Sarga 93

Verse 1

तया महत्या यायिन्या ध्वजिन्या वनवासिनः ।अर्दिता यूथपा मत्ताः सयूथास्सम्प्रदुद्रुवुः ॥१॥

તે મહાન ગતિશીલ ધ્વજધારી સેનાથી ભયભીત થઈ, વનમાં વસતા યુથપ—આશંકાથી મત્ત—પોતાના યુથો સાથે દોડીને દૂર ભાગી ગયા.

Verse 2

ऋक्षाः पृषतसङ्घाश्च रुरवश्च समन्ततः ।दृश्यन्ते वनराजीषु गिरिष्वपि नदीषु च ॥२॥

ચારે તરફ વનમાં, પર્વતો પર અને નદીઓ કિનારે પણ રીંછ, ચિતરાં હરણોના ઝુંડ અને રુરુ મૃગો દેખાય છે.

Verse 3

स सम्प्रतस्थे धर्मात्मा प्रीतो दशरथात्मजः ।वृतो महत्या नादिन्या सेनया चतुरङ्गया ॥३॥

ત્યારે ધર્માત્મા દશરથનંદન ભરત આનંદિત થઈ પ્રસ્થાન કર્યો; ચતુરંગિણી, મહાન નાદ કરતી સેના તેને ચારે તરફથી ઘેરી રહી હતી.

Verse 4

सागरौघनिभा सेना भरतस्य महात्मनः ।महीं सञ्छादयामास प्रावृषि द्यामिवाम्बुदः ॥४॥

મહાત્મા ભરતની સેના સાગરના ઊછળતા તરંગો જેવી હતી; તે ધરતીને ઢાંકી ગઈ, જેમ પ્રાવૃષ્કાળના વાદળો આકાશને ઢાંકે છે.

Verse 5

तुरङ्गौघैरवतता वारणैश्च महाजवैः ।अनालक्ष्या चिरं कालं तस्मिन्काले बभूव भूः ॥५॥

ઘોડાઓના સમૂહો અને મહાવેગી હાથીઓથી છવાઈ જતાં, તે સમયે લાંબા સમય સુધી ધરતી નજરે ન પડતી.

Verse 6

स यात्वा दूरमध्वानं सुपरिश्रान्तवाहनः ।उवाच भरत श्श्रीमान् वसिष्ठं मन्त्रिणां वरम् ॥६॥

દીર્ઘ માર્ગ પાર કરીને, વાહનો અતિશય થાકી ગયેલા હતા; ત્યારે શ્રીમાન્ ભરતે મંત્રીઓમાં શ્રેષ્ઠ એવા વશિષ્ઠ મુનિને વચન કહ્યું.

Verse 7

यादृशं लक्ष्यते रूपं यथा चैव श्रुतं मया ।व्यक्तं प्राप्ताः स्म तं देशं भरद्वाजो यमब्रवीत् ॥७॥

અહીં જેવું રૂપ દેખાય છે અને મેં જેમ સાંભળ્યું હતું, તે મુજબ સ્પષ્ટ છે કે અમે તે પ્રદેશે આવી પહોંચ્યા છીએ, જેનો ઉલ્લેખ ભરદ્વાજ મુનિએ કર્યો હતો.

Verse 8

अयं गिरिश्चित्रकूट इयं मन्दाकिनी नदी ।एतत्प्रकाशते दूरान्नीलमेघनिभं वनम् ॥८॥

આ ચિત્રકૂટ પર્વત છે, આ મન્દાકિની નદી છે; અને દૂરથી તે વન નીલમેઘ સમાન શ્યામ તેજથી ઝળહળે છે.

Verse 9

गिरे स्सानूनि रम्याणि चित्रकूटस्य सम्प्रति ।वारणैरवमृद्यन्ते मामकै पर्वतोपमैः ॥९॥

હમણાં ચિત્રકૂટ પર્વતની મનોહર કાંઠાઓ મારા પર્વતસમાન વિશાળ હાથીઓ દ્વારા દબાઈ રહી છે.

Verse 10

मुञ्चन्ति कुसुमान्येते नगाः पर्वतसानुषु ।नीला इवातपापाये तोयं तोयधरा घनाः ॥१०॥

પર્વતના ઢાળ પર આ વૃક્ષો પુષ્પો ઝરાવે છે; જાણે ઉનાળાના અંતે નીલાં ઘનઘોર મેઘો જળ વરસાવતા હોય તેમ.

Verse 11

किन्नराचरितं देशं पश्य शत्रुघ्न पर्वतम् ।मृगैस्समन्तादाकीर्णं मकरैरिव सागरम् ॥११॥

હે શત્રુઘ્ન, કિન્નરોના વિહારથી શોભિત આ પર્વતીય પ્રદેશને જો; ચારે તરફ મૃગોથી ભરેલો છે—જાણે મકરોથી છલકાતો સાગર હોય તેમ.

Verse 12

एते मृगगणा भान्ति शीघ्रवेगाः प्रचोदिताः ।वायुप्रविद्धा श्शरदि मेघराजिरिवाम्बरे ॥१२॥

પ્રેરિત થતાં આ ઝડપી વેગવાળા મૃગયૂથો એવા દેખાય છે, જાણે શરદઋતુના આકાશમાં પવનથી ઉડાડાયેલી મેઘરેખાઓ હોય.

Verse 13

कुर्वन्ति कुसुमापीडान् शिरस्सु सुरभीनमी ।मेघप्रकाशैः फलकैर्दाक्षिणात्या यथा नराः ॥१३॥

આ વૃક્ષો જાણે પોતાના શિરો પર સુગંધિત પુષ્પમાળાઓ ધારણ કરે છે—જેમ દક્ષિણ દેશના પુરુષો મેઘપ્રકાશ સમ તેજસ્વી ફલક જેવા શિરોભૂષણ પહેરે છે।

Verse 14

निष्कूजमिव भूत्वेदं वनं घोरप्रदर्शनम् ।अयोध्येव जनाकीर्णा सम्प्रति प्रतिभाति मा ॥१४॥

પહેલાં ભયંકર દર્શનવાળું અને જાણે પક્ષીઓના કલરવથી રહિત એવું આ વન, હવે મને અયોધ્યા સમ—જનસમૂહથી ભરેલું—પ્રતિભાસે છે।

Verse 15

खुरैरुदीरितो रेणुर्दावं प्रच्छाद्य तिष्ठति ।तं वहत्यनिल श्श्रीघ्रं कुर्वन्निव मम प्रियम् ॥१५॥

ઘોડાંના ખુરાંથી ઉડેલો ધૂળકણ વનને ઢાંકી ઊભો રહે છે; પરંતુ પવન તેને ત્વરિત વહેંચી લઈ જાય છે—જાણે મારા હિત માટે જ કરે છે।

Verse 16

स्यन्दनांस्तुरगोपेतान्सूतमुख्यै रधिष्ठितान् ।एतान्सम्पततश्श्रीघ्रं पश्य शत्रुघ्न कानने ॥१६॥

શત્રુઘ્ન, જો—સૂતમુખ્યો દ્વારા સંચાલિત, ઘોડાઓ જોડાયેલા આ રથો વનમાં અતિશય વેગે દોડી આવતાં જાણે ઉડી રહ્યાં હોય તેમ દેખાય છે।

Verse 17

एतान्वित्रासितान्पश्यबर्हिणः प्रियदर्शनान् ।एतमाविशत श्श्रीघ्रमधिवासं पतत्रिणः ॥१७॥

આ પ્રિયદર્શન મોરોને જુઓ—ભયભીત થયેલા; અને અન્ય પક્ષીઓ પણ—પોતાના નિવાસસ્થાનમાં ત્વરિત પ્રવેશી જાય છે।

Verse 18

अतिमात्रमयं देशो मनोज्ञः प्रतिभाति मे ।तापसानां निवासोऽयं व्यक्तं स्वर्गपथो यथा ॥१८॥

આ પ્રદેશ મને અતિશય મનોહર જણાય છે; તપસ્વીઓનું આ નિવાસસ્થાન સ્પષ્ટપણે સ્વર્ગમાર્ગ સમાન લાગે છે.

Verse 19

मृगा मृगीभिः सहिता बहवः पृषता वने ।मनोज्ञरूपा दृश्यन्ते कुसुमैरिव चित्रिताः ॥१९॥

આ વનમાં અનેક ચિતરાં હરણો પોતાની હરણીઓ સાથે દેખાય છે; મનોહર રૂપવાળા, જાણે પુષ્પોથી ચિત્રિત થયેલા હોય તેમ.

Verse 20

साधु सैन्याः प्रतिष्ठन्तां विचिन्वन्तु च कानने ।यथा तौ पुरुषव्याघ्रौ दृश्येते रामलक्ष्मणौ ॥२०॥

સૈન્યોએ યોગ્ય રીતે આગળ વધવું અને વનમાં શોધ કરવી, જ્યાં સુધી તે બે પુરુષવ્યાઘ્ર—રામ અને લક્ષ્મણ—દેખાઈ ન આવે.

Verse 21

भरतस्य वचश्श्रुत्वा पुरुषाश्शस्त्रपाणयः ।विविशु स्तद्वनं शूरा धूमं च ददृशु स्ततः ॥२१॥

ભરતનું વચન સાંભળીને, શસ્ત્ર હાથમાં ધરેલા શૂર પુરુષો તે વનમાં પ્રવેશ્યા; અને ત્યારબાદ ત્યાં ધુમાડો ઊઠતો તેમણે જોયો.

Verse 22

ते समालोक्य धूमाग्रमूचुर्भरतमागताः ।नामनुष्ये भवत्यग्नि र्व्यक्तमत्रैव राघवौ ॥२२॥

ધૂમનો સ્તંભ જોઈ તેઓ પાછા ભરત પાસે આવ્યા અને બોલ્યા: “જ્યાં માનવ વસતિ નથી ત્યાં અગ્નિ ઉપજે નહીં; સ્પષ્ટ છે કે અહીં જ બંને રાઘવો હાજર છે.”

Verse 23

अथ नाऽत्र नरव्याघ्रौ राजपुत्रौ परन्तपौ ।अन्ये रामोपमा स्सन्ति व्यक्तमत्र तपस्विनः ॥२३॥

અથવા, જો અહીં શત્રુદમન, વ્યાઘ્રસમાન તે બે રાજપુત્ર ન હોય, તો સ્પષ્ટ છે કે રામસમાન અન્ય તપસ્વીઓ અહીં નિવાસ કરે છે.

Verse 24

तच्छ्रुत्वा भरतस्तेषां वचनं साधुसम्मतम् ।सैन्यानुवाच सर्वांस्तानमित्रबलमर्दनः ॥२४॥

તેમના સાધુજનને માન્ય એવા વચનો સાંભળીને, શત્રુબળને મર્દન કરનાર ભરતે તે સર્વ સૈન્યને સંબોધ્યું.

Verse 25

यत्ता भवन्तस्तिष्ठन्तु नेतो गन्तव्यमग्रतः ।अहमेव गमिष्यामि सुमन्त्रो गुरुरेव च ॥२५॥

“તમે સૌ સાવધાન રહી અહીં જ ઊભા રહો; અહીંથી આગળ જવું નહિ. હું એકલો જ આગળ જઈશ—સુમંત્ર અને પૂજ્ય ગુરુ સાથે.”

Verse 26

एवमुक्ता स्ततस्सर्वे तत्र तस्थुः समन्तः ।भरतो यत्र धूमाग्रं तत्र दृष्टिं समादधात् ॥२६॥

એવું કહ્યા પછી તેઓ સર્વે ત્યાં ચારે બાજુ ઊભા રહી ગયા. ભરતે જ્યાં ધુમાડાનો સ્તંભ ઊઠતો હતો ત્યાં પોતાની દૃષ્ટિ સ્થિર કરી.

Verse 27

व्यवस्थिता या भरतेन सा चमूर्निरीक्षमाणाऽपि च भूमिमग्रतः ।बभूव हृष्टा न चिरेण जानती प्रियस्य रामस्य समागमं तदा ॥२७॥

ભરતે જે સેના ત્યાં અટકાવી હતી, તે આગળની ધરતીને જોતી હોવા છતાં, થોડા જ સમયમાં પ્રિય રામના દર્શન થશે એમ જાણી આનંદિત થઈ ગઈ.