Sarga 9
मन्थराप्रेरणा—वरद्वय-स्मरणं च (Manthara’s Provocation and the Recalling of Two Boons)
अयोध्याकाण्ड
અયોધ્યાકાંડના નવમા સર્ગમાં મન્થરાની કૂટપ્રેરણાથી કૈકેયીનું મન નિર્ણાયક રીતે વળી જાય છે. શરૂઆતમાં તે મન્થરાની વાતો સાંભળીને સંશયમાં હતી, પરંતુ પછી ક્રોધ અને દૃઢ નિશ્ચય સાથે તરત જ યોજના ઘડે છે—રામને વનમાં મોકલવો અને ભરતને રાજ્ય પર બેસાડવો. મન્થરા ભૂતકાળની ઘટનાને કાર્યસાધનનું સાધન બનાવે છે. દૈવાસુર યુદ્ધમાં ઇન્દ્રને સહાય કરતાં દશરથ સંકટમાં પડ્યા ત્યારે કૈકેયીએ તેમને બે વખત બચાવ્યા; પ્રસન્ન થઈ રાજાએ તેને બે વર આપ્યા, જે તે સમયે સ્થગિત રાખ્યા હતા. મન્થરા તે વરદ્વય સ્મરાવીને રીત બતાવે છે—કૈકેયી ક્રોધાગારમાં જાય, આભૂષણો ઉતારી જમીન પર સૂઈ રહે, રાજાને ન જુએ ન બોલે, અને વરરૂપે (1) ભરતનો અભિષેક તથા (2) રામનો ચૌદ વર્ષનો વનવાસ માગે. આ સર્ગમાં કૈકેયી દ્વારા મન્થરાની વ્યૂહાત્મક અને અતિશય પ્રશંસા, તેનું રૂપવર્ણન અને ‘માયા’ જેવી છલયુક્તિના રૂપકો પણ આવે છે. વાણીના પ્રભાવથી અનર્થને પણ અર્થરૂપ દેખાડીને દરબારમાં પ્રભાવ સ્થાપવાની રીત—સ્મૃતિ, વચન, ભાવપ્રદર્શન અને રાજવચનની બંધનશક્તિ—અહીં સ્પષ્ટ થાય છે.
Shlokas
Verse 1
एवमुक्ता तु कैकेयी क्रोधेन ज्वलितानना।दीर्घमुष्णं विनिश्वस्य मन्थरामिदमब्रवीत्।।।।
આ રીતે કહેવાતાં, ક્રોધથી જ્વલિત મુખવાળી કૈકેયીએ લાંબો ઉષ્ણ નિશ્વાસ છોડ્યો અને મન્થરાને આ વચન કહ્યું.
Verse 2
अद्य राममितः क्षिप्रं वनं प्रस्थापयाम्यहम्।यौवराज्ये च भरतं क्षिप्रमेवाभिषेचये।।।।
આજે હું રામને અહીંથી તત્કાળ વનમાં મોકલી દઈશ, અને વિલંબ વિના ભરતને યુવરાજ્યે અભિષેક કરી દઈશ.
Verse 3
इदं त्विदानीं सम्पश्य केनोपायेन मन्थरे।भरतः प्राप्नुयाद्राज्यं न तु रामः कथञ्चन।।।।
હવે, હે મન્થરે, આ વિચાર—કયા ઉપાયથી ભરતને રાજ્ય પ્રાપ્ત થાય અને રામને તો કદી પણ ન મળે.
Verse 4
एवमुक्ता तया देव्या मन्थरा पापदर्शिनी।रामार्थमुपहिंसन्ती कैकेयीमिदमब्रवीत्।।।।
દેવી કૈકેયી દ્વારા આમ કહેવામાં આવતા, પાપદૃષ્ટિ ધરાવતી મન્થરા—રામના હિતને હાનિ પહોંચાડવા ઇચ્છતી—કૈકેયીને આ વચનો બોલી.
Verse 5
हन्तेदानीं प्रवक्ष्यामि कैकेयि श्रूयतां च मे।यथा ते भरतो राज्यं पुत्रः प्राप्स्यति केवलम्।।।।
હા, હવે હું કહું છું, હે કૈકેયિ—મારી વાત સાંભળ: કેવી રીતે તારો પુત્ર ભરત એકલો જ રાજ્ય પ્રાપ્ત કરશે.
Verse 6
किं न स्मरसि कैकेयि स्मरन्ती वा निगूहसे।यदुच्यमानमात्मार्थं मत्तस्त्वं श्रोतुमिच्छसि।।।।
હે કૈકેયી! શું તું યાદ નથી કરતી? કે યાદ કરીને પણ છુપાવે છે? જે વાત હું તારા હિત માટે કહેવા જઈ રહી છું, તે તું મારી પાસેથી સાંભળવા ઇચ્છે છે.
Verse 7
मयोच्यमानं यदि ते श्रोतुं छन्दो विलासिनि।श्रूयतामभिधास्यामि श्रुत्वा चापि विमृश्यताम्।।।।
હે છંદવિલાસિની સુન્દરી! જો તને મારું કહેવાતું સાંભળવું ગમે, તો સાંભળ; હું કહું છું. અને સાંભળીને તું વિચાર પણ કરજે.
Verse 8
श्रुत्वैवं वचनं तस्या मन्थरायास्तु कैकेयी।किञ्चिदुत्थाय शयनात्स्वास्तीर्णादिदमब्रवीत्।।।।
મન્થરાના તે વચનો સાંભળીને કૈકેયી સારી રીતે પાથરેલા શયન પરથી થોડું ઊઠી અને આ રીતે બોલી.
Verse 9
कथय त्वं ममोपायं केनोपायेन मन्थरे।भरतः प्राप्नुयाद्राज्यं न तु रामः कथञ्चन।।।।
હે મન્થરે! એવો ઉપાય મને કહો કે કયા ઉપાયથી ભરતને રાજ્ય મળે અને રામને કદી પણ ન મળે.
Verse 10
एवमुक्ता तया देव्या मन्थरा पापदर्शिनी।रामार्थमुपहिंसन्ती कुब्जा वचनमब्रवीत्।।।।
દેવીએ આમ કહ્યે પછી, પાપદૃષ્ટિ મન્થરા—કુબડી—રામના હિતને હાનિ પહોંચાડવા ઇચ્છતી, વચન બોલી.
Verse 11
तव दैवासुरे युद्धे सह राजर्षिभिः पतिः।अगच्छत्त्वामुपादाय देवराजस्य साह्यकृत्।।।।दिशमास्थाय वै देवि दक्षिणां दण्डकान्प्रति।वैजयन्तमिति ख्यातं पुरं यत्र तिमिध्वजः।।।।
હે દેવી રાણી, દેવો અને અસુરોના યુદ્ધમાં તમારા પતિ રાજર્ષિઓ સાથે દેવરાજ ઇન્દ્રને સહાય કરવા તમને સાથે લઈ ગયા. દક્ષિણ દિશા ધારણ કરી દંડકારણ્ય તરફ જઈ, જ્યાં તિમિધ્વજ હતો, ત્યાં ‘વૈજયંત’ નામે પ્રસિદ્ધ નગરમાં પહોંચ્યા.
Verse 12
तव दैवासुरे युद्धे सह राजर्षिभिः पतिः।अगच्छत्त्वामुपादाय देवराजस्य साह्यकृत्।।2.9.11।।दिशमास्थाय वै देवि दक्षिणां दण्डकान्प्रति।वैजयन्तमिति ख्यातं पुरं यत्र तिमिध्वजः।।2.9.12।।
હે દેવી રાણી, દેવો અને અસુરોના યુદ્ધમાં તમારા પતિ રાજર્ષિઓ સાથે દેવરાજ ઇન્દ્રને સહાય કરવા તમને સાથે લઈ ગયા. દક્ષિણ દિશા ધારણ કરી દંડકારણ્ય તરફ જઈ, જ્યાં તિમિધ્વજ હતો, ત્યાં ‘વૈજયંત’ નામે પ્રસિદ્ધ નગરમાં પહોંચ્યા.
Verse 13
स शम्बर इति ख्यातश्शतमायो महासुरः।ददौ शक्रस्य सङ्ग्रामं देवसङ्घैरनिर्जितः।।।।
શત માયાઓનો અધિપતિ, મહાસુર ‘શમ્બર’ નામે પ્રસિદ્ધ, દેવસંઘોથી પણ અજિત રહી, શક્ર (ઇન્દ્ર) સામે યુદ્ધનું આહ્વાન કરી બેઠો.
Verse 14
तस्मिन्महति सङ्ग्रामे पुरुषान्क्षतविक्षतान्।रात्रौ प्रसुप्तान्घ्नन्ति स्म तरसाऽऽसाद्य राक्षसाः।।।।
તે મહાસંગ્રામમાં રાક્ષસો રાત્રે વેગે ધસી આવી, ઘાયલ-વિક્ષત તથા નિદ્રામાં પડેલા પુરુષોને પણ વધ કરતા.
Verse 15
तत्राकरोन्महद्युद्धं राजा दशरथस्तदा।असुरैश्च महाबाहुश्शस्त्रैश्च शकलीकृतः।।।।
ત્યાં તે સમયે રાજા દશરથએ મહાયુદ્ધ કર્યું; પરંતુ મહાબાહુ રાજા અસુરોના શસ્ત્રોથી કાપાઈ ને ચુરચુર થઈ ગયા.
Verse 16
अपवाह्य त्वया देवि सङ्ग्रामान्नष्टचेतनः।तत्रापि विक्षतश्शस्त्रैः पतिस्ते रक्षितस्त्वया।।।।
હે દેવી, યુદ્ધભૂમિમાં તમારા પતિ બેભાન થઈ ગયા ત્યારે તમે તેમને ત્યાંથી દૂર લઈ ગયા; અને શસ્ત્રોથી ઘાયલ થયા છતાં તમે જ તેમની રક્ષા કરી, તેમને બચાવ્યા.
Verse 17
तुष्टेन तेन दत्तौ ते द्वौ वरौ शुभदर्शने।स त्वयोक्तः पतिर्देवि यदेच्छेयं तदा वरौ।।।।गृह्णीयामिति तत्तेन तथेत्युक्तं महात्मना।
હે શુભદર્શન દેવી! તારા પર પ્રસન્ન થઈ તેણે તને બે વરદાન આપ્યાં. ત્યારે તું, હે રાણી, પતિને કહ્યું— ‘જ્યારે મને ઇચ્છા થશે ત્યારે હું એ બે વરદાન માગી લઈશ.’ મહાત્મા રાજાએ કહ્યું— ‘તથાસ્તુ.’
Verse 18
अनभिज्ञाम्ह्यहं देवि त्वयैव कथिता पुरा।।।।कथैषा तव तु स्नेहान्मनसा धार्यते मया।रामाभिषेकसम्भारान्निगृह्य विनिवर्तय।।।।
હે દેવી! હું તો આ વાતથી અજાણ હતો; તું જ પહેલાં મને કહી હતી. છતાં તારા પ્રત્યેના સ્નેહથી મેં આ વાત મનમાં ધારણ કરી રાખી. હવે રામના અભિષેકની તૈયારીને બળપૂર્વક રોકી ને પાછી ફેરવી દે.
Verse 19
अनभिज्ञाम्ह्यहं देवि त्वयैव कथिता पुरा।।2.9.18।।कथैषा तव तु स्नेहान्मनसा धार्यते मया।रामाभिषेकसम्भारान्निगृह्य विनिवर्तय।।2.9.19।।
હે દેવી! હું તો આ વાતથી અજાણ હતો; તું જ પહેલાં મને કહી હતી. છતાં તારા પ્રત્યેના સ્નેહથી મેં આ વાત મનમાં ધારણ કરી રાખી. હવે રામના અભિષેકની તૈયારીને બળપૂર્વક રોકી ને પાછી ફેરવી દે.
Verse 20
तौ वरौ याच भर्तारं भरतस्याभिषेचनम्।प्रव्राजनं च रामस्य त्वं वर्षाणि चतुर्दश।।।।
એ બે વરદાન પતિ પાસે માગ: ભરતનો અભિષેક (યુવરાજ્યે) અને રામનું ચૌદ વર્ષ માટે વનમાં પ્રસ્થાન.
Verse 21
चतुर्दश हि वर्षाणि रामे प्रव्राजिते वनम्।प्रजाभावगतस्नेहस्स्थिरः पुत्रो भविष्यति।।।।
જો રામને ચૌદ વર્ષ માટે વનમાં વનવાસે મોકલવામાં આવે, તો પ્રજાનો સ્નેહ અને આશ્રય મેળવી તારો પુત્ર દૃઢપણે સિંહાસન પર સ્થિર થશે.
Verse 22
क्रोधागारं प्रविश्याऽद्य क्रुद्धेवाश्वपतेस्सुते।शेष्वाऽनन्तर्हितायां त्वं भूमौ मलिनवासिनी।।।।
હે અશ્વપતિની પુત્રી, આજે ક્રોધાગારમાં પ્રવેશ કર; સાચે ક્રોધિત સ્ત્રી સમી, અળંકરણ વિના અને મલિન વસ્ત્ર ધારણ કરીને ત્યાં જમીન પર શયન કર.
Verse 23
मास्मैनं प्रत्युदीक्षेथा मा चैनमभिभाषथाः।रुदन्ती चापि तं दृष्ट्वा जगत्यां शोकलालसा।।।।
તેની તરફ ફરીને પણ ન જો, અને તેને કંઈ ન કહેશ. તેને જોઈને રડતી રહે; ધરતી પર પડી રહીને શોકમાં લીન રહેજે.
Verse 24
दयिता त्वं सदा भर्तुरत्र मे नास्ति संशयः।त्वत्कृते स महाराजो विशेदपि हुताशनम्।।।।
તું સદા પતિને અતિ પ્રિય રહી છે—એમાં મને કોઈ સંશય નથી. તારા હિત માટે તે મહારાજ અગ્નિમાં પણ પ્રવેશ કરી શકે.
Verse 25
न त्वां क्रोधयितुं शक्तो न क्रृद्धां प्रत्युदीक्षितुम्।तव प्रियार्थं राजा हि प्राणानपि परित्यजेत्।।।।
તે તને ક્રોધિત કરવા સમર્થ નથી, અને તું ક્રોધિત હોય ત્યારે તને જોઈ પણ શકતો નથી. ખરેખર, તારા પ્રિય માટે રાજા પ્રાણ પણ ત્યજી દે.
Verse 26
न ह्यतिक्रमितुं शक्तस्तव वाक्यं महीपतिः।मन्दस्वभावे बुध्यस्व सौभाग्यबलमात्मनः।।।।
મહીપતિ તારા વચનનું ઉલ્લંઘન કરવા સમર્થ નથી. હે મન્દસ્વભાવવાળી, પોતાના સૌભાગ્ય અને આકર્ષણના બળને સમજી લે.
Verse 27
मणिमुक्तं सुवर्णानि रत्नानि विविधानि च।दद्याद्दशरथो राजा मास्म तेषु मनः कृथाः।।।।
મણિ, મુક્તા, સોનું અને અનેકવિધ રત્નો રાજા દશરથ તને આપી શકે; તેમા તું મન ન લગાવ.
Verse 28
यौ तौ दैवासुरे युद्धे वरौ दशरथोऽददात्।तौ स्मारय महाभागे सोऽर्थो न त्वामतिक्रमेत्।।।।
હે મહાભાગ્યવતી રાણી, દેવ-અસુર યુદ્ધમાં દશરથે તને આપેલા તે બે વરદાન તેને યાદ કરાવ; જેથી તારો હેતુ હાથમાંથી ન સરકી જાય.
Verse 29
यदातु ते वरं दद्यात्स्वयमुत्थाप्य राघवः।व्यवस्थाप्य महाराजं त्वमिमं वृणुया वरम्।।।।
જ્યારે રાઘવ (દશરથ) સ્વયં તને ઊભી કરી વરદાન આપવા તૈયાર થાય, ત્યારે મહારાજને દૃઢ નિશ્ચયમાં સ્થિર કરી, પછી આ વર પસંદ કર.
Verse 30
रामं प्रव्राजयारण्ये नव वर्षाणि पञ्च च।भरतः क्रियतां राजा पृथिव्याः पार्थिवर्षभः।।।।
રામને નવ વર્ષ અને પાંચ વધુ—ચૌદ વર્ષ—વનમાં નિર્વાસિત કર; અને ભરતને પૃથ્વીનો રાજા બનાવ, હે રાજશ્રેષ્ઠ.
Verse 31
चतुर्दश हि वर्षाणि रामे प्रव्राजिते वनम्।रूढश्च कृतमूलश्च शेषं स्थास्यति ते सुतः।।।।
રામ ચૌદ વર્ષ વનમાં નિર્વાસિત થાય તો, તારો પુત્ર બળવાન બની ઊંડા મૂળ પકડશે; પછી શેષ કાળ સુધી નિર્ભય સ્થિર રહેશે.
Verse 32
रामप्रव्राजनं चैव देवि याचस्व तं वरम्।एवं सिद्ध्यन्ति पुत्रस्य सर्वार्थास्तव भामिनि।।।।
હે દેવી, તે વરરૂપે રામના નિર્વાસનની પણ યાચના કર; આમ, હે ભામિની, તારા પુત્રના સર્વ હિતકાર્ય સિદ્ધ થશે.
Verse 33
एवं प्रव्राजितश्चैव रामोऽरामो भविष्यति।भरतश्च हतामित्रस्तव राजा भविष्यति।।।।
આ રીતે નિર્વાસિત થતાં રામ ‘અરામ’ બની જશે—આનંદ અને બળનો આધાર નહીં રહે; અને ભરત, શત્રુઓ વિનાશ પામેલા, તારો રાજા બનશે.
Verse 34
येन कालेन रामश्च वनात्प्रत्यागमिष्यति।तेन कालेन पुत्रस्ते कृतमूलो भविष्यति।।।।सुगृहीतमनुष्यश्च सुहृद्भिस्सार्धमात्मवान्।
જે કાળે રામ વનમાંથી પરત ફરશે, એ જ કાળે તારો પુત્ર દૃઢમૂળ—સ્થિરપદ—થઈ જશે; આત્મવિશ્વાસી, સુહૃદો સાથે સંયુક્ત અને પ્રજાજનોની નિષ્ઠા સુદૃઢ રીતે પ્રાપ્ત કરેલો હશે.
Verse 35
प्राप्तकालं नु मन्येऽहं राजानं वीतसाध्वसा।।।।रामाभिषेकसङ्कल्पान्निगृह्य विनिवर्तय।
હું માનું છું કે હવે યોગ્ય સમય આવી ગયો છે. નિર્ભય બની રાજાને રોકો અને રામાભિષેક કરવાનો જે સંકલ્પ છે, તેમાંથી તેને વાળી પાછો ફેરવો.
Verse 36
अनर्थमर्थरूपेण ग्राहिता सा ततस्तया।।।।हृष्टा प्रतीता कैकेयी मन्थरामिदमब्रवीत्।
પછી મન્થરાએ અનર્થને અર્થરૂપે બતાવી તેને સ્વીકારાવી દીધો; તેથી હર્ષિત અને વિશ્વાસપૂર્વક કૈકેયીએ મન્થરાને આ રીતે કહ્યું.
Verse 37
सा हि वाक्येन कुब्जायाः किशोरीवोत्पथं गता।।।।कैकेयी विस्मयं प्राप्ता परं परमदर्शना।
કુબડીના વચનથી કૈકેયી—પરમદર્શના હોવા છતાં—વિસ્મિત થઈ ગઈ અને કિશોરીની જેમ કુપથ પર ભટકી ગઈ.
Verse 38
कुब्जे त्वां नाभिजानामि श्रेष्ठां श्रेष्ठाभिथायिनीम्।।।।पृथिव्यामसि कुब्जानामुत्तमा बुद्धिनिश्चये।
હે કુબ્જે, તને હું એટલી શ્રેષ્ઠ—ઉત્તમ ઉપદેશ બોલનારી—રૂપે ઓળખતી ન હતી. આ ધરતી પર કુબ્જાઓમાં તું બુદ્ધિના નિશ્ચયમાં સર્વોત્તમ છે.
Verse 39
त्वमेव तु ममाऽर्थेषु नित्ययुक्ता हितैषिणी।।।।नाहं समवबुध्येयं कुब्जे राज्ञश्चिकीर्षितम्।
હે કુબ્જે, મારા કાર્યોમાં તું જ સદા જોડાયેલી, મારા હિતની ઇચ્છુક છે. તારા વિના હું રાજા શું કરવા ઇચ્છે છે તે સમજી શકાત ન હોત.
Verse 40
सन्ति दुस्संस्थिताः कुब्जा वक्राः परमदारुणाः।।।।त्वं पद्ममिव वातेन सन्नता प्रियदर्शना।त्वं पद्ममिव वातेन सन्नता प्रियदर्शना।
કેટલીક કુબ્જાઓ દુર્વ્યવસ્થિત, વાંકી અને અત્યંત ભયંકર દેખાય છે; પરંતુ તું તો પ્રિયદર્શના, પવનથી નમેલું કમળ જેમ સૌમ્ય રીતે વળી છે.
Verse 41
उरस्तेऽभिनिविष्टं वै यावत्स्कन्धात् समुन्नतं।।।।अधस्ताच्चोदरं शातं सुनाभमिव लज्जितम्।
તારું ઉરસ તો ભરેલું છે અને ખભા સુધી ઊંચે ઉઠેલું છે; તેની નીચે તારો પેટ પાતળો, સુંદર નાભિવાળો—જાણે લજ્જાથી છુપાયેલો હોય તેમ.
Verse 42
परिपूर्णं तु जघनं सुपीनौ च पयोधरौ।।।।विमलेन्दुसमं वक्त्रमहोराजसि मन्थरे।
તારું જઘન પરિપૂર્ણ છે, અને તારા સ્તન બંને ગોળ તથા દૃઢ છે; તારો મુખ નિર્મળ ચંદ્ર સમાન છે—અહો, મન્થરે, તું કેટલી તેજસ્વી છે!
Verse 43
जघनं तव निर्घुष्टं रशनादामशोभितम्।।।।जङ्घे भृशमुपन्यस्ते पादौ चाप्यायतावुभौ।
તારું જઘન રશનાથી શોભિત છે અને ચાલતાં ઝણઝણ ધ્વનિ કરે છે; તારી જાંઘો દૃઢ રીતે સ્થિર છે અને બંને પગ લાંબા તથા સુડોળ છે.
Verse 44
त्वमायताभ्यां सक्थिभ्यां मन्थरे क्षौमवासिनी।।।।अग्रतो मम गच्छन्ती राजहंसीव राजसे।
હે મન્થરે, સુક્ષ્મ વસ્ત્ર ધારણ કરનારી, તું લાંબી જાંઘો સાથે મારી આગળ ચાલે ત્યારે રાજહંસી જેમ તેજસ્વી દેખાય છે.
Verse 45
आसन्याश्शम्बरे मायास्सहस्रमसुराधिपे।।।।सर्वास्त्वयि निविष्टास्ता भूयश्चान्यास्सहस्रशः।
અસુરાધિપ શમ્બર પાસે જે હજાર માયાઓ હતી, તે બધી તારા અંદર નિવાસ કરે છે; અને તે ઉપરાંત પણ હજારો વધુ છે.
Verse 46
तवेदं स्थगु यद्दीर्घं रथघोणमिवायतम्।।।।मतयः क्षत्रविद्याश्च मायाश्चात्र वसन्ति ते।
તારું એ લાંબું કુબડ—રથના નાભિ જેવું પહોળું—તેમાં તારી ચતુર યોજનાઓ, ક્ષત્રિયસદૃશ નીતિઓ અને માયાના કૌશલ્ય પણ વસે છે.
Verse 47
अत्र ते प्रतिमोक्ष्यामि मालां कुब्जे हिरण्मयीम्।।।।अभिषिक्ते च भरते राघवे च वनं गते।
અહીં, હે કુબ્જે, તારા કૂબડ પર હું સુવર્ણમય હાર અર્પીશ—જ્યારે ભરતનો અભિષેક થશે અને રાઘવ વનમાં પ્રસ્થાન કરશે.
Verse 48
जात्येन च सुवर्णेन सुनिष्टप्तेन मन्थरे।।।।लब्धार्था च प्रतीता च लेपयिष्यामि ते स्थगु।
હે મન્થરે, જાતિસુવર્ણથી, સુનિષ્ઠપ્ત અને શુદ્ધ કરેલા ઉત્તમ સોનાથી—મારો હેતુ સિદ્ધ થઈ હું સંતોષ પામું ત્યારે—હું તારા કૂબડને લેપન કરીશ.
Verse 49
मुखे च तिलकं चित्रं जातरूपमयं शुभम्।।।।कारयिष्यामि ते कुब्जे शुभान्याभरणानि च।
હે કુબ્જે, તારા મુખ પર ચિત્રવત્ શુભ, જાતરૂપમય (સુવર્ણમય) તિલક બનાવડાવીશ; અને તારા માટે શુભ આભૂષણો પણ તૈયાર કરાવીશ.
Verse 50
परिधाय शुभे वस्त्रे देवतेव चरिष्यसि।।।।चन्द्रमाह्वयमानेन मुखेनाप्रतिमानना।गमिष्यसि गतिं मुख्यां गर्वयन्ती द्विषज्जनम्।।।।
શુભ વસ્ત્રો ધારણ કરીને તું દેવતાની જેમ વિહરશે; ચંદ્રને પડકારતું હોય તેમ અપ્રતિમાન મુખ ધરાવતી, તું મુખ્ય ગતિ—ઉચ્ચ પદ—પ્રાપ્ત કરશે, અને દ્વેષી જન વચ્ચે ગર્વથી વિરાજશે.
Verse 51
परिधाय शुभे वस्त्रे देवतेव चरिष्यसि।।2.9.50।।चन्द्रमाह्वयमानेन मुखेनाप्रतिमानना।गमिष्यसि गतिं मुख्यां गर्वयन्ती द्विषज्जनम्।।2.9.51।।
હે કુબ્જે, સર્વ આભરણોથી ભૂષિત બીજી કુબ્જાઓ પણ તારા પાદોની સેવા કરશે—જેમ તું સદા મારી સેવા કરતી આવી છે તેમ.
Verse 52
तवापि कुब्जाः कुब्जायास्सर्वाभरणभूषिताः।पादौ परिचरिष्यन्ति यथैव त्वं सदा मम।।।।
હે કુબ્જે, સર્વ આભરણોથી ભૂષિત બીજી કુબ્જાઓ પણ તારા પાદોની સેવા કરશે—જેમ તું સદા મારી સેવા કરતી આવી છે તેમ.
Verse 53
इति प्रशस्यमाना सा कैकेयीमिदमब्रवीत्।शयानां शयने शुभ्रे वेद्यामग्निशिखामिव।।।।
આ રીતે પ્રશંસા પામીને મન્થરાએ કૈકેયીને આ વચન કહ્યાં—શુભ્ર, તેજસ્વી શય્યા પર શયન કરતી તે યજ્ઞવેદી પરની અગ્નિશિખા સમી પ્રજ્વલિત જણાતી હતી।
Verse 54
गतोदके सेतुबन्धो न कल्याणि विधीयते।उत्तिष्ठ कुरु कल्याणि राजानमनुदर्शय।।।।
હે કલ્યાણી! પાણી વહી ગયા પછી બંધ બાંધવો શક્ય નથી. હવે ઊઠ; તત્કાળ ઉપાય કર અને રાજા સમક્ષ પોતાનો નિશ્ચય પ્રગટ કર।
Verse 55
तथा प्रोत्साहिता देवी गत्वा मन्थरया सह।क्रोधागारं विशालाक्षी सौभाग्यमदगर्विता।।।।अनेकशतसाहस्रं मुक्ताहारं वराङ्गना।अवमुच्य वरार्हाणि शुभान्याभरणानि च।।।।ततो हेमोपमा तत्र कुब्जावाक्यवशं गता।संविश्य भूमौ कैकेयी मन्थरामिदमब्रवीत्।।।।
આ રીતે મન્થરાથી પ્રોત્સાહિત થઈ, વિશાળનેત્રા અને સૌભાગ્યના મદથી ગર્વિત રાણી તેની સાથે ક્રોધાગારમાં ગઈ।
Verse 56
तथा प्रोत्साहिता देवी गत्वा मन्थरया सह।क्रोधागारं विशालाक्षी सौभाग्यमदगर्विता।।2.9.55।।अनेकशतसाहस्रं मुक्ताहारं वराङ्गना।अवमुच्य वरार्हाणि शुभान्याभरणानि च।।2.9.56।।ततो हेमोपमा तत्र कुब्जावाक्यवशं गता।संविश्य भूमौ कैकेयी मन्थरामिदमब्रवीत्।।2.9.57।।
તે શ્રેષ્ઠાંગના અનેક સો હજાર મૂલ્યની મુક્તાહાર ઉતારી નાખી, તેમજ અતિ મૂલ્યવાન અને શુભ એવા અન્ય આભૂષણો પણ ઉતારી દીધાં।
Verse 57
तथा प्रोत्साहिता देवी गत्वा मन्थरया सह।क्रोधागारं विशालाक्षी सौभाग्यमदगर्विता।।2.9.55।।अनेकशतसाहस्रं मुक्ताहारं वराङ्गना।अवमुच्य वरार्हाणि शुभान्याभरणानि च।।2.9.56।।ततो हेमोपमा तत्र कुब्जावाक्यवशं गता।संविश्य भूमौ कैकेयी मन्थरामिदमब्रवीत्।।2.9.57।।
ત્યારે ત્યાં હેમસમાન કાંતિ ધરાવતી કૈકેયી કુબડીના વચનોના વશમાં પડી, ભૂમિ પર શયન કરી મન્થરાને આ રીતે બોલી.
Verse 58
इह वा मां मृतां कुब्जे नृपायावेदयिष्यसि।वनं तु राघवे प्राप्ते भरतः प्राप्स्यति क्षितिम्।।।।
હે કુબ્જે! અહીં હું મરી પડેલી હોઉં તો તે રાજાને જઈને કહેજે; નહિ તો રાઘવને વનમાં મોકલ્યા પછી ભરત પૃથ્વીનું રાજ્ય પામશે.
Verse 59
न सुवर्णेन मे ह्यर्थो न रत्नैर्न च भूषणैः।एष मे जीवितस्यान्तो रामो यद्यभिषिच्यते।।।।
મને સોનાની ઇચ્છા નથી, ન રત્નોની, ન તો આભૂષણોની. જો રામનો અભિષેક થાય, તો એ જ મારા જીવનનો અંત છે.
Verse 60
अथो पुनस्तां महिषीं महीक्षितोवचोभिरत्यर्थमहापराक्रमैः।उवाच कुब्जा भरतस्य मातरंहितं वचो राममुपेत्य चाहितम्।।।।
પછી ફરી તે કુબડી મહારાજની મહિષી, ભરતની માતા એવી રાણી પાસે અતિ પ્રચંડ પરાક્રમભર્યા વચનો બોલી—ભરતના હિતરૂપ ગણાતા, પરંતુ રામને લગતા હોવાથી અહિતકારક.
Verse 61
प्रपत्स्यते राज्यमिदं हि राघवोयदि ध्रुवं त्वं ससुता च तप्स्यसे।अतो हि कल्याणि यतस्व तत्तथायथा सुतस्ते भरतोऽभिषेक्ष्यते।।।।
જો રાઘવ આ રાજ્યનો અધિકારી બને, તો નિશ્ચયે તું અને તારો પુત્ર દુઃખ ભોગવશો. તેથી, હે કલ્યાણી, એવી રીતે પ્રયત્ન કર કે તારો પુત્ર ભરતનો અભિષેક થાય.
Verse 62
तथाऽतिविद्धा महिषी तु कुब्जयासमाहता वागिषुभिर्मुहुर्मुहुः।निधायहस्तौ हृदयेऽतिविस्मिताशशंस कुब्जां कुपिता पुनः पुनः।।।।
કુબજાની વારંવારની બાણસમાન વાણીથી અત્યંત ઘાયલ થયેલી રાણી, આશ્ચર્યચકિત થઈ, બંને હાથ હૃદય પર રાખી; ક્રોધથી પ્રજ્વલિત થઈ, ફરી ફરી કુબજાની પ્રશંસા કરવા લાગી.
Verse 63
यमस्य वा मां विषयं गतामितोनिशाम्य कुब्जे प्रतिवेदयिष्यसि।वनं गते वा सुचिराय राघवेसमृद्धकामो भरतो भविष्यति।।।।
હે કુબજે, જ્યારે તું મને અહીંથી યમલોક ગયેલી જોઈશ, ત્યારે તે વાત જણાવજે. અથવા રાઘવ લાંબા સમય માટે વનમાં ગયા પછી, ભરતની ઇચ્છા સંપૂર્ણ રીતે પૂર્ણ થશે.
Verse 64
अहं हि नैवास्तरणानि न स्रजोन चन्दनं नाञ्जनपानभोजनम्।न किञ्चिदिच्छामि न चेह जीवितंन चेदितो गच्छति राघवो वनम्।।।।
જો રાઘવ અહીંથી વનમાં ન જાય, તો હું ન શય્યા ઇચ્છું, ન હાર, ન ચંદન, ન અંજન, ન પાન-ભોજન; અહીં મને કશું જ ન જોઈએ—જીવન પણ નહીં.
Verse 65
अथैतदुक्त्वा वचनं सुदारुणंनिधाय सर्वाभरणानि भामिनी।असंवृतामास्तरणेन मेदिनींतदाऽधिशिश्ये पतितेव किन्नरी।।।।
આ અત્યંત ભયાનક વચન કહીને, મનોહર કૈકેયીએ સર્વ આભૂષણો ઉતારી મૂક્યાં; પછી આવરણ હટાવી, નિર્વસ્ત્ર શય્યા વિના ધરતી પર પડી રહી—જાણે પડી ગયેલી કિન્નરી.
Verse 66
उदीर्णसंरम्भतमोवृताननातथाऽवमुक्तोत्तममाल्यभूषणा।नरेन्द्रपत्नी विमना बभूव सातमोवृता द्यौरिव मग्नतारका।।।।
ઉગ્ર ક્રોધના અંધકારથી ઢંકાયેલું મુખ ધરાવતી અને ઉત્તમ માળા તથા આભૂષણો ઉતારી નાખેલાં, નરેન્દ્રપત્ની કૈકેયી મનથી વ્યાકુળ થઈ; તારાઓ ડૂબી ગયાં હોય એવી તમસાથી આવૃત આકાશ જેવી તે બની.
Frequently Asked Questions
The sarga presents the deliberate activation of a prior moral contract (two boons) to override a public succession plan: Kaikeyī is advised to demand Bharata’s installation and Rāma’s exile, raising a dharma-sankat between promised word, maternal interest, and the kingdom’s welfare.
Speech and memory function as binding forces in human affairs: a boon once granted becomes ethically inescapable, and counsel (nīti) can redirect outcomes by converting emotion into procedure—illustrating how intention and method shape dharma’s public consequences.
The narrative recalls the southern route toward Dandaka and the city Vaijayanta associated with Timidhvaja, and it foregrounds the cultural institution of the krodhāgāra—an established courtly space where ritualized anger and refusal operate as persuasive leverage.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.