્રતિહારીના વચન સાંભળી રાજા અત્યંત દુઃખિત થયો; વારંવાર શોકમાં ડૂબતો ગયો, તેની ઇન્દ્રિયો કંપિત અને વ્યાકુલ થઈ ગઈ।
Verse 22
तत्र तां पतितां भूमौ शयानामतथोचिताम्।।।।प्रतप्त इव दुःखेन सोऽपश्यज्जगतीपतिः।
ત્યાં જગતીપતિએ તેને ધરતી પર પડીને શયન કરતી જોઈ—તેના પદને અયોગ્ય એવી સ્થિતિમાં—અને દુઃખથી દગ્ધ થયો હોય તેમ વ્યથિત થયો.
Verse 23
स वृद्धस्तरुणीं भार्यां प्राणेभ्योपि गरीयसीम्।।।।अपापः पापसङ्कल्पां ददर्श धरणीतले।लतामिव विनिष्कृत्तां पतितां देवतामिव।।।।किन्नरीमिव निर्धूतां च्युतामप्सरसं यथा।मायामिव परिभ्रष्टां हरिणीमिव संयताम्।।।।
વૃદ્ધ રાજાએ—હૃદયે નિષ્કપટ—પ્રાણોથી પણ પ્રિય એવી પોતાની યુવા રાણી ને ધરણી પર પડીેલી જોઈ; પાપસંકલ્પવાળી હોવા છતાં. તે જાણે કાપી નાખેલી લતા, સ્થાનચ્યૂત દેવતા, ધરાશાયી કિન્નરી, સ્વર્ગથી ચ્યૂત અપ્સરા, વિખૂટેલી માયા અને બંધાયેલી હરિણી જેવી દેખાતી હતી.
Verse 24
स वृद्धस्तरुणीं भार्यां प्राणेभ्योपि गरीयसीम्।।2.10.23।।अपापः पापसङ्कल्पां ददर्श धरणीतले।लतामिव विनिष्कृत्तां पतितां देवतामिव।।2.10.24।।किन्नरीमिव निर्धूतां च्युतामप्सरसं यथा।मायामिव परिभ्रष्टां हरिणीमिव संयताम्।।2.10.25।।
આ વિભાજિત ગણતરીમાં પણ એ જ વર્ણન આગળ વધે છે: નિષ્કપટ વૃદ્ધ રાજાએ પોતાની પ્રાણપ્રિય યુવા રાણી ને ધરતી પર પડીેલી જોઈ; તે કાપી નાખેલી લતા જેવી અને સ્થાનચ્યૂત દેવતા જેવી જણાતી હતી.
Verse 25
स वृद्धस्तरुणीं भार्यां प्राणेभ्योपि गरीयसीम्।।2.10.23।।अपापः पापसङ्कल्पां ददर्श धरणीतले।लतामिव विनिष्कृत्तां पतितां देवतामिव।।2.10.24।।किन्नरीमिव निर्धूतां च्युतामप्सरसं यथा।मायामिव परिभ्रष्टां हरिणीमिव संयताम्।।2.10.25।।
દક્ષિણ પાઠની ગણતરી મુજબ ઉપમાઓની કડી આગળ વધે છે: તે ધરાશાયી કિન્નરી જેવી, સ્વર્ગથી ચ્યૂત અપ્સરા જેવી, વિખૂટેલી માયા જેવી અને બંધાયેલી હરિણી જેવી દેખાતી હતી—આ દૃશ્યો રાજાના કરુણાને વધુ ઘેરા કરતા હતા.
Verse 26
करेणुमिव दिग्धेन विद्धां मृगयुना वने।महागज इवारण्ये स्नेहात्परिममर्श ताम्।।।।
જેમ વનમાં મહાગજ શિકારીના વિષલિપ્ત બાણથી વિદ્ધ થયેલી કરેણુને સ્નેહથી સ્પર્શી શાંત કરે, તેમ તેણે પણ પ્રેમવશ થઈ તેને કોમળતાથી સહેલાવી.
Verse 27
परिमृश्य च पाणिभ्यामभिसन्त्रस्तचेतनः।कामी कमलपत्राक्षीमुवाच वनितामिदम्।।।।
ચિત્તે ભયથી વ્યાકુળ છતાં કામવશ થઈ, તેણે બંને હાથે કમળપત્ર-નેત્રા પત્નીને સ્નેહપૂર્વક સ્પર્શી અને આ વચન કહ્યાં.
Verse 28
न तेऽहमभिजानामि क्रोधमात्मनि संश्रितम्।देवि केनाभिशप्ताऽसि केन वाऽसि विमानिता।।।।यदिदं मम दुःखाय शेषे कल्याणि पांसुषु।
દેવી, મને સમજાતું નથી કે તારા હૃદયમાં મારા પ્રત્યે ક્રોધ વસ્યો છે કે કેમ. તને કોણે શાપ આપ્યો છે, અથવા કોણે તારો અપમાન કર્યો છે કે, કલ્યાણી, તું મારી દુઃખ માટે ધૂળમાં શયન કરે છે?
Verse 29
भूमौ शेषे किमर्थं त्वं मयि कल्याणचेतसि।।।।भूतोपहतचित्तेव मम चित्तप्रमाथिनी।
કલ્યાણચિત્તે, જ્યારે મારું મન તારા પ્રત્યે શુભભાવથી ભરેલું છે, ત્યારે તું ભૂમિ પર કેમ શયન કરે છે? ભૂતગ્રસ્ત મનવાળી જેવી બની, તું મારા હૃદયને પીડાવે છે.
Verse 30
सन्ति मे कुशला वैद्यास्त्वभितुष्टाश्च सर्वशः।।।।सुखितां त्वां करिष्यन्ति व्याधिमाचक्ष्व भामिनी।
મારા પાસે કુશળ વૈદ્યો છે, સર્વ રીતે વિશ્વાસપાત્ર અને પ્રસન્ન; તેઓ તને સુખી કરી દેશે. હે ભામિની, તારો રોગ શું છે તે કહો.
Verse 31
कस्य वा ते प्रियं कार्यं केन वा विप्रियं कृतम्।।।।कः प्रियं लभतामद्य को वा सुमहदप्रियम्।
હે દેવી, તું કોના પર કૃપા કરાવવા ઇચ્છે છે, અને કોને તારા તરફથી અપ્રિય કાર્ય થયું છે? આજે કોને પ્રિય ઉપકાર મળે, અને કોને અતિ મહાન અપ્રિય દંડ પ્રાપ્ત થાય?
Verse 32
मा रोदीर्मा च कार्षीस्त्वं देवि संपरिशोषणम्।।।।अवध्यो वध्यतां को वा को वा वध्यो विमुच्यताम्।दरिद्रः को भवत्वाढ्यो द्रव्यवान्वाऽप्यकिञ्चनः।।।।
હે દેવી, રડશો નહિ અને શરીરને ક્ષીણ ન કરશો. જે અવધ્ય છે તેને પણ વધ્ય કરવો હોય તો કહો; અને જે વધ્ય છે તેને મુક્ત કરવો હોય તો કહો. જે દરિદ્ર છે તે ધનવાન બને; અને જે ધનવાન છે તે પણ અકિંચન બની જાય—તું જે કહેશ તે થશે.
Verse 33
मा रोदीर्मा च कार्षीस्त्वं देवि संपरिशोषणम्।।2.10.32।।अवध्यो वध्यतां को वा को वा वध्यो विमुच्यताम्।दरिद्रः को भवत्वाढ्यो द्रव्यवान्वाऽप्यकिञ्चनः।।2.10.33।।
હે દેવી, રડશો નહિ અને શરીરને ક્ષીણ ન કરશો. જે અવધ્ય છે તેને પણ વધ્ય કરવો હોય તો કહો; અને જે વધ્ય છે તેને મુક્ત કરવો હોય તો કહો. જે દરિદ્ર છે તે ધનવાન બને; અને જે ધનવાન છે તે અકિંચન બની જાય—તું જે કહેશ તે થશે.
Verse 34
अहं चैव मदीयाश्च सर्वे तव वशानुगाः।न ते किञ्चिदभिप्रायं व्याहन्तुमहमुत्सहे।।।।
હું અને મારા સર્વ સ્વજન—બધા તારા વશને અનુસરનાર છીએ; તારા અભિપ્રાયનો અણુ માત્ર પણ ભંગ કરવા હું કદી પ્રયત્ન કરું એમ નથી.
Verse 35
आत्मनो जीवितेनापि ब्रूहि यन्मनसेच्छसि।बलमात्मनि जानन्ती न मां शङ्कितुमर्हसि।।।।करिष्यामि तव प्रीतिं सुकृतेनापि ते शपे।
હું મારા પ્રાણોથી પણ—તું હૃદયમાં જે ઇચ્છે છે તે કહી દે. મારી શક્તિ જાણતી હોવા છતાં મને શંકા કરવી તને યોગ્ય નથી. તારી પ્રીતિ થાય એવું હું કરીશ; તારા સમક્ષ મારા પુણ્યની શપથ લઈને કહું છું.
Verse 36
यावदावर्तते चक्रं तावती मे वसुन्धरा।।।।प्राचीनास्सिन्धुसौवीरा स्सौराष्ट्रा दक्षिणापथाः।वङ्गाङ्गमगधाः मत्स्याः समृद्धा काशिकोसलाः।।।।
જ્યાં સુધી રથચક્ર ફરતું જાય, ત્યાં સુધી મારી વસુંધરા વિસ્તરે છે—પૂર્વના પ્રદેશો, સિંધુ–સૌવીર, સૌરાષ્ટ્ર, દક્ષિણાપથ, તથા સમૃદ્ધ વંગ, અંગ, મગધ, મત્સ્ય અને કાશી–કોસલ દેશો.
Verse 37
यावदावर्तते चक्रं तावती मे वसुन्धरा।।2.10.36।।प्राचीनास्सिन्धुसौवीरा स्सौराष्ट्रा दक्षिणापथाः।वङ्गाङ्गमगधाः मत्स्याः समृद्धा काशिकोसलाः।।2.10.37।।
રથચક્ર જેટલું દૂર સુધી દોડે, એટલું જ મારું રાજ્ય—પૂર્વના પ્રદેશો, સિંધુ–સૌવીર, સૌરાષ્ટ્ર, દક્ષિણ પ્રદેશો, અને સમૃદ્ધ વંગ, અંગ, મગધ, મત્સ્ય તથા કાશી–કોસલ દેશોને આવરી લે છે.
Verse 38
तत्र जातं बहु द्रव्यं धनधान्यमजाविकम्।ततो वृणीष्व कैकेयि यद्यत्त्वं मनसेच्छसि।।।।
ત્યાં બહુ દ્રવ્ય ઉત્પન્ન થાય છે—ધન, ધાન્ય, તથા બકરા-ઘેટાંના ઝુંડ. તેથી, હે કૈકેયી, તારા મનને જે ગમે તે તેમાંમાંથી પસંદ કર.
Verse 39
किमायासेन ते भीरु उत्तिष्ठोत्तिष्ठ शोभने।तत्त्वं मे ब्रूहि कैकेयि यतस्ते भयमागतम्।।।।तत्ते व्यपनयिष्यामि नीहारमिव रश्मिवान्।
હે ભીરુ, તને આટલો કષ્ટ શા માટે? ઊઠ, ઊઠ, હે શોભને કૈકેયી. સાચું કહી દે—તને કયો ભય આવ્યો છે? તેજસ્વી સૂર્ય જેમ કુંધળું હટાવે તેમ હું તે ભય દૂર કરી દઈશ.
Verse 40
तथोक्ता सा समाश्वस्ता वक्तुकामा तदप्रियम्।।।।परिपीडयितुं भूयो भर्तारमुपचक्रमे।
એ રીતે કહ્યા પછી તે આશ્વસ્ત થઈ; છતાં તે અપ્રિય માંગણી કહેવા ઇચ્છતી, પતિને ફરી વધુ પીડાવા લાગી.
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Kaikeyī’s deliberate adoption of the krōdhāgāra protest—discarding royal adornments and refusing normal conjugal reception—to compel the king’s compliance. Ethically, it frames a coercive negotiation that exploits Daśaratha’s affection and vow-bound kingship, preparing the ground for demands that will conflict with public duty and familial justice.
The chapter illustrates how unchecked desire and manipulative counsel can subvert discernment in governance. Daśaratha’s escalating offers—medicine, punishment, reward, even life—show the vulnerability of power when guided by attachment rather than clear dharmic deliberation, warning that authority without self-mastery becomes easy to steer.
Culturally, the sarga highlights the Ayodhyā antaḥpura and the krōdhāgāra as courtly institutions, along with the coronation (abhiṣeka) apparatus implied by readiness, music, attendants, and luxury provisioning. The palace inventory (gardens, champaka-aśoka, pools, galleries, precious furnishings) functions as a ‘digital map’ of elite ritual space contrasted against the queen’s floor-bound protest.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.