Sarga 26

Verses 1-2

अभिवाद्य च कौसल्यां राम स्संप्रस्थितो वनम् ।कृतस्वस्त्ययनो मात्रा धर्मिष्ठे वर्त्मनि स्थितः ॥१॥विराजयन्राजसुतो राजमार्गं नरैर्वृतम् ।हृदयान्याममन्थेव जनस्य गुणवत्तया ॥२॥

કૌસલ્યાને અભિવાદન કરીને, માતાએ સ્વસ્ત્યયન વિધિ કરી આપ્યા પછી, રામ વનમાં પ્રસ્થાન કર્યો—ધર્મમય ઉત્તમ માર્ગે અડગ રહી. નરોથી ભરેલા રાજમાર્ગ પર રાજસુત તેજસ્વી બની આગળ વધ્યો; પોતાના ગુણબળથી જનના હૃદયો જાણે મથાવી નાખતો હતો.

Verse 3

वैदेही चापि तत्सर्वं न शुश्राव तपस्विनी ।तदेव हृदि तस्याश्च यौवराज्याभिषेचनम् ॥३॥

તપસ્વિની વૈદેહી (સીતા) તે સર્વ વાતો સાંભળી ન શકી; તેના હૃદયમાં તો માત્ર યુવરાજના અભિષેકનો જ વિચાર વસતો હતો.

Verse 4

देवकार्यं स्वयं कृत्वा कृतज्ञा हृष्टचेतना ।अभिज्ञा राजधर्माणां राजपुत्रं प्रतीक्षते ॥४॥

દેવકાર્યની પૂજા પોતે પૂર્ણ કરીને, કૃતજ્ઞ અને હર્ષિત ચિત્તવાળી, રાજધર્મોમાં નિપુણ સીતા રાજપુત્રની આવકની પ્રતીક્ષા કરતી રહી.

Verse 5

प्रविवेशाथ रामस्तु स्वं वेश्म सुविभूषितम् ।प्रहृष्टजनसम्पूर्णं ह्रिया किञ्चिदवाङ्मुखः ॥५॥

પછી રામ પોતાના સુશોભિત મહેલમાં પ્રવેશ્યા; આનંદિત જનોથી ભરપૂર તે સ્થાનમાં તેઓ લજ્જાથી થોડું મુખ નીચે કરીને ચાલ્યા.

Verse 6

अथ सीता समुत्पत्य वेपमाना च तं पतिम् ।अपश्यच्छोकसन्तप्तं चिन्ताव्याकुलितेन्द्रियम् ॥६॥

પછી સીતા કંપતી કંપતી ઊભી થઈ અને પોતાના પતિને જોયા—શોકથી દગ્ધ, અને ચિંતાથી વ્યાકુલ થયેલી ઇન્દ્રિયોવાળા.

Verse 7

तां दृष्ट्वा स हि धर्मात्मा न शशाक मनोगतम् ।तं शोकं राघवः सोढुं ततो विवृततां गतः ॥७॥

તેણે તેને જોયા ત્યારે ધર્માત્મા રાઘવ હૃદયમાં વસેલા શોકને સહન ન કરી શક્યા; તેથી તે શોક ફાટી નીકળ્યો અને પ્રગટ થઈ ગયો.

Verse 8

विवर्णवदनं दृष्ट्वा तं प्रस्विन्नममर्षणम् ।आह दुःखाभिसन्तप्ता किमिदानीमिदं प्रभो ॥८॥

તેમનું વર્ણહીન મુખ, પરસેવાથી ભીંજાયેલું અને અમર્ષથી દહતું જોઈ, દુઃખથી સંતપ્ત સીતા બોલી: “પ્રભુ, હવે આ શું છે?”

Verse 9

अद्य बार्हस्पत श्श्रीमान्युक्तः पुष्योऽनु राघव ।प्रोच्यते ब्राह्मणैः प्राज्ञैः केन त्वमसि दुर्मनाः ॥९॥

હે રાઘવ! આજે શ્રીમાન્ બૃહસ્પતિના અધિપત્યમાં શુભ પુષ્ય નક્ષત્ર યુક્ત છે; પ્રાજ્ઞ બ્રાહ્મણોએ આ દિવસને અભિષેક માટે યોગ્ય કહ્યો છે—તો પછી તમે કેમ દુઃખિત છો?

Verse 10

न ते शतशलाकेन जलफेननिभेन च ।आवृतं वदनं वल्गु छत्रेणापि विराजते ॥१०॥

જળના ફેન સમાન ધવળ, સો શલાકાવાળું છત્ર તારા ઉપર હોવા છતાં, આજે તારો મનોહર મુખ કેમ તેજસ્વી દેખાતો નથી?

Verse 11

व्यजनाभ्यां च मुख्याभ्यां शतपत्रनिभेक्षणम् ।चन्द्रहंसप्रकाशाभ्यां वीज्यते न तवाननम् ॥११॥

શતપત્ર સમાન નેત્રો ધરાવતું તમારું મુખ આજે કેમ ચંદ્રહંસ સમ તેજવાળા ઉત્તમ વ્યજનોથી વીઝાતું નથી?

Verse 12

वाग्मिनो वन्दिनश्चापि प्रहृष्टास्त्वां नरर्षभ ।स्तुवन्तो नात्र दृश्यन्ते मङ्गलैः स्सूतमागधाः ॥१२॥

હે નરશ્રેષ્ઠ! આનંદિત વાગ્મી વંદિજન પણ અહીં દેખાતા નથી; મંગલ વચનો વડે તારી સ્તુતિ કરતા સૂત અને માગધ ગાયક પણ પ્રગટ નથી.

Verse 13

न ते क्षौद्रं च दधि च ब्राह्मणा वेदपारगाः ।मूर्ध्नि मूर्धाभिषिक्तस्य ददति स्म विधानतः ॥१३॥

વેદપારંગત બ્રાહ્મણો વિધાન મુજબ મૂર્ધાભિષિક્ત તારા મસ્તક પર ક્ષૌદ્ર અને દધિનું મિશ્રણ કેમ અર્પણ કરતા નથી?

Verse 14

न त्वां प्रकृतय स्सर्वा श्श्रेणीमुख्याश्च भूषिताः ।अनुव्रजितुमिच्छन्ति पौरजानपदास्तथा ॥१४॥

શોભિત શ્રેણીમુખ્યો સહિત સર્વ પ્રકૃતિઓ તથા પૌર અને જાનપદ જન પણ તારી અનુસરણ-સેવામાં આવવા કેમ ઇચ્છતા નથી?

Verse 15

चतुर्भिर्वेगसम्पन्नैर्हयैः काञ्चनभूषितैः ।मुख्यः पुष्यरथो युक्तः किं न गच्छति तेऽग्रतः ॥१५॥

ચાર વેગવાન, કાઞ્ચનભૂષિત અશ્વોથી યુક્ત મુખ્ય પુષ્યરથ તારા આગળ કેમ નથી જતો?

Verse 16

हस्ती चाग्रत श्श्रीमां स्तव लक्षणपूजितः ।प्रयाणे लक्ष्यते वीर कृष्णमेघगिरि प्रभः ॥१६॥

હે વીર! શુભ લક્ષણોથી પૂજિત, શ્રીમંત એવો હાથી—કૃષ્ણ મેઘ કે પર્વત સમ તેજસ્વી—પ્રયાણ સમયે તારી યાત્રાના અગ્રભાગે કેમ દેખાતો નથી?

Verse 17

न च काञ्चनचित्रं ते पश्यामि प्रियदर्शन ।भद्रासनं पुरस्कृत्य यान्तं वीर पुरस्कृतम् ॥१७॥

હે પ્રિયદર્શન! હે વીર! સોનાથી અલંકૃત મંગલ ભદ્રાસનને આગળ રાખીને, પરંપરા મુજબ આગળ ચાલતા તારા સેવકોને પણ હું નથી જોતો.

Verse 18

अभिषेको यथा सज्जः किमिदानीमिदं तव ।अपूर्वो मुखवर्णश्च न प्रहर्षश्च लक्ष्यते ॥१८॥

અભિષેક તો જેમ તૈયાર હતો, તેમ હવે તારા વિષે આ શું છે? તારા મુખ પર અપૂર્વ ફિકાશ છે, અને હર્ષ પણ દેખાતો નથી.

Verse 19

इतीव विलपन्तीं तां प्रोवाच रघुनन्दनः ।सीते तत्र भवांस्तातः प्रव्राजयति मां वनम् ॥१९॥

એ રીતે વિલાપ કરતી તેણીને રઘુનંદન રામે કહ્યું: “સીતા, ત્યાં મારા પૂજ્ય પિતા મને વનમાં પ્રવ્રાજિત કરી રહ્યા છે.”

Verse 20

कुले महति सम्भूते धर्मज्ञे धर्मचारिणि ।शृणु जानकि येनेदं क्रमेणाभ्यागतं मम ॥२०॥

હે જાનકી, મહાન કુળમાં જન્મેલી, ધર્મને જાણનારી અને ધર્મમાં આચરણ કરનારી—સાંભળ; આ બધું મારા પર ક્રમે ક્રમે કેવી રીતે આવ્યું તે હું કહું છું.

Verse 21

राज्ञा सत्यप्रतिज्ञेन पित्रा दशरथेन च ।कैकेय्यै मम मात्रे तु पुरा दत्तौ महावरौ ॥२१॥

સત્યપ્રતિજ્ઞ રાજા એવા મારા પિતા દશરથે પૂર્વે મારી માતા કૈકેયીને બે મહાન વરદાન આપ્યાં હતાં.

Verse 22

तयाऽद्य मम सज्जेऽस्मिन्नभिषेके नृपोद्यते ।प्रचोदित स्स समयो धर्मेण प्रतिनिर्जितः ॥२२॥

આજે, જ્યારે રાજા મારા અભિષેકની તૈયારીમાં હતા, ત્યારે તેણીએ તે વચનબદ્ધ વરદાન માટે તેમને દબાવ્યા; ‘ધર્મ’નું નામ લઈને તેણે તેમને જાણે વશમાં કરી લીધા.

Verse 23

चतुर्दश हि वर्षाणि वस्तव्यं दण्डके मया ।पित्रा मे भरतश्चापि यौवराज्ये नियोजितः ॥२३॥

મારે દંડક વનમાં ચૌદ વર્ષ નિવાસ કરવો પડશે; અને મારા પિતાએ ભરતને યૌવરાજ્યમાં નિયુક્ત કર્યો છે.

Verses 24-25

सोऽहं त्वामागतो द्रष्टुं प्रस्थितो विजनं वनम् ।भरतस्य समीपे तु नाहं कथ्यः कदाचन ॥२४॥बुद्धियुक्ता हि पुरुषा न सहन्ते परस्तवम् ।तस्मान्नते गुणाः कथ्या भरतस्याग्रतो मम ॥२५॥

હું તને મળવા આવ્યો છું; હવે હું નિર્જન વનમાં પ્રસ્થાન કરું છું. ભરતની સામે કદી પણ મારી વાત ન કરવી—બુદ્ધિમાન પુરુષો પરના સ્તુતિને સહન કરતા નથી; તેથી મારા ગુણો ભરત આગળ ન કહેશો.

Verse 26

नापि त्वं तेन भर्तव्या विशेषेण कदाचन ।अनुकूलतया शक्यं समीपे त्वस्य वर्तितुम् ॥२६॥

અને તું કદી પણ તેની પાસેથી વિશેષ સહારો અપેક્ષિત ન રાખ; અનુકૂળ વર્તનથી જ તેની નજીક રહી શકાય છે.

Verse 27

तस्मै दत्तं नृपतिना यौवराज्यं सनातनम् ।स प्रसाद्यस्त्वया सीते नृपतिश्च विशेषतः ॥२७॥

રાજાએ તેને પરંપરાગત યુવરાજ્ય અર્પ્યું છે; તેથી, હે સીતા, તું તેની કૃપા પ્રાપ્ત કર—અને વિશેષ કરીને રાજાની પ્રસન્નતા મેળવ.

Verse 28

अहं चापि प्रतिज्ञां तां गुरोस्समनुपालयन् ।वनमद्यैव यास्यामि स्थिरा भव मनस्विनी ॥२८॥

હું પણ પિતાના વચનનું પાલન કરતાં, આજે જ વનમાં જઈશ; હે દૃઢમનવાળી, સ્થિર રહેજે.

Verse 29

याते च मयि कल्याणि वनं मुनिनिषेवितम् ।व्रतोपवासपरया भवितव्यं त्वयाऽनघे ॥२९॥

હે કલ્યાણી, જ્યારે હું મુનિઓ સેવિત વનમાં જઈશ, હે નિર્દોષે, તારે વ્રત અને ઉપવાસમાં પરાયણ રહેવું.

Verse 30

काल्यमुत्थाय देवानां कृत्वा पूजां यथाविधि ।वन्दितव्यो दशरथः पिता मम नरेश्वरः ॥३०॥

પ્રાતઃકાળે ઉઠીને, નિયમ મુજબ ગૃહદેવતાઓની પૂજા કરીને, મારા પિતા નરેશ્વર દશરથને વંદન કરવું જોઈએ.

Verse 31

माता च मम कौशल्या वृद्धा सन्तापकर्शिता ।धर्ममेवाग्रतः कृत्वा त्वत्त स्सम्मानमर्हति ॥३१॥

મારી માતા કૌશલ્યા પણ વૃદ્ધ છે અને શોકથી ક્ષીણ થઈ ગઈ છે; ધર્મને સર્વપ્રથમ રાખીને, તે તમારાથી સન્માન પામવા યોગ્ય છે.

Verse 32

वन्दितव्याश्च ते नित्यं या श्शेषा मम मातरः ।स्नेह प्रणयसम्भोगै स्समा हि मम मातरः ॥३२॥

અને મારી બાકી રહેલી માતાઓને પણ તું સદા વંદનીય માનીને માન આપજે; સ્નેહ, પ્રણય અને સેવાભાવમાં તો મારી સર્વ માતાઓ સમાન જ છે.

Verse 33

भ्रातृपुत्रसमौ चापि द्रष्टव्यौ च विशेषतः ।त्वया भरतशत्रुघ्नौ प्राणैः प्रियतरौ मम ॥३३॥

અને વિશેષ કરીને ભરત તથા શત્રુઘ્નને તું અવશ્ય જોતા-ભાળતા રહેજે—ભાઈ અને પુત્ર સમાન માનીને; કારણ કે તેઓ મને પ્રાણોથી પણ વધુ પ્રિય છે.

Verse 34

विप्रियं न च कर्तव्यं भरतस्य कदाचन ।स हि राजा प्रभुश्चैव देशस्य च कुलस्य च ॥३४॥

ભરતને કદી પણ અપ્રિય એવું કશું કરવું નહીં; કારણ કે તે હવે રાજા છે અને રાજ્ય તથા રાજવંશ—બન્નેનો અધિકારી પ્રભુ છે.

Verse 35

आराधिता हि शीलेन प्रयत्नैश्चोपसेविताः ।राजान स्सम्प्रसीदन्ति कुप्यन्तिच विपर्यये ॥३५॥

સદાચારથી આરાધિત અને પ્રયત્નપૂર્વક સેવિત કરવામાં આવે તો રાજાઓ પ્રસન્ન થાય છે; પરંતુ વિપરીત થાય ત્યારે તેઓ ક્રોધિત થાય છે.

Verse 36

औरसानपि पुत्रान्हि त्यजन्त्यहितकारिणः ।समर्थान्सम्प्रगृह्णन्ति जनानपि नराधिपाः ॥३६॥

કારણ કે નરાધિપો હિતવિરોધી બનેલા પોતાના ઔરસ પુત્રોને પણ ત્યજી દે છે; અને સમર્થ હોય તો કુળબાહ્ય લોકોને પણ સ્વીકારી લે છે.

Verse 37

सा त्वं वसेह कल्याणि राज्ञस्समनुवर्तिनी ।भरतस्य रता धर्मे सत्यव्रतपरायणा ॥३७॥

હે કલ્યાણી, તું અહીં રાજાની આજ્ઞાનું અનુસરણ કરતી વસે; ભરતના ધર્મમય આદેશમાં રત રહી, સત્ય અને પવિત્ર વ્રતોમાં અડગ પરાયણા રહેજે.

Verse 38

अहं गमिष्यामि महावनं प्रिये त्वया हि वस्तव्यमिहैव भामिनि ।यथा व्यलीकं कुरुषे न कस्य चि त्तथा त्वया कार्यमिदं वचो मम ॥३८॥

પ્રિયે, હું મહાવનમાં જઈશ; પરંતુ હે ભામિની, તારે તો અહીં જ રહેવું—જેથી તું કોઈને પણ કશી રીતે અપરાધ ન કરેશ. આ મારું વચન છે; તારે તેને અવશ્ય કાર્યરૂપ કરવું.