Sarga 113
पादुकाप्रदानं भरतस्य निवृत्तिश्च (The Sandals Bestowed; Bharata’s Return Toward Ayodhya)
अयोध्याकाण्ड
આ સર્ગમાં સંવાદમાંથી પ્રતીકાત્મક શાસન તરફનું પરિવર્તન પૂર્ણ થાય છે. ભરત શત્રુઘ્ન અને મંત્રીવર્ગ સાથે શ્રીરામની પાદુકાઓ લઈને અયોધ્યા તરફ પ્રસ્થાન કરે છે. વસિષ્ઠ રામને કહે છે કે અયોધ્યાના “યોગક્ષેમ” (સુરક્ષા અને કલ્યાણ) માટે સ્વર્ણભૂષિત પાદુકાઓ આપવી જોઈએ; ત્યારે રામ પૂર્વમુખ થઈ વિધિપૂર્વક ઊભા રહી સ્પષ્ટપણે “રાજ્યપાલનાર્થે” પાદુકાઓ ભરતને અર્પણ કરે છે. ભરત દશરથની ચૌદ વર્ષની પ્રતિજ્ઞાને દૃઢતાથી પુનઃસ્થાપિત કરી વનવાસની શરતોને અચલ ધર્મવચનરૂપે સ્વીકારે છે. ભરદ્વાજ ભરતની સહજ મહાનતાની પ્રશંસા કરે છે; સદ્ગુણ તેમાં સ્વભાવતઃ સ્થિર છે એમ કહી, એવા ધર્માત્મા પુત્ર દ્વારા દશરથ આજે પણ જીવંત સમાન છે એમ પ્રતિપાદે છે. ત્યારબાદ રથો, ઘોડા અને હાથીઓ સાથે સેના પાછી વળે છે; યમુના અને ગંગા પાર કર્યાનો ઉલ્લેખ થાય છે; શૃંગિબેરપુરમાં પ્રવેશ વર્ણવાય છે. અંતે અયોધ્યા દેખાય છે—નિઃશબ્દ, નિરાનંદ અને શોભાહીન; તેને જોઈ ભરત શોકાકુલ થઈ સારથીને કરુણ વચન કહે છે.
Shlokas
Verse 1
तत श्शिरसि कृत्वा तु पादुके भरतस्तदा ।आरुरोह रथं हृष्टः शत्रुघ्नेन समन्वितः ॥१॥
પછી ભરતે પાદુકાઓને શિર પર ધારણ કરી; શત્રુઘ્ન સાથે હર્ષિત થઈ રથ પર આરોહણ કર્યું.
Verse 2
वसिष्ठो वामदेवश्च जाबालिश्च दृढव्रतः ।अग्रतः प्रययु स्सर्वे मन्त्रिणो मन्त्रपूजिताः ॥२॥
વસિષ્ઠ, વામદેવ અને દૃઢવ્રતી જાબાલિ—મંત્રપૂજિત એવા સર્વ મંત્રીઓ સાથે—અગ્રભાગે આગળ વધ્યા.
Verse 3
मन्दाकिनीं नदीं रम्यां प्राङ्मुखास्ते ययुस्तदा ।प्रदक्षिणं च कुर्वाणाश्चित्रकूटं महागिरिम् ॥३॥
ત્યારે તેઓ પૂર્વમુખ થઈ રમણીય મંદાકિની નદી તરફ ગયા અને મહાગિરિ ચિત્રકૂટની પ્રદક્ષિણા કરતા રહ્યા.
Verse 4
पश्यन्धातुसहस्राणि रम्याणि विविधानि च ।प्रययौ तस्य पार्श्वेन ससैन्यो भरतस्तदा ॥४॥
અનગણિત રમણીય અને વિવિધ ધાતુઓને નિહાળતા, સૈન્યসহ ભરત તે સમયે પર્વતની બાજુથી આગળ વધ્યો.
Verse 5
अदूराच्चित्रकूटस्य ददर्श भरतस्तदा ।आश्रमं यत्र स मुनिर्भरद्वाजः कृतालयः ॥५॥
ચિત્રકૂટથી બહુ દૂર નહીં, ત્યારે ભરતે તે આશ્રમ જોયો જ્યાં મુનિ ભરદ્વાજે નિવાસ સ્થાપ્યો હતો.
Verse 6
स तमाश्रममागम्य भरद्वाजस्य बुद्धिमान् ।अवतीर्य रथात्पादौ ववन्दे भरतस्तदा ॥६॥
તે આશ્રમે પહોંચીને, બુદ્ધિમાન ભરત રથમાંથી ઉતરી, ત્યારે ભરદ્વાજના ચરણોમાં વંદન કર્યો.
Verse 7
ततो हृष्टो भरद्वाजो भरतं वाक्यमब्रवीत् ।अपि कृत्यं कृतं तात रामेण च समागतम् ॥७॥
ત્યારે હર્ષિત થયેલા ભરદ્વાજ મુનિએ ભરતને કહ્યું: “વત્સ, જે કાર્ય માટે તું આવ્યો હતો તે પૂર્ણ થયું કે નહિ? અને શું તારો શ્રીરામ સાથે મિલાપ થયો?”
Verse 8
एवमुक्त स्स तु ततो भरद्वाजेन धीमता ।प्रत्युवाच भरद्वाजं भरतो धर्मवत्सलः ॥८॥
વિદ્વાન ભરદ્વાજે આમ કહ્યા પછી, ધર્મપ્રેમી ભરતે ત્યારબાદ ભરદ્વાજને પ્રત્યుత्तर આપ્યો.
Verse 9
स याच्यमानो गुरुणा मया च दृढविक्रमः ।राघवः परमप्रीतो वसिष्ठं वाक्यमब्रवीत् ॥९॥
ગુરુ અને મારી વિનંતી છતાં, દૃઢ પરાક્રમી રાઘવ અત્યંત પ્રસન્ન થઈ વશિષ્ઠને આ વચન બોલ્યા.
Verse 10
पितुः प्रतिज्ञां तामेव पालयिष्यामि तत्त्वतः ।चतुर्दश हि वर्षाणि या प्रतिज्ञा पितुर्मम ॥१०॥
હું પિતાજીની એ જ પ્રતિજ્ઞાને તત્ત્વતઃ પાળિશ; મારા પિતાની જે ચૌદ વર્ષોની પ્રતિજ્ઞા છે, તે નિશ્ચયે પૂર્ણ કરીશ.
Verse 11
एवमुक्तो महाप्राज्ञो वसिष्ठः प्रत्युवाच ह ।वाक्यज्ञो वाक्यकुशलं राघवं वचनं महत् ॥११॥
આ રીતે કહ્યા પછી, મહાપ્રાજ્ઞ વાક્યજ્ઞ અને વાક્યકુશળ મહર્ષિ વસિષ્ઠે રાઘવને ગಂಭીર મહાવચનથી પ્રત્યુત્તર આપ્યો.
Verse 12
एते प्रयच्छ संहृष्टः पादुके हेमभूषिते ।अयोध्यायां महाप्राज्ञ योगक्षेमकरे तव ॥१२॥
હે મહાપ્રાજ્ઞ! હર્ષપૂર્વક આ સોનાથી અલંકૃત પાદુકાઓ સ્વીકારીને આપો; તે તમારી તરફથી અયોધ્યામાં યોગક્ષેમ—કલ્યાણ અને રક્ષા—કરે.
Verse 13
एवमुक्तो वसिष्ठेन राघवः प्राङ्मुखः स्थितः ।पादुके ह्यधिरुह्यैते मम राज्याय वै ददौ ॥१३॥
વસિષ્ઠે આમ કહ્યા પછી, પૂર્વમુખે ઊભેલા રાઘવે તે પાદુકાઓ પગે ધારણ કરી, મારા રાજ્યના શાસન માટે મને અર્પણ કરી દીધી.
Verse 14
निवृत्तोऽहमनुज्ञातो रामेण सुमहात्मना ।अयोध्यामेव गच्छामि गृहीत्वा पादुके शुभे ॥१४॥
મહાત્મા રામની અનુમતિ મેળવી, હું હવે પાછો વળ્યો છું; શુભ પાદુકાઓ ગ્રહણ કરીને હું અયોધ્યાને જ પ્રસ્થાન કરું છું.
Verse 15
एतच्छ्रुत्वा शुभं वाक्यं भरतस्य महात्मनः ।भरद्वाजश्शुभतरं मुनिर्वाक्यमुवाच तम् ॥१५॥
મહાત્મા ભરતના આ શુભ વચનો સાંભળી, મુનિ ભરદ્વાજે તેને વધુ શુભ વાણીથી ઉત્તર આપ્યો.
Verse 16
नैतच्चित्रं नरव्याघ्र शीलवृत्तवतां वर ।यदार्यं त्वयि तिष्ठेत्तु निम्ने सृष्टमिवोदकम् ॥१६॥
હે નરવ્યાઘ્ર, સદાચારવંતોમાં શ્રેષ્ઠ! આ અચરજ નથી કે આર્યતા તારા અંદર વસે—જેમ ઢાળ તરફ ઢોળાયેલું પાણી સ્વભાવથી નીચે વહે છે.
Verse 17
अमृत स्समहाबाहुः पिता दशरथस्तव ।यस्य त्वमीदृशः पुत्रो धर्मज्ञो धर्मवत्सलः ॥१७॥
હે મહાબાહુ! તારા પિતા દશરથ અમૃત સમાન છે; કારણ કે તારા જેવા ધર્મજ્ઞ અને ધર્મપ્રેમી પુત્ર તેને પ્રાપ્ત થયો છે.
Verse 18
तमृषिं तु महात्मानमुक्तवाक्यं कृताञ्जलिः ।आमन्त्रयितुमारेभे चरणावुपगृह्य च ॥१८॥
પછી, તે મહાત્મા ઋષિએ આમ કહ્યું ત્યારે, ભરતે કૃતાઞ્જલિ થઈ તેની પાસે ગયો; તેના ચરણો પકડીને વિદાય લેવા લાગ્યો.
Verse 19
ततः प्रदक्षिणं कृत्वा भरद्वाजं पुनः पुनः ।भरतस्तु ययौ श्रीमानयोध्यां सह मन्त्रिभिः ॥१९॥
ત્યારબાદ, ભરદ્વાજની વારંવાર પ્રદક્ષિણા કરીને, શ્રીમાન ભરત મંત્રીઓ સાથે અયોધ્યા તરફ પ્રસ્થાન કર્યો.
Verse 20
यानैश्च शकटैश्चैव हयैर्नागैश्च सा चमूः ।पुनर्निवृत्ता विस्तीर्णा भरतस्यानुयायिनी ॥२०॥
રથો, ગાડાં, ઘોડાં અને હાથીઓ સહિત ભરતને અનુસરતી તે વિશાળ સેના ફરી પાછી વળી, વિસ્તૃત રૂપે અયોધ્યા તરફ પરત ફરી.
Verse 21
ततस्ते यमुनां दिव्यां नदीं तीर्त्वोर्मिमालिनीम् ।ददृशुस्तां पुन स्सर्वे गङ्गां शुभजलां नदीम् ॥२१॥
પછી તરંગમાળાથી શોભિત દિવ્ય યમુના નદી પાર કરીને, સૌએ ફરી એકવાર શુભ જળવાળી ગંગા નદીનું દર્શન કર્યું.
Verse 22
तां रम्यजलसंपूर्णां सन्तीर्य सहबान्धवः ।शृङ्गिबेरपुरं रम्यं प्रविवेश ससैनिकः ।शृङ्गिबेरपुराद्भूय स्त्वयोध्यां सन्ददर्श ह ॥२२॥
રમ્ય જળથી પરિપૂર્ણ ગંગા પાર કરીને, ભરત પોતાના બંધુઓ અને સૈન્ય સાથે મનોહર શૃંગિબેરપુરમાં પ્રવેશ્યા; અને શૃંગિબેરપુરથી ફરી અયોધ્યાનું દર્શન કર્યું.
Verse 23
अयोध्यां च ततो दृष्ट्वा पित्रा भ्रात्रा विवर्जिताम् ।भरतो दुःख सन्तप्त स्सारथिं चेदमब्रवीत् ॥२३॥
પછી પિતા અને ભાઈઓ વિહોણી અયોધ્યા જોઈ, દુઃખથી દગ્ધ ભરતએ સારથીને આ વચન કહ્યું.
Verse 24
सारथे पश्य विध्वस्ता साऽयोध्या न प्रकाशते ।निराकारा निरानन्दा दीना प्रतिहतस्वरा ॥२४॥
હે સારથી, જો—આ અયોધ્યા વિધ્વસ્ત છે, હવે પ્રકાશતી નથી; આકારવિહોણી, આનંદવિહોણી, દીન અને અવાજો દબાઈ ગયેલી લાગે છે.
Inside Sarga 113
Voices in this sarga
- Bharata
- Vasiṣṭha
- Rāma (Rāghava)
- Bharadvāja
Frequently Asked Questions
The pivotal action is the transfer of regnal authority without personal appropriation: Bharata accepts Rāma’s pādukā as the emblem of rule while reaffirming that the kingdom’s legitimacy remains with the exiled heir, thereby resolving a succession dilemma through renunciation and symbolic governance.
Speech as binding moral law is central: Bharata insists on honoring Daśaratha’s promise “in truth,” and the sages frame virtue as self-evident conduct rather than rhetoric—dharma resides naturally in a disciplined character, sustaining both family continuity and public order.
The return route marks a cultural geography of north Indian sacred space—Chitrakūṭa and the Mandākinī, crossings of Yamunā and Gaṅgā, entry into Śṛṅgiberapura—culminating in Ayodhyā, whose altered soundscape and mood function as a civic index of royal absence.
Ask anything about Sarga 113 of the Valmiki Ramayana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
