Sarga 3
यौवराज्याभिषेक-उपकल्पनम् (Preparations for Rama’s Installation as Yuvaraja)
अयोध्याकाण्ड
આ સર્ગમાં અયોધ્યાના પૌરજન અંજલિ બાંધી મહારાજ દશરથને શ્રીરામના યુવરાજ્યાભિષેક માટે પ્રેરણા આપે છે; રાજા પણ પ્રિય અને હિતકારી વચનો વડે તેમનો સત્કાર કરે છે. ત્યારબાદ દશરથ વશિષ્ઠ અને વામદેવને વિધિ-વ્યવસ્થા માટે નિયુક્ત કરી, ચૈત્રમાસની પવિત્રતા દર્શાવી રાજાજ્ઞા જાહેર કરે છે—“રામના યુવરાજ્ય માટે સર્વ તૈયારી કરવામાં આવે.” વશિષ્ઠ અમાત્યોને આદેશ આપે છે કે અગ્ન્યાગારસ્થાને સુવર્ણ-રત્ન, ઔષધિ, શ્વેતમાલ્ય, લાજા, મધુ-ઘૃત, વસ્ત્રો; રથ-આયુધ, ચતુરંગ બળ, શુભલક્ષણ ગજ; ચામર-ધ્વજ-છત્ર; શાતકુંભના અનેક કલશ; હિરણ્યશૃંગ ઋષભ, વ્યાઘ્રચર્મ વગેરે ઉપસ્થિત કરવાં. નગરદ્વારોનું ચંદનમાળાઓ અને ધૂપથી અલંકાર, દ્વિજભોજન-દાન-દક્ષિણા, સ્વસ્તિવાચન-નિમંત્રણ-આસનવ્યવસ્થા, રાજમાર્ગ સિંજન અને પતાકાબંધન, નાટ્ય-તાલ તથા સેવક-ગણિકાઓની વ્યવસ્થા, દેવાલય-ચૈત્યમાં અલગ ઉપસ્થાપન, અને સન્નદ્ધ યોધાઓનો પ્રવેશ—આ રીતે અભિષેકનો જાહેર, ધાર્મિક અને પ્રશાસકીય સમન્વય પ્રગટ થાય છે. કાર્ય પૂર્ણ થતાં વશિષ્ઠ-વામદેવ “કૃતમ્” કહી રાજાને નિવેદન કરે છે. પછી સુમંત્ર રામને લઈ આવે છે; વિવિધ દેશોના ભૂપાલો દશરથની ઉપાસના દેવરાજ ઇન્દ્ર સમાન કરે છે. રામના આગમનનું રૂપ-ગુણ વર્ણન વિસ્તારે થાય છે; દશરથ પુત્રને આલિંગન કરી આસન આપે છે અને પુષ્યયોગે યુવરાજ્યપ્રાપ્તિ કહી રાજોપદેશ આપે છે—ઇન્દ્રિયનિગ્રહ, કામ-ક્રોધત્યાગ, અમાત્ય-પ્રકૃતિનું રંજન, કોષ્ઠાગાર-આયુધાગારનો સંગ્રહ, મિત્રતોષ વગેરે. અંતે રામમિત્રો કૌસલ્યાને સમાચાર આપે છે; તે દૂતનો દાનથી સત્કાર કરે છે; રામ રાજાને નમસ્કાર કરી પોતાના ગૃહે પરત જાય છે અને પૌરજન દેવપૂજા કરે છે.
Shlokas
Verse 1
तेषामञ्जलिपद्मानि प्रगृहीतानि सर्वशः।प्रतिगृह्याब्रवीद्राजा तेभ्यः प्रियहितं वचः।।।।
તેમના સર્વત્ર ઉઠાવેલા અંજલિરૂપ કમળહસ્તોને સ્વીકારી, રાજાએ તેમને પ્રિય અને હિતકારી વચન કહ્યાં.
Verse 2
अहोऽस्मि परमप्रीतः प्रभावश्चातुलो मम।यन्मे ज्येष्ठं प्रियं पुत्रं यौवराज्यस्थमिच्छथ।।।।
અહો! હું પરમ પ્રીતિ પામ્યો છું; મારી પ્રભાવશક્તિ પણ અતુલ છે—કારણ કે તમે મારા પ્રિય જ્યેષ્ઠ પુત્રને યુવરાજપદે સ્થાપિત કરવા ઇચ્છો છો.
Verse 3
इति प्रत्यर्च्य तान्राजा ब्राह्मणानिदमब्रवीत्।वसिष्ठं वामदेवं च तेषामेवोपशृण्वताम्।।।।
એ રીતે તે બ્રાહ્મણોને યથોચિત પ્રતિપૂજા કરીને રાજાએ આ વચન કહ્યાં—વસિષ્ઠ અને વામદેવને સંબોધીને, જ્યારે અન્ય સૌ સાંભળતા હતા।
Verse 4
चैत्रश्श्रीमानयं मासः पुण्यः पुष्पितकाननः।यौवराज्याय रामस्य सर्वमेवोपकल्प्यताम्।।।।राज्ञस्तूपरते वाक्ये जनघोषो महानभूत्।
“ચૈત્રનો આ શ્રીમંત માસ પુણ્યમય છે; પુષ્પિત વનોથી શોભિત છે. રામના યૌવરાજપદાભિષેક માટે સર્વ વ્યવસ્થા તૈયાર કરાવો.” રાજાનું વચન પૂર્ણ થતાં જ જનસમૂહમાંથી મહાન જયઘોષ ઊઠ્યો।
Verse 5
शनैस्तस्मिन्प्रशान्ते च जनघोषे जनाधिपः।।।।वसिष्ठं मुनिशार्दूलं राजा वचनमब्रवीत्।
જ્યારે પ્રજાજનોનો ઘોષ ધીમે ધીમે શાંત થયો, ત્યારે પ્રજાધિપતિ રાજાએ મુનિશાર્દૂલ વશિષ્ઠને આ વચન કહ્યાં.
Verse 6
अभिषेकाय रामस्य यत्कर्म सपरिच्छदम्।।।।तदद्य भगवन् सर्वमाज्ञापयितु मर्हसि।
હે ભગવન્! રામના અભિષેક માટે જે કર્મ સામગ્રી સહિત જરૂરી છે, તે સર્વ બાબતો અંગે આપ આજ જ આજ્ઞા કરશો.
Verse 7
तच्छ्रुत्वा भूमिपालस्य वसिष्ठो द्विजसत्तमः।।।।आदिदेशाग्रतो राज्ञ स्स्थितान्युक्तान् कृताञ्जलीन्।
રાજાના વચન સાંભળી, દ્વિજોમાં શ્રેષ્ઠ વશિષ્ઠે રાજા સમક્ષ અંજલિ બાંધી ઊભેલા નિયુક્ત અધિકારીઓને આજ્ઞાઓ આપી.
Verse 8
सुवर्णादीनि रत्नानि बलीन् सर्वौषधीरपि।।।।शुक्लमाल्यांश्च लाजांश्च पृथक्च मधुसर्पिषी।अहतानि च वासांसि रथं सर्वायुधान्यपि।।।।चतुरङ्गबलं चैव गजं च शुभलक्षणम्।चामरव्यजने श्वेते ध्वजं छत्रं च पाण्डुरम्।।।।शतं च शातकुम्भानां कुम्भानाग्निवर्चसाम्।हिरण्यशृङ्गमृषभं समग्रं व्याघ्रचर्म च।।।।उपस्थापयत प्रातरग्न्यगारं महीपतेः।
હે મહીપતિ! કાલે પ્રાતઃ રાજાના અગ્ન્યાગારમાં સુવર્ણાદિ રત્નો, બલિ તથા સર્વ ઔષધિઓ; શ્વેત માળાઓ, લાજ અને મધુ તથા ઘૃત અલગ અલગ; અહત વસ્ત્રો, રથ અને સર્વ પ્રકારના આયુધો; ચતુરંગ સૈન્ય અને શુભલક્ષણ ગજ; શ્વેત ચામર-વ્યજન, ધ્વજ અને પાંડુર છત્ર; તેજસ્વી શાતકુંભના સો કુંભ; હિરણ્યશૃંગવાળો ઋષભ, સમગ્ર વ્યાઘ્રચર્મ—આ બધું ઉપસ્થિત કરો.
Verse 9
सुवर्णादीनि रत्नानि बलीन् सर्वौषधीरपि।।2.3.8।। शुक्लमाल्यांश्च लाजांश्च पृथक्च मधुसर्पिषी। अहतानि च वासांसि रथं सर्वायुधान्यपि।।2.3.9।। चतुरङ्गबलं चैव गजं च शुभलक्षणम्। चामरव्यजने श्वेते ध्वजं छत्रं च पाण्डुरम्।।2.3.10।। शतं च शातकुम्भानां कुम्भानाग्निवर्चसाम्। हिरण्यशृङ्गमृषभं समग्रं व्याघ्रचर्म च।।2.3.11।। उपस्थापयत प्रातरग्न्यगारं महीपतेः।
હે મહીપતિ! કાલે પ્રાતઃ રાજાના અગ્ન્યાગારમાં સુવર્ણાદિ રત્નો, બલિ તથા સર્વ ઔષધિઓ; શ્વેત માળાઓ, લાજ અને મધુ તથા ઘૃત અલગ અલગ; અહત વસ્ત્રો, રથ અને સર્વ પ્રકારના આયુધો; ચતુરંગ સૈન્ય અને શુભલક્ષણ ગજ; શ્વેત ચામર-વ્યજન, ધ્વજ અને પાંડુર છત્ર; તેજસ્વી શાતકુંભના સો કુંભ; હિરણ્યશૃંગવાળો ઋષભ, સમગ્ર વ્યાઘ્રચર્મ—આ બધું ઉપસ્થિત કરો.
Verse 10
सुवर्णादीनि रत्नानि बलीन् सर्वौषधीरपि।।2.3.8।। शुक्लमाल्यांश्च लाजांश्च पृथक्च मधुसर्पिषी। अहतानि च वासांसि रथं सर्वायुधान्यपि।।2.3.9।। चतुरङ्गबलं चैव गजं च शुभलक्षणम्। चामरव्यजने श्वेते ध्वजं छत्रं च पाण्डुरम्।।2.3.10।। शतं च शातकुम्भानां कुम्भानाग्निवर्चसाम्। हिरण्यशृङ्गमृषभं समग्रं व्याघ्रचर्म च।।2.3.11।। उपस्थापयत प्रातरग्न्यगारं महीपतेः।
પ્રાતઃકાળે મહીપતિના અગ્ન્યાગારમાં ઉપસ્થિત કરો—સુવર્ણ આદિ ધાતુઓ, રત્નો, બલિદ્રવ્યો અને સર્વ ઔષધિઓ; શ્વેત માળાઓ અને લાજ; મધુ અને સર્પિષ અલગ અલગ; નવી વસ્ત્રો, રથ અને સર્વ પ્રકારના આયુધો; ચતુરંગ સૈન્ય તથા શુભલક્ષણ ગજ; શ્વેત ચામર-વ્યજન, ધ્વજ અને પાંડુર છત્ર; અગ્નિવર્ચસ સમા તેજસ્વી શાતકુમ્ભના સો કુંભ; સુવર્ણશૃંગવાળો પૂર્ણ વૃષભ અને વ્યાઘ્રચર્મ પણ।
Verse 11
सुवर्णादीनि रत्नानि बलीन् सर्वौषधीरपि।।2.3.8।।शुक्लमाल्यांश्च लाजांश्च पृथक्च मधुसर्पिषी।अहतानि च वासांसि रथं सर्वायुधान्यपि।।2.3.9।।चतुरङ्गबलं चैव गजं च शुभलक्षणम्।चामरव्यजने श्वेते ध्वजं छत्रं च पाण्डुरम्।।2.3.10।।शतं च शातकुम्भानां कुम्भानाग्निवर्चसाम्।हिरण्यशृङ्गमृषभं समग्रं व्याघ्रचर्म च।।2.3.11।।उपस्थापयत प्रातरग्न्यगारं महीपतेः।
પ્રાતઃકાળે મહીપતિના અગ્ન્યાગારમાં ઉપસ્થિત કરો—સુવર્ણ આદિ ધાતુઓ, રત્નો, બલિદ્રવ્યો અને સર્વ ઔષધિઓ; શ્વેત માળાઓ અને લાજ; મધુ અને સર્પિષ અલગ અલગ; નવી વસ્ત્રો, રથ અને સર્વ પ્રકારના આયુધો; ચતુરંગ સૈન્ય તથા શુભલક્ષણ ગજ; શ્વેત ચામર-વ્યજન, ધ્વજ અને પાંડુર છત્ર; અગ્નિવર્ચસ સમા તેજસ્વી શાતકુમ્ભના સો કુંભ; સુવર્ણશૃંગવાળો પૂર્ણ વૃષભ અને વ્યાઘ્રચર્મ પણ।
Verse 12
यच्चान्यत्किञ्चिदेष्टव्यं तत्सर्वमुपकल्प्यताम्।।।।अन्तःपुरस्य द्वाराणि सर्वस्य नगरस्य च।चन्दनस्रग्भिरर्च्यन्तां धूपैश्च घ्राणहारिभिः।।।।
અને જે કંઈ અન્ય, નાનું મોટું, જરૂરી હોય તે સર્વ તૈયાર કરાવો. અંતઃપુરના તથા સમગ્ર નગરના દ્વારો ચંદનમય સ્રગોથી પૂજિત થાઓ અને સુગંધિત ધૂપથી સુશોભિત થાઓ.
Verse 13
यच्चान्यत्किञ्चिदेष्टव्यं तत्सर्वमुपकल्प्यताम्।।2.3.12।।अन्तःपुरस्य द्वाराणि सर्वस्य नगरस्य च।चन्दनस्रग्भिरर्च्यन्तां धूपैश्च घ्राणहारिभिः।।2.3.13।।
અને જે કંઈ અન્ય, નાનું મોટું, જરૂરી હોય તે સર્વ તૈયાર કરાવો. અંતઃપુરના તથા સમગ્ર નગરના દ્વારો ચંદનમય સ્રગોથી પૂજિત થાઓ અને સુગંધિત ધૂપથી સુશોભિત થાઓ.
Verse 14
प्रशस्तमन्नं गुणवद्दधिक्षीरोपसेचनम्।द्विजानां शतसाहस्रे यत्प्रकाममलं भवेत्।।।।
ઉત્તમ અન્ન તૈયાર કરાવવું—દહીં અને દૂધથી સમૃદ્ધ સુગંધિત ભાત વગેરે—એવું કે એક લાખ દ્વિજ બ્રાહ્મણો મનગમતું નિર્મળ ભોજન કરીને તૃપ્ત થાય.
Verse 15
सत्कृत्य द्विजमुख्यानां श्वःप्रभाते प्रदीयताम्।घृतं दधि च लाजाश्च दक्षिणाश्चापि पुष्कलाः।।।।
પ્રમુખ દ્વિજોને સત્કારપૂર્વક સન્માન કરીને, કાલે પ્રભાતે તેમને ઘી, દહીં, લાજા (ભૂંજેલા ધાન) તથા પુષ્કળ દક્ષિણાઓ અર્પણ કરાવવી.
Verse 16
सूर्येऽभ्युदितमात्रे श्वो भविता स्वस्तिवाचनम्।ब्राह्मणाश्च निमन्त्र्यन्तां कल्प्यन्तामासनानि च।।।।
કાલે સૂર્ય માત્ર ઉદય થતાં જ સ્વસ્તિવાચન (મંગલ પાઠ) થવો જોઈએ; અને બ્રાહ્મણોને આમંત્રિત કરી તેમના માટે આસનો ગોઠવવામાં આવે.
Verse 17
आबध्यन्तां पताकाश्च राजमार्गश्च सिंच्यताम्।सर्वे च तालावचरा गणिकाश्च स्वलङ्कृताः।।।।कक्ष्यां द्वितीयामासाद्य तिष्ठन्तु नृपवेश्मनः।
ધ્વજપતાકાઓ બાંધવામાં આવે અને રાજમાર્ગ પર જળ છાંટવામાં આવે. સર્વે તાળાવચર (વાદ્ય-નર્તક કલાકાર) તથા ગણિકાઓ સુંદર અલંકારોથી સજ્જ થઈ, રાજભવનની બીજી કક્ષામાં જઈ ત્યાં સ્થિત રહે.
Verse 18
देवायतनचैत्येषुसान्नभक्षा स्सदक्षिणाः।।।।उपस्थापयितव्या स्स्युर्माल्ययोग्याः पृथक्पृथक्।
દેવાલય અને ચૈત્યસ્થાનોમાં, અન્ન-ભક્ષ્ય તથા દક્ષિણાસહિત સેવકોને અલગ અલગ રીતે ઉપસ્થિત રાખવા—જે માળા અર્પણ કરવા યોગ્ય હોય (પૂજાર્થીઓ અને અતિથિઓ માટે).
Verse 19
दीर्घासिबद्धा योधाश्च सन्नद्धा मृष्टवाससः।।।।महाराजाङ्गणं सर्वे प्रविशन्तु महोदयम्।
દીર્ઘ ખડગ બાંધેલા, સજ્જ યોધાઓ તથા નિર્મળ વસ્ત્રધારી સૌ, મહારાજના મહિમાવંત પ્રાંગણમાં પ્રવેશ કરો.
Verse 20
एवं व्यादिश्य विप्रौ तौ क्रियास्तत्र सुनिष्ठितौ।।।।चक्रतुश्चैव यच्छेषं पार्थिवाय निवेद्य च।
આ રીતે ત્યાંના કર્મકાંડ વિષે આદેશ આપી, સુનિષ્ઠિત તે બે વિપ્રોએ વિધિનું બાકી રહેલું પણ પૂર્ણ કર્યું અને રાજાને નિવેદન કર્યું.
Verse 21
कृतमित्येव चाब्रूतां अभिगम्य जगत्पतिम्।।।।यथोक्तवचनं प्रीतौ हर्षयुक्तौ द्विजर्षभौ।
જગત્પતિ સમ ભૂપતિ પાસે જઈ, યથોક્ત આજ્ઞા અનુસાર, પ્રીતિ અને હર્ષથી ભરેલા તે દ્વિજશ્રેષ્ઠોએ કહ્યું: “કૃતમ્”—“કાર્ય પૂર્ણ થયું.”
Verse 22
ततस्सुमन्त्रं द्युतिमान्राजा वचनमब्रवीत्।रामः कृतात्मा भवता शीघ्रमानीयतामिति।।।।
પછી તેજસ્વી રાજાએ સુમંત્રને વચન કહ્યું: “તમારા દ્વારા કૃતાત્મા રામને તત્કાળ અહીં લાવવામાં આવે.”
Verse 23
स तथेति प्रतिज्ञाय सुमन्त्रो राजशासनात्।।।।रामं तत्रानयाञ्चक्रे रथेन रथिनां वरम्।
“તથાસ્તુ” એમ પ્રતિજ્ઞા કરીને, રાજાજ્ઞા અનુસાર, રથિઓમાં શ્રેષ્ઠ સુમંત્રે રથ દ્વારા રામને ત્યાં લાવી પહોંચાડ્યા.
Verse 24
अथ तत्र समासीना स्तदा दशरथं नृपम्।।।।प्राच्योदीच्याः प्रतीच्याश्च दाक्षिणात्याश्च भूमिपाः।म्लेच्छाश्चार्याश्च ये चान्ये वनशैलान्तवासिनः।।।।उपासाञ्चक्रिरे सर्वे तं देवा इव वासवम्।
ત્યાં બેઠેલા રાજા દશરથને પૂર્વ, ઉત્તર, પશ્ચિમ અને દક્ષિણ દિશાના ભૂપાલો—મ્લેચ્છ તથા આર્ય શાસકો, તેમજ વન અને પર્વતસીમામાં વસતા અન્ય રાજાઓ—સૌએ દેવો જેમ ઇન્દ્રને વંદે તેમ નમન કરી ઉપાસના કરી.
Verse 25
अथ तत्र समासीना स्तदा दशरथं नृपम्।।2.3.24।।प्राच्योदीच्याः प्रतीच्याश्च दाक्षिणात्याश्च भूमिपाः।म्लेच्छाश्चार्याश्च ये चान्ये वनशैलान्तवासिनः।।2.3.25।।उपासाञ्चक्रिरे सर्वे तं देवा इव वासवम्।
તેમના મધ્યમાં તે રાજર્ષિ—મરુતોમાં ઇન્દ્ર સમાન—પ્રાસાદમાં ઊભા રહી રથમાં બેઠેલા પોતાના પુત્રને આવતો જોયો.
Verse 26
तेषां मध्ये स राजर्षिर्मरुतामिव वासवः।।।।प्रासादस्थो रथगतं ददर्शायान्तमात्मजम्।
તેમના મધ્યમાં તે રાજર્ષિ—મરુતોમાં ઇન્દ્ર સમાન—પ્રાસાદમાં ઊભા રહી રથમાં બેઠેલા પોતાના પુત્રને આવતો જોયો.
Verse 27
गन्धर्वराजप्रतिमं लोके विख्यातपौरुषम्।।।।दीर्घबाहुं महासत्त्वं मत्तमातङ्गगामिनम्।चन्द्रकान्ताननं राममतीव प्रियदर्शनम्।।।।रूपौदार्यगुणैः पुंसां दृष्टिचित्तापहारिणम्।घर्माभितप्ताः पर्जन्यं ह्लादयन्तमिव प्रजाः।।।।न ततर्प समायान्तं पश्यमानो नराधिपः।
રામ ગંધર્વરાજ સમાન પ્રતિમાવાન, લોકમાં પરાક્રમ માટે વિખ્યાત—દીર્ઘબાહુ, મહાસત્ત્વશાળી, મત્ત હાથી જેવી ગતિ ધરાવનાર; ચન્દ્રકાંત સમાન મુખવાળો અને અતિ પ્રિયદર્શી હતો. રૂપ, ઔદાર્ય અને ગુણોથી તે પુરુષોના નેત્ર અને ચિત્ત હરી લેતો; જેમ તાપથી તપ્ત પ્રજાને વરસાદ આનંદ આપે તેમ તે જનતાને હર્ષિત કરતો. તેને નજીક આવતો જોઈ નરાધિપ દશરથ તૃપ્ત ન થયો.
Verse 28
गन्धर्वराजप्रतिमं लोके विख्यातपौरुषम्।।2.3.27।।दीर्घबाहुं महासत्त्वं मत्तमातङ्गगामिनम्।चन्द्रकान्ताननं राममतीव प्रियदर्शनम्।।2.3.28।।रूपौदार्यगुणैः पुंसां दृष्टिचित्तापहारिणम्।घर्माभितप्ताः पर्जन्यं ह्लादयन्तमिव प्रजाः।।2.3.29।।न ततर्प समायान्तं पश्यमानो नराधिपः।
રાઘવ—પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ—કૈલાસ શિખર સમાન ઊંચા તે પ્રાસાદ પર, સૂત સાથે, રાજાને દર્શન કરવા ચઢ્યા.
Verse 29
गन्धर्वराजप्रतिमं लोके विख्यातपौरुषम्।।2.3.27।।दीर्घबाहुं महासत्त्वं मत्तमातङ्गगामिनम्।चन्द्रकान्ताननं राममतीव प्रियदर्शनम्।।2.3.28।।रूपौदार्यगुणैः पुंसां दृष्टिचित्तापहारिणम्।घर्माभितप्ताः पर्जन्यं ह्लादयन्तमिव प्रजाः।।2.3.29।।न ततर्प समायान्तं पश्यमानो नराधिपः।
એ રીતે તે બ્રાહ્મણોને યથોચિત પ્રતિપૂજા કરીને રાજાએ આ વચન કહ્યાં—વસિષ્ઠ અને વામદેવને સંબોધીને, જ્યારે અન્ય સૌ સાંભળતા હતા।
Verse 30
अवतार्य सुमन्त्रस्तं राघवं स्यन्दनोत्तमात्।।।।पितुस्समीपं गच्छन्तं प्राञ्जलिः पृष्ठतोऽन्वगात्।
સુમંત્રે ઉત્તમ રથમાંથી તે રાઘવને ઉતારી દીધા પછી, રામ પિતાની પાસે જવા લાગ્યા ત્યારે, હાથ જોડીને પાછળથી અનુસર્યા.
Verse 31
स तं कैलासशृङ्गाभं प्रासादं नरपुङ्गवः।।।।आरुरोह नृपं द्रष्टुं सह सूतेन राघवः।
રાઘવ—પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ—કૈલાસ શિખર સમાન ઊંચા તે પ્રાસાદ પર, સૂત સાથે, રાજાને દર્શન કરવા ચઢ્યા.
Verse 32
स प्राञ्जलिरभिप्रेत्य प्रणतः पितुरन्तिके।।।।नाम स्वं श्रावयन्रामो ववन्दे चरणौ पितुः।
રામ હાથ જોડીને આગળ વધ્યો, પિતાના સાન્નિધ્યે નમ્રતાથી પ્રણામ કર્યો; પોતાનું નામ વિનયપૂર્વક ઉચ્ચારી, પિતાના ચરણોમાં વંદન કર્યું।
Verse 33
तं दृष्ट्वा प्रणतं पार्श्वे कृताञ्जलिपुटं नृपः।।।।गृह्याञ्जलौ समाकृष्य सस्वजे प्रियमात्मजम्।
પાસે ઊભેલા, હાથ જોડીને નમેલા પ્રિય પુત્રને જોઈ રાજાએ તેની જોડેલી હથેળીઓ પકડી, નજીક ખેંચી, સ્નેહથી આલિંગન કર્યું।
Verse 34
तस्मै चाभ्युदितं दिव्यं मणिकाञ्चनभूषितम्।।।।दिदेश राजा रुचिरं रामाय परमासनम्।
પછી રાજાએ રામ માટે રત્નો અને સોનાથી શોભિત, દિવ્ય અને ઊંચું, અતિ રુચિર પરમ આસન ગોઠવવા આદેશ આપ્યો।
Verse 35
तदासनवरं प्राप्य व्यदीपयत राघवः।।।।स्वयैव प्रभया मेरुमुदये विमलो रविः।
તે શ્રેષ્ઠ આસન પર બેસતાં જ રાઘવ તેજથી ઝળહળી ઊઠ્યો—જેમ નિર્મળ પ્રભાતસૂર્ય પોતાની જ કિરણોથી ઉદયકાળે મેરુ પર્વતને પ્રકાશિત કરે।
Verse 36
तेन विभ्राजता तत्र सा सभाऽभिव्यरोचत।।।।विमलग्रहनक्षत्रा शारदी द्यौरिवेन्दुना।
તેણે ત્યાં તેજથી વિભૂષિત થઈ, તે સભા વધુ જ ઝળહળી ઊઠી—જેમ નિર્મળ ગ્રહ-નક્ષત્રોથી ભરેલું શરદઋતુનું આકાશ ચંદ્રના પ્રકાશથી દીપ્તિમાન થાય તેમ।
Verse 37
तं पश्यमानो नृपतिस्तुतोष प्रियमात्मजम्।।।।अलङ्कृतमिवात्मानमादर्शतलसंस्थितम्।
પ્રિય આત્મજને નિહાળી નૃપતિ અત્યંત પ્રસન્ન થયો—જેમ દર્પણના પાટ પર પોતાનું અલંકૃત સ્વરૂપ જોતો હોય તેમ।
Verse 38
स तं सस्मितमाभाष्य पुत्रं पुत्रवतां वरः।।।।उवाचेदं वचो राजा देवेन्द्रमिव काश्यपः।
સ્મિતપૂર્વક પુત્રને સંબોધી, પુત્રવંતોમાં શ્રેષ્ઠ એવા રાજાએ આ વચન કહ્યું—જેમ કશ્યપ દેવೇಂದ್ರને કહે તેમ।
Verse 39
ज्येष्ठायामसि मे पत्न्यां सदृश्यां सदृशस्सुतः।।।।उत्पन्नस्त्वं गुणश्रेष्ठो मम रामात्मजः प्रियः।
હે રામ! મારી જ્યેષ્ઠ પત્ની—જે સ્વયં સર્વગુણસંપન્ન છે—તેમાંથી તું જન્મ્યો; તું યોગ્ય પુત્ર, ગુણોમાં શ્રેષ્ઠ, અને મને અત્યંત પ્રિય આત્મજ છે।
Verse 40
यतस्त्वया प्रजाश्चेमा स्स्वगुणैरनुरञ्जिताः।।।।तस्मात्त्वं पुष्ययोगेन यौवराज्यमवाप्नुहि।
કારણ કે તારા પોતાના સદ્ગુણોથી આ પ્રજાજનોના હૃદયો તું પ્રસન્ન કર્યા છે; તેથી પુષ્ય નક્ષત્રના યોગે, ચંદ્ર પુષ્યમાં જોડાય ત્યારે, તું યુવરાજ્ય—યુવરાજપદ—પ્રાપ્ત કર.
Verse 41
कामतस्त्वं प्रकृत्यैव विनीतो गुणवानसि।।।।गुणवत्यपि तु स्नेहात्पुत्र वक्ष्यामि ते हितम्।
તારી સ્વભાવજ વિનયતા છે અને તું ગુણવાન છે; છતાં, પુત્ર, સ્નેહવશ તારા હિતનું વચન હું તને કહું છું.
Verse 42
भूयो विनयमास्थाय भव नित्यं जितेन्द्रियः।।।।कामक्रोधसमुत्थानि त्यजेथा व्यसनानि च।
વધુ વિનય ધારણ કર અને સદા ઇન્દ્રિયો પર વિજયી રહેજે; કામ અને ક્રોધથી ઉપજતા દોષો તથા વ્યસનો ત્યજી દેજે.
Verse 43
परोक्षया वर्तमानो वृत्त्या प्रत्यक्षया तथा।।।।अमात्यप्रभृतीस्सर्वाःप्रकृतीश्चानुरञ्जय।
તારી વર્તણૂકથી—તેમની ગેરહાજરીમાં પણ અને તેમની હાજરીમાં પણ—અમાત્યોથી માંડી સર્વ પ્રકૃતિઓ, પ્રજાજનોને, સૌને પ્રસન્ન રાખજે.
Verse 44
कोष्ठागारायुधागारैःकृत्वा सन्निचयान्बहून्।।।।तुष्टानुरक्तप्रकृतिर्यः पालयति मेदिनीम्।तस्यनन्दन्ति मित्राणि लब्ध्वाऽमृतमिवामराः।।।।तस्मात्त्वमपि चात्मानं नियम्यैवं समाचर।
જે રાજા કોષ્ઠાગારો અને આયુધાગારોમાં બહુ મોટા સંગ્રહો ગોઠવી, પ્રજાને તૃપ્ત અને અનુરક્ત રાખીને ધરતીનું પાલન કરે છે—તેના મિત્રગણ અમૃત પ્રાપ્ત કરેલા દેવોની જેમ આનંદિત થાય છે. તેથી તું પણ આત્મસંયમ રાખીને આ જ રીતે વર્ત.
Verse 45
कोष्ठागारायुधागारैःकृत्वा सन्निचयान्बहून्।।2.3.44।।तुष्टानुरक्तप्रकृतिर्यः पालयति मेदिनीम्।तस्यनन्दन्ति मित्राणि लब्ध्वाऽमृतमिवामराः।।2.3.45।।तस्मात्त्वमपि चात्मानं नियम्यैवं समाचर।
જે રાજા કોષ્ઠાગારો અને આયુધાગારોમાં બહુ મોટા સંગ્રહો ગોઠવી, પ્રજાને તૃપ્ત અને અનુરક્ત રાખીને ધરતીનું પાલન કરે છે—તેના મિત્રગણ અમૃત પ્રાપ્ત કરેલા દેવોની જેમ આનંદિત થાય છે. તેથી તું પણ આત્મસંયમ રાખીને આ જ રીતે વર્ત.
Verse 46
तच्छ्रुत्वा सुहृदस्तस्य रामस्य प्रियकारिणः।।।।त्वरिताः शीघ्रमभ्येत्य कौसल्यायै न्यवेदयन्।
આ સાંભળીને, રામના હિતેચ્છુ અને પ્રિય કરનાર સુહૃદો તરત જ ઉતાવળે આવી કૌસલ્યાને જાણ કરી.
Verse 47
सा हिरण्यं च गाश्चैव रत्नानि विविधानि च।।।।व्यादिदेश प्रियाख्येभ्यः कौसल्या प्रमदोत्तमा।
ત્યારે સ્ત્રીઓમાં શ્રેષ્ઠ કૌસલ્યાએ સુખદ સમાચાર લાવનાર દૂતોએ માટે સોનું, ગાયો અને વિવિધ રત્નો આપવાની આજ્ઞા કરી.
Verse 48
अथाऽभिवाद्य राजानं रथमारुह्य राघवः।।।।ययौ स्वं द्युतिमद्वेश्म जनौघैः प्रतिपूजितः।
પછી રાઘવે રાજાને વંદન કરી રથ પર ચઢ્યો અને જનસમૂહ દ્વારા પ્રતિપૂજિત થઈ પોતાના તેજસ્વી નિવાસસ્થાને ગયો.
Verse 49
ते चापि पौरा नृपतेर्वचस्तच्छृत्वा तथा लाभमिवेष्टमाशु।नरेन्द्रमामन्त्र्य गृहाणि गत्वादेवान्समानर्चुरतिप्रहृष्टाः।।।।
નગરવાસીઓએ પણ રાજાના તે વચન સાંભળી તેને ઇચ્છિત લાભ સમાન માની તરત આનંદ પામ્યા; નરેન્દ્રને વિદાય આપી ઘરોમાં જઈ, અત્યંત હર્ષિત થઈ દેવતાઓની પૂજા કરી.
Frequently Asked Questions
The pivotal action is the state’s move from public petition to legally-ritually validated succession: Dasaratha converts civic enthusiasm into a dharmically regulated abhisheka plan, ensuring legitimacy through brahmin-led procedure, public order, and accountable provisioning.
Dasaratha’s upadesha frames rulership as disciplined stewardship: conquer the senses, abandon vices born of desire and anger, keep ministers and subjects satisfied by transparent conduct, maintain strategic reserves (granaries and arsenals), and thereby secure alliances and social stability.
Culturally salient sites include the agnyagara (royal sacred-fire space), devayatana and caitya (temples and shrines), the rajamarga (royal highway), and the antahpura gates—mapping how ritual, urban space, and governance are integrated in Ayodhya’s coronation ecology.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.