Sarga 30

Verse 1

सान्त्व्यमाना तु रामेण मैथिली जनकात्मजा।वनवासनिमित्ताय भर्तारमिदमब्रवीत्।।2.30.1।।

વનવાસના નિમિત્તે રામે સાંત્વના આપતાં છતાં, જનકનંદિની મૈથિલીએ પોતાના પતિને આ વચન કહ્યું.

Verse 2

सा तमुत्तमसंविग्ना सीता विपुलवक्षसम्।प्रणयाच्चाभिमानाच्च परिचिक्षेप राघवम्।।2.30.2।।

ગંભીર ચિંતા વડે અત્યંત વ્યાકુળ થયેલી સીતા, પ્રેમથી અને ઘાયલ સ્વાભિમાનથી, વિશાળ વક્ષસ્થળ ધરાવતા રઘુકુલનંદન રાઘવને ટકોર કરી બેઠી.

Verse 3

किं त्वाऽमन्यत वैदेहः पिता मे मिथिलाधिपः।राम जामातरं प्राप्य स्त्रियं पुरुषविग्रहम्।।2.30.3।।

હે રામ! જ્યારે મારા પિતા, મિથિલાના અધિપતિ વૈદેહ જનકએ તમને જમાઈરૂપે સ્વીકાર્યા, ત્યારે શું તેમણે તમને પુરુષવેષ ધારણ કરેલી સ્ત્રી સમજી હતી?

Verse 4

अनृतं बत लोकोऽयमज्ञानाद्यदि वक्ष्यति।तेजो नास्ति परं रामे तपतीव दिवाकरे।।2.30.4।।

જો અજ્ઞાનવશ લોકો કહે કે રામમાં પરમ તેજ નથી, તો એ તો ખરેખર અસત્ય જ કહેવાય; કારણ કે રામનું તેજ સૂર્ય સમું પ્રજ્વલિત થઈ દહે છે.

Verse 5

किं हि कृत्वा विषण्णस्त्वं कुतो वा भयमस्ति ते।यत्परित्यक्तुकामस्त्वं मामनन्यपरायणाम्।।2.30.5।।

તું એટલી વિષણ্ণ કેમ છે? તને આ ભય ક્યાંથી આવ્યો, કે તું મને—જે તારા સિવાય બીજું શરણ નથી ધરાવતી—ત્યજી દેવા ઇચ્છે છે?

Verse 6

द्युमत्सेनसुतं वीर सत्यवन्तमनुव्रताम्।सावित्रीमिव मां विद्धि त्वमात्मवशवर्तिनीम्।।2.30.6।।

હે વીર, દ્યુમત્સેનપુત્ર સત્યવાન પ્રત્યે અડગ પતિવ્રતા સાવિત્રી જેવી મને જાણ; હું તો સર્વથા તારા ઇચ્છાવશ વર્તનારી છું.

Verse 7

न त्वहं मनसाऽप्यन्यं द्रष्टाऽस्मि त्वदृतेऽनघ।त्वया राघव गच्छेयं यथाऽन्या कुलपांसिनी।।2.30.7।।

હે નિર્દોષ, તારા વિના મેં મનથી પણ બીજા કોઈને જોયો નથી. હે રાઘવ, હું તારી સાથે જ જઈશ; હું અન્ય કુળકલંકિની સ્ત્રીઓ જેવી નથી.

Verse 8

स्वयं तु भार्यां कौमारीं चिरमध्युषितां सतीम्।शैलूष इव मां राम परेभ्यो दातुमिच्छसि।।2.30.8।।

પણ હે રામ, તું તો શૈલૂષ (નટ) જેવી રીતે મને પરાયાને સોંપવા ઇચ્છે છે—મને, તારી કૌમારી, સતી, અને લાંબા સમયથી તારી સાથે વસેલી પત્નીને.

Verse 9

यस्य पथ्यं च रामाऽत्थ यस्य चार्थेऽवरुध्यसे।त्वं तस्य भव वश्यश्च विधेयश्च सदाऽनघ।।2.30.9।।

હે નિષ્પાપ રામ! જેમના કલ્યાણની તું વાત કરે છે અને જેમના હિત માટે તું મને રોકે છે, તું સદા તેમના વશમાં અને આજ્ઞાકારી રહેજે.

Verse 10

स मामनादाय वनं न त्वं प्रस्थातुमर्हसि।तपो वा यदि वाऽरण्यं स्वर्गो वा स्यात्सह मे त्वया।।2.30.10।।

મને સાથે લીધા વિના તમે વનમાં જવા યોગ્ય નથી; તપ હોય કે અરણ્ય હોય કે સ્વર્ગ—મારે તે બધું તમારા સાથે જ હોવું છે.

Verse 11

न च मे भविता तत्र कश्चित्पथि परिश्रमः।पृष्ठतस्तव गच्छन्त्या विहारशयनेष्विव।।2.30.11।।

અને મારા માટે માર્ગમાં કોઈ કષ્ટ નહીં થાય; હું તારી પાછળ ચાલું ત્યારે તે તો જાણે વિહાર માટે નીકળ્યો હોઉં કે શય્યા પર આરામ કરતો હોઉં તેમ લાગશે.

Verse 12

कुशकाशशरेषीका ये च कण्टकिनो द्रुमाः।तूलाजिनसमस्पर्शा मार्गे मम सह त्वया।।2.30.12।।

માર્ગમાં કુશ, કાશ, શર અને ઇષીકા જેવા ઘાસ તથા કાંટાવાળા વૃક્ષો પણ—તું મારી સાથે હોય ત્યાં સુધી—મને કપાસ કે મૃગચર્મ જેટલા કોમળ સ્પર્શવાળા લાગશે.

Verse 13

महावातसमुद्धूतं यन्मामपकरिष्यति।रजो रमण तन्मन्ये परार्थ्यमिव चन्दनम्।।2.30.13।।

હે પ્રિય, મહાવાતથી ઉડેલી જે ધૂળ મને ચુભે કે તકલીફ આપે, તેને પણ હું પરમ ઉત્તમ ચંદનલેપ સમાન, પરમ સુગંધિત અને શુભ માનીશ.

Verse 14

शाद्वलेषु यथा शिश्ये वनान्ते वनगोचर।कुथास्तरणतल्पेषु किं स्यात्सुखतरं ततः।।2.30.14।।

હે વનવિહારી, વનના અંતે શાદ્વલ મેદાનમાં જ્યારે હું શિશુ સમી નિર્દોષતાથી શયન કરું, ત્યારે ઉત્તમ પાથરણાવાળી શય્યાથી પણ વધુ સુખદ બીજું શું હોઈ શકે?

Verse 15

पत्रं मूलं फलं यत्त्वमल्पं वा यदि वा बहु।दास्यसि स्वयमाहृत्य तन्मेऽमृतरसोपमम्।।2.30.15।।

તું સ્વયં લાવીને મને જે પાન, મૂળ કે ફળ આપે—થોડું હોય કે ઘણું—તે મને અમૃતરસ સમાન મીઠું લાગશે.

Verse 16

न मातुर्न पितुस्तत्र स्मरिष्यामि न वेश्मनः।आर्तवान्युपभुञ्जाना पुष्पाणि च फलानि च।।2.30.16।।

વનમાં ઋતુસર ફૂલો અને ફળોનો આનંદ લેતી હું ત્યાં ન માતાને યાદ કરીશ, ન પિતાને, ન ઘરની સુખસગવડને.

Verse 17

न च तत्र ततः किञ्चिद्द्रष्टुमर्हसि विप्रियम्।मत्कृते न च ते शोको न भविष्यामि दुर्भरा।।2.30.17।।

એ કારણે વનમાં તું મારી તરફથી કશું અપ્રિય જોવા પામશે નહીં; મારા કારણે તને શોક નહીં થાય, અને હું તારા માટે ભારરૂપ નહીં બનીશ.

Verse 18

य स्त्वया सह स स्वर्गो निरयो यस्त्वया विना।इति जानन्परां प्रीतिं गच्छ राम मया सह।।2.30.18।।

જ્યાં તું સાથે હોય તે જ સ્વર્ગ છે; અને તારા વિના જે છે તે નરક છે—આ જાણીને, હે રામ, પરમ પ્રીતિથી મારી સાથે ચાલ.

Verse 19

अथ मामेवमव्यग्रां वनं नैव नयिष्यति।विषमद्यैव पास्यामि मा विशं द्विषतां गमम्।।2.30.19।।

જો હું આમ અડગ નિશ્ચયથી ઊભી હોવા છતાં તું મને વનમાં ન લઈ જાય, તો આજે જ હું વિષ પી જઈશ; શત્રુઓના વશમાં જઈને જીવવું મને સ્વીકાર્ય નથી.

Verse 20

पश्चादपि हि दुःखेन मम नैवास्ति जीवितम्।उज्झितायास्त्वया नाथ तदैव मरणं वरम्।।2.30.20।।

પછી પણ આવા દુઃખમાં મારામાં જીવિત રહેતું નથી. હે નાથ, તું મને ત્યજી દે તો એ જ ક્ષણે મરણ જ શ્રેયસ્કર છે.

Verse 21

इमं हि सहितुं शोकं मुहूर्तमपि नोत्सहे।किं पुनर्दशवर्षाणि त्रीणि चैकं च दुःखिता।।2.30.21।।

આ શોક તો એક ક્ષણ પણ સહન કરવાની મારી શક્તિ નથી; તો પછી દુઃખિત સ્ત્રી હું દસ, ત્રણ અને એક—ચૌદ વર્ષ કેવી રીતે સહું?

Verse 22

इति सा शोकसन्तप्ता विलप्य करुणं बहु।चुक्रोश पतिमायस्ता भृशमालिङ्ग्य सस्वरम्।।2.30.22।।

એ રીતે શોકથી સંતપ્ત થઈ તે બહુ કરુણ રીતે વિલાપ કરવા લાગી; પછી થાકી જઈ પતિને દૃઢે આલિંગન કરીને ઊંચા સ્વરે રડી ઊઠી.

Verse 23

सा विद्धा बहुभिर्वाक्यैर्दिग्धैरिव गजाङ्गना।चिरसन्नियतं बाष्पं मुमोचाग्निमिवारणिः।।2.30.23।।

એવા અનેક વચનોના ઘા લાગ્યા હોય તેમ, વિષબાણથી ઘાયલ ગજાંગના જેવી, લાંબા સમયથી રોકેલા આંસુ તેણે છોડ્યા—જેમ અરણિમાંથી અગ્નિ પ્રગટે.

Verse 24

तस्या स्फटिकसङ्काशं वारि सन्तापसम्भवम्।नेत्राभ्यां परिसुस्राव पङ्कजाभ्यामिवोदकम्।।2.30.24।।

તેણીના નેત્રોમાંથી સ્ફટિક સમાન નિર્મળ, સંતાપથી જન્મેલા આંસુ વહેવા લાગ્યા—જેમ કમળયુગલમાંથી જળ સરકી જાય.

Verse 25

तच्चैवामलचन्द्राभं मुखमायतलोचनम्।पर्यशुष्यत बाष्पेण जलोद्धृतमिवाम्बुजम्।।2.30.25।।

નિર્મળ ચંદ્ર સમ તેજસ્વી, દીર્ઘ નેત્રોવાળું તે મુખ આંસુઓથી સૂકાઈ ગયું—જેમ જળમાંથી ઉપાડેલું કમળ સૂકાઈ જાય તેમ।

Verse 26

तां परिष्वज्य बाहुभ्यां विसंज्ञामिव दुःखिताम्।उवाच वचनं रामः परिविश्वासयंस्तदा।।2.30.26।।

દુઃખથી વ્યાકુળ અને જાણે મૂર્છિત થયેલી તેણીને રામે બંને બાહુઓથી આલિંગન કરી, ત્યારે વિશ્વાસ આપતાં વચન બોલ્યા।

Verse 27

न देवि तव दुःखेन स्वर्गमप्यभिरोचये।न हि मेऽस्ति भयं किञ्चित्स्वयम्भोरिव सर्वतः।।2.30.27।।

“હે દેવી, તું દુઃખમાં હોય ત્યારે મને સ્વર્ગ પણ ગમતો નથી. સર્વ દિશાઓથી મને કશી ભય નથી—જેમ સ્વયંભૂ બ્રહ્માને હોય તેમ।”

Verse 28

तव सर्वमभिप्रायमविज्ञाय शुभानने।वासं न रोचयेऽरण्ये शक्तिमानपि रक्षणे।।2.30.28।।

“હે શુભાનને, તારો સર્વ અભિપ્રાય પૂરેપૂરો જાણ્યા વિના, રક્ષણમાં સમર્થ હોવા છતાં, તારો અરણ્યવાસ મને રોચ્યો નહોતો।”

Verse 29

यत्सृष्टाऽसि मया सार्धं वनवासाय मैथिलि।न विहातुं मया शक्या कीर्तिरात्मवता यथा।।2.30.29।।

“હે મૈથિલી, તું મારી સાથે વનવાસ માટે જ રચાઈ છે; તેથી હું તને ત્યજી શકતો નથી—જેમ આત્મમાનવાળો પુરુષ પોતાની કીર્તિ ત્યજી શકતો નથી।”

Verse 30

धर्मस्तु गजनासोरु सद्भिराचरितः पुरा।तं चाहमनुवर्तेऽद्य यथा सूर्यं सुवर्चला।।2.30.30।।

હે ગજનાસોરુ (હાથીના સૂંડ સમાન જાંઘવાળી) દેવી! સદ્ગુણીઓએ પ્રાચીનકાળથી જે ધર્મ આચર્યો છે, એ જ ધર્મને હું આજે અનુસરો છું—જેમ સુવર્ચલા સૂર્યદેવને અનુસરે છે.

Verse 31

न खल्वहं न गच्छेयं वनं जनकनन्दिनि।वचनं तन्नयति मां पितु स्सत्योपबृंहितम्।।2.30.31।।

હે જનકનંદિની! એવું નથી કે હું વનમાં ન જાઉં; પિતાનું સત્યથી દૃઢ થયેલું વચન જ મને ત્યાં લઈ જાય છે.

Verse 32

एष धर्मस्तु सुश्रोणि पितुर्मातुश्च वश्यता।अतश्च तं व्यतिक्रम्य नाहं जीवितुमुत्सहे।।2.30.32।।

હે સુશ્રોણિ (સુંદર નિતંબવાળી)! પિતા અને માતાની આજ્ઞાપાલનતા—આ જ ધર્મ છે; તેથી તેને ઉલ્લંઘન કરીને હું જીવવા પણ ઇચ્છતો નથી.

Verse 33

अस्वाधीनं कथं दैवं प्रकारैरभिराध्यते।स्वाधीनं समतिक्रम्य मातरं पितरं गुरुम्।।2.30.33।।

જે દૈવ આપણાં વશમાં નથી, તેને વિવિધ ઉપાયોથી કેવી રીતે પ્રસન્ન કરી શકાય? જ્યારે આપણા વશમાં રહેલા માતા, પિતા અને ગુરુને ઉલ્લંઘી દઈએ, ત્યારે પરોક્ષ પરમેશ્વરની સાચી ઉપાસના કેવી રીતે થશે?

Verse 34

यत्त्रयं तत्त्रयो लोकाः पवित्रं तत्समं भुवि।नान्यदस्ति शुभापाङ्गे तेनेदमभिराध्यते।।2.30.34।।

જ્યાં તે ત્રય—માતા, પિતા અને ગુરુ—વિદ્યમાન હોય, ત્યાં જાણે ત્રણ લોકો જ વસે છે; ધરતી પર તેમના સમાન પવિત્ર બીજું કશું નથી, હે શુભાપાંગે; તેથી જ આ જગતમાં તેમનું પૂજન-આદર થાય છે.

Verse 35

न सत्यं दानमानौ वा न यज्ञाश्चाप्तदक्षिणाः।तथा बलकरा स्सीते यथा सेवा पितुर्हिता।।2.30.35।।

ન તો સત્યવચન, ન દાન-સન્માન, ન યોગ્ય દક્ષિણાવાળા યજ્ઞો—હે સીતા—એટલા બળદાયક નથી જેટલી પિતાની હિતકારી સેવા છે.

Verse 36

स्वर्गो धनं वा धान्यं वा विद्याः पुत्रास्सुखानि च।गुरुवृत्त्यनुरोधेन न किञ्चिदपि दुर्लभम्।।2.30.36।।

વડીલોની યોગ્ય ઇચ્છા અને માર્ગદર્શન અનુસાર વર્તવાથી સ્વર્ગ, ધન, ધાન્ય, વિદ્યાઓ, પુત્રો અને સુખો—કશુંય દુર્લભ રહેતું નથી.

Verse 37

देवगन्धर्वगोलोकान्ब्रह्मलोकां स्तथाऽपरान्।प्राप्नुवन्ति महात्मानो मातापितृपरायणाः।।2.30.37।।

માતા-પિતામાં પરાયણ મહાત્માઓ દેવલોક, ગંધર્વલોક, ગોલોક, બ્રહ્મલોક તથા અન્ય ઉચ્ચ લોકોને પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 38

स मां पिता यथा शास्ति सत्यधर्मपथे स्थितः।तथा वर्तितुमिच्छामि स हि धर्मस्सनातनः।।2.30.38।।

સત્ય અને ધર્મના માર્ગે સ્થિર મારા પિતા જેમ મને આદેશ આપે છે, તેમ જ વર્તવા હું ઇચ્છું છું; કારણ કે એ જ સનાતન ધર્મ છે.

Verse 39

मम सन्ना मतिस्सीते त्वां नेतुं दण्डकावनम्।वसिष्यामीति सा त्वं मामनुयातुं सुनिश्चिता।।2.30.39।।

હે સીતા, દંડકારણ્યમાં તને લઈ જવાનો મારો નિશ્ચય દૃઢ થયો છે; અને તું પણ ‘હું ત્યાં નિવાસ કરીશ’ એમ કહી, મને અનુસરવા અચળ નિશ્ચયવાળી બની છે.

Verse 40

सा हि सृष्टाऽनवद्याङ्गि वनाय मदिरेक्षणे।अनुगच्छस्व मां भीरु सहधर्मचरी भव।।2.30.40।।

હે સત્યધર્મના માર્ગે સ્થિતે, તું મને પિતા જેમ શાસે છે; હું પણ તેમ જ વર્તવા ઇચ્છું છું, કારણ કે એ જ સનાતન ધર્મ છે.

Verse 41

सर्वथा सदृशं सीते मम स्वस्य कुलस्य च।व्यवसायमनुक्रान्ता कान्ते त्वमतिशोभनम्।।2.30.41।।

હે સીતા, હે પ્રિયે, તું સર્વ રીતે મારા, તારા અને આપણા ઉત્તમ કુલને યોગ્ય એવો અતિ શોભન સંકલ્પ સ્વીકારી આગળ વધી છે.

Verse 42

आरभस्व शुभश्रोणि वनवासक्षमाः क्रियाः।नेदानीं त्वदृते सीते स्वर्गोऽपि मम रोचते।।2.30.42।।

હે શુભશ્રોણિ સીતા, વનમાં વસવાટને યોગ્ય તૈયારીઓ શરૂ કર; કારણ કે હવે તારા વિના મને સ્વર્ગ પણ રુચતું નથી.

Verse 43

ब्राह्मणेभ्यश्च रत्नानि भिक्षुकेभ्यश्च भोजनम्।देहि चाशंसमानेभ्य स्सन्त्वरस्व च मा चिरम्।।2.30.43।।

બ્રાહ્મણોને રત્નો આપ, ભિક્ષુકોને ભોજન આપ; અને જે આશા રાખીને આવ્યા છે તેમને પણ દાન આપ—મને સાંત્વના આપ અને વિલંબ ન કર.

Verse 44

भूषणानि महार्हाणि वरवस्त्राणि यानि च।रमणीयाश्च ये केचित्क्रीडार्थाश्चाप्युपस्कराः।।2.30.44।।शयनीयानि यानानि मम चान्यानि यानि च।देहि स्वभृत्यवर्गस्य ब्राह्मणानामनन्तरम्।।2.30.45।।

મહાર્થ ભૂષણો, ઉત્તમ વસ્ત્રો તથા આનંદ અને ક્રીડા માટેનાં જે કોઈ મનોહર ઉપકરણો હોય—

Verse 45

भूषणानि महार्हाणि वरवस्त्राणि यानि च।रमणीयाश्च ये केचित्क्रीडार्थाश्चाप्युपस्कराः।।2.30.44।।शयनीयानि यानानि मम चान्यानि यानि च।देहि स्वभृत्यवर्गस्य ब्राह्मणानामनन्तरम्।।2.30.45।।

મારા શયનાસનો, વાહનો અને અન્ય જે કંઈ સંપત્તિ છે, તે પહેલાં પોતાના સેવકવર્ગને આપ; ત્યારબાદ જે બાકી રહે તે બ્રાહ્મણોને અર્પણ કર.

Verse 46

अनुकूलं तु सा भर्तुर्ज्ञात्वा गमनमात्मनः।क्षिप्रं प्रमुदिता देवी दातुमेवोपचक्रमे।।2.30.46।।

પોતાનું ગમન પતિને અનુકૂળ છે એમ જાણી, પ્રસન્ન થયેલી તે દેવી તત્કાળ દાનકર્મ આરંભવા લાગી.

Verse 47

ततः प्रहृष्टा प्रतिपूर्णमानसायशश्विनी भर्तुरवेक्ष्य भाषितम्।धनानि रत्नानि च दातुमङ्गनाप्रचक्रमे धर्मभृतां मनस्स्विनी।।2.30.47।।

પછી ભર્તાના વચનને જોઈ હર્ષિત અને પૂર્ણમાનસ એવી યશસ્વિની અંગના, ધન અને રત્નો દાન કરવા લાગી—ધર્મનિષ્ઠોને ઉત્સાહપૂર્વક અર્પણ કરતી.