Sarga 15

Verse 1

ते तु तां रजनीमुष्य ब्राह्मणा वेदपारगाः ।उपतस्थुरुपस्थानं सह राजपुरोहिताः ॥१॥

તે રાત્રિ પસાર કર્યા પછી વેદપારંગત બ્રાહ્મણો રાજપુરોહિતો સહિત ઉપસ્થાન-મંડપે ઉપસ્થિત થયા.

Verse 2

अमात्या बलमुख्याश्च मुख्या ये निगमस्य च ।राघवस्याभिषेकार्थे प्रियमाणास्तु संगताः ॥२॥

રાઘવ રામના અભિષેકાર્થે મંત્રીઓ, સેનાના મુખ્ય નાયકો અને નગરના નિગમોના અગ્રણી પ્રતિનિધિઓ આનંદથી પરિપૂર્ણ થઈ એકત્ર થયા.

Verse 3

उदिते विमले सूर्ये पुष्ये चाभ्यागतेऽहनि ।लग्ने कर्कटके प्राप्ते जन्म रामस्य च स्थिते ॥३॥अभिषेकाय रामस्य द्विजेन्द्रैरुपकल्पितम् ।

નિર્મળ સૂર્ય ઉગ્યો ત્યારે, પુષ્ય નક્ષત્ર યુક્ત શુભ દિવસે, અને કર્કટ લઘ્ન—રામના જન્મલઘ્ન—આવતાં, દ્વિજશ્રેષ્ઠોએ રામના અભિષેક માટે સર્વ તૈયારી કરી.

Verse 4

काञ्चना जलकुम्भाश्च भद्रपीठं स्वलंकृतम् ॥४॥रथः च सम्यगास्तीर्णो भास्वता व्याघ्रचर्मणा ।

સુવર્ણ જળકુંભો અને સુંદર રીતે અલંકૃત ભદ્રપીઠ તૈયાર રાખવામાં આવ્યા હતા; અને રથ પણ તેજસ્વી વ્યાઘ્રચર્મથી યોગ્ય રીતે પાથરેલો હતો.

Verses 5-6

गङ्गायमुनयोःपुण्यात्सङ्गमादाहृतं जलम् ॥५॥याश्चान्या स्सरितः पुण्या ह्रदाः कूपा स्सरांसि च ।प्राग्वाहाश्चोर्ध्ववाहाश्च तिर्यग्वाहा स्समाहिताः ॥६॥ताभ्यश्चैवाहृतं तोयं समुद्रेभ्यश्च सर्वशः ।

ગંગા-યમુનાના પવિત્ર સંગમમાંથી લાવવામાં આવેલું જળ; તેમજ અન્ય પવિત્ર નદીઓ, સરોવરો, હ્રદો, કૂવો અને તળાવોનું જળ—પૂર્વવાહિની, ઊર્ધ્વવાહિની અને વક્રગતિ પ્રવાહો સહિત—ચારે તરફથી એકત્ર કરાયું; અને સર્વ સમુદ્રોમાંથી પણ સર્વત્રથી જળ સંકલિત કરાયું.

Verse 7

सलाजाः क्षीरिभिश्छन्ना घटाः काञ्चनराजताः ॥७॥पद्मोत्पलयुता भान्ति पूर्णाः परमवारिणा ।

કાંસ્ય-સુવર્ણ અને રજતના ઘટ—ક્ષીરવર્ણ તાજા પાંદડાંથી ઢંકાયેલા, પદ્મ અને ઉત્પલથી સુશોભિત—પરમ પવિત્ર અભિષેકજળથી કાંઠા સુધી ભરેલા, અને લાજા (ફુલેલા ધાન) સાથે, તેજસ્વી રીતે ઝળહળતા હતા.

Verse 8

क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भा स्सुमनसः पयः ॥८॥वेश्याश्चैव शुभाचारा स्सर्वाभरणभूषिताः ।

મધુ, દહીં, ઘી, લાજા, દર્ભ, સુમન (ફૂલો) અને દૂધ ગોઠવવામાં આવ્યા; તેમજ સુશીલ આચરણવાળી, સર્વ આભૂષણોથી અલંકૃત વેશ્યાઓ પણ સેવા માટે તૈયાર ઊભી રહી.

Verse 9

चन्द्रांशुविकचप्रख्यं काञ्चनं रत्नभूषितम् ॥९॥सज्जं तिष्ठति रामस्य वालव्यजनमुत्तमम् ।

રામ માટે ઉત્તમ વાલવ્યજન (ચામર) તૈયાર ઊભું હતું—રત્નજડિત કાંસ્ય-સુવર્ણ દંડવાળું—ચંદ્રકિરણોની કોમળ છટા સમાન તેજસ્વી.

Verse 10

चन्द्रमण्डलसङ्काशमातपत्रं च पाण्डुरम् ॥१०॥सज्जं द्युतिकरं श्रीमदभिषेकपुरस्कृतम् ।

ચંદ્રમંડળ સમાન તેજસ્વી, પાંડુર શ્વેત રાજછત્ર શ્રીમદ્ અભિષેક-મંડપની આગળ તૈયાર રાખવામાં આવ્યું હતું.

Verse 11

पाण्डुरश्च वृषस्सज्जः पाण्डुरोऽश्वश्च सुस्थितः ॥११॥प्रसृतश्च गजःश्रीमानौपवाह्यः प्रतीक्षते ।

પાંડુર શ્વેત વૃષભ તૈયાર ઊભો હતો; પાંડુર શ્વેત અશ્વ સુસ્થિત હતો; અને મદઝરતો, રાજારોહણયોગ્ય શ્રીમાન ગજ ઉપવાહ્ય રૂપે પ્રતીક્ષામાં હતો.

Verse 12

अष्टौ च कन्या माङ्गल्या स्सर्वाभरणभूषिताः ॥१२॥वादित्राणि च सर्वाणि वन्दिनश्च तथाऽपरे ।

આઠ મંગલમય કન્યાઓ સર્વ આભરણોથી અલંકૃત હતી; તેમજ સર્વ પ્રકારનાં વાદ્યો અને વંદિજન તથા અન્ય લોકો પણ તૈયાર ઊભા હતા.

Verses 13-15

इक्ष्वाकूणां यथा राज्ये संभ्रियेताभिषेचनम् ॥१३॥तथाजातीयमादाय राजपुत्राभिषेचनम् ।ते राजवचनात्तत्र समवेतामहीपतिम् ॥१४॥अपश्यन्तोऽब्रुवन् को नु राज्ञो नः प्रतिवेदयेत् ।न पश्यामश्च राजानमुदितश्च दिवाकरः ॥१५॥यौवराज्याभिषेकश्च सज्जो रामस्य धीमतः ।

ઇક્ષ્વાકુવંશના રાજ્યમાં જેમ અભિષેક માટે સામગ્રી પરંપરાગત રીતે સંભરાય છે, તેમ જ રાજપુત્રના અભિષેક માટે યોગ્ય દ્રવ્યો એકત્ર કરાયા. રાજઆજ્ઞાથી ત્યાં સમવેત લોકોએ ભૂપતિને ન જોતા કહ્યું: ‘અમારી હાજરી રાજાને કોણ નિવેદન કરશે? સૂર્ય ઉગ્યો છે, છતાં રાજા દેખાતો નથી; અને ધીમાન રામનો યુવરાજ્યાભિષેક સંપૂર્ણ રીતે સજ્જ છે.’

Verse 16

इति तेषु ब्रुवाणेषु सार्वभौमान् महीपतीन् ॥१६॥अब्रवीत्तानिदं सर्वान्सुमन्त्रो राजसत्कृतः ।

તેઓ સર્વભૌમ મહીપતિઓ આમ બોલી રહ્યા હતા ત્યારે, રાજાથી સન્માનિત અને વિશ્વાસપાત્ર સુમંત્રે સૌને આ વચન કહ્યાં.

Verse 17

रामं राज्ञो नियोगेन त्वरया प्रस्थितोऽस्म्यहम् ॥१७॥पूज्या राज्ञो भवन्तस्तु रामस्य च विशेषतः ।

રાજાના આદેશથી હું ત્વરાથી રામ પાસે પ્રસ્થાન કરું છું. તમે સૌ રાજાને પૂજ્ય છો, અને વિશેષ કરીને રામને તો અતિ પૂજ્ય છો.

Verse 18

अयं पृच्छामि वचनात्सुखमायुष्मतामहम् ॥१८॥राज्ञः संप्रति बुद्धस्य यच्चागमनकारणम् ।

હે દીર્ઘાયુઓ, તમારા વચન મુજબ હું અહીં રાજા—જે હવે જાગ્યા છે—તેમની કુશળતા અને મને બોલાવવાનું કારણ શું છે, તે પૂછપરછ કરીશ.

Verse 19

इत्युक्त्वाऽन्तः पुरद्वारमाजगाम पुराणवित् ॥१९॥सदाऽसक्तं च तद्वेश्म सुमन्त्रः प्रविवेश ह ।

આમ કહી, પરંપરા અને રાજઇતિહાસમાં નિપુણ સુમંત્ર અંતઃપુરના દ્વાર પાસે ગયો; અને જે મહેલ-ભાગ સદૈવ બંધ રાખવામાં આવતો, તેમાં પ્રવેશ કર્યો.

Verse 20

तुष्टावास्य तदा वंशं प्रविश्य स विशांपतेः ॥२०॥शयनीयं नरेन्द्रस्य तदाऽऽसाद्य व्यतिष्ठत ।

ત્યારે વિશાંપતિ રાજાના અંતઃપુરમાં પ્રવેશીને તેણે રાજવંશની સ્તુતિ કરી; અને નરેન્દ્રના શયનકક્ષ પાસે જઈ ત્યાં ઊભો રહ્યો.

Verse 21

सोऽत्यासाद्य तु तद्वेश्म तिरस्करणिमन्तरा ॥२१॥आशीर्भिर्गुणयुक्ताभि रभितुष्टाव राघवम् ।

તે કક્ષ પાસે બહુ નજીક જઈ, પડદાની આડમાં રહી, ગુણસમૃદ્ધ આશીર્વાદોથી રાઘવની અત્યંત સ્તુતિ કરવા લાગ્યો.

Verse 22

सोमसूर्यौ च काकुत्स्थ शिववैश्रवणावपि ॥२२॥वरुणश्चाग्निरिन्द्रश्च विजयं प्रदिशन्तु ते ।

હે કાકુત્સ્થ! સોમ અને સૂર્ય, તથા શિવ અને વૈશ્વવણ પણ, તેમજ વરુણ, અગ્નિ અને ઇન્દ્ર—આ સૌ તને વિજય પ્રદાન કરે.

Verse 23

गता भगवती रात्रिरहः शिवमुपस्थितम् ॥२३॥बुद्ध्यस्व नृपशार्दूल कुरु कार्यमनन्तरम् ।

ભગવતી રાત્રિ વીતી ગઈ છે; શુભ દિવસ ઉપસ્થિત થયો છે. હે નૃપશાર્દૂલ! જાગો અને તરત પછીનું કાર્ય કરો.

Verse 24

ब्राह्मणा बलमुख्याश्च नैगमाश्चागता नृप ॥२४॥दर्शनं तेऽभिकांक्षन्ते प्रतिबुध्यस्व राघव ।

હે નૃપ! બ્રાહ્મણો, બલના મુખ્ય નાયકો અને નૈગમ (વેપારીઓ) આવ્યા છે; તેઓ તમારું દર્શન ઇચ્છે છે. હે રાઘવ! જાગો.

Verse 25

स्तुवन्तं तं तदा सूतं सुमन्त्रं मन्त्रकोविदम् ॥२५॥प्रतिबुध्य ततो राजा इदं वचनमब्रवीत् ।

ત્યારે સ્તુતિ કરતાં, મંત્રવિદ્યા-નિપુણ સારથી સુમંત્રને જોઈ રાજા જાગ્યા અને આ વચન બોલ્યા.

Verse 26

राममानय सूतेति यदस्यभिहितोऽनया ॥२६॥किमिदं कारणं येन ममाज्ञा प्रतिहन्यते ।

‘હે સૂત, રામને લઈ આવ’—એમ તને તેણીએ કહ્યું હતું; તો કયા કારણે મારી આજ્ઞા અટકાવવામાં આવે છે?

Verse 27

न चैव संप्रसुप्तोऽहमानयेहाशु राघवम् ॥२७॥इति राजा दशरथ स्सूतं तत्रान्वशात्पुनः ।

‘હું તો સુતો પણ નહોતો; રાઘવને અહીં તરત લઈ આવ.’ એમ કહી રાજા દશરથે ત્યાં ફરી સૂતને આજ્ઞા આપી.

Verse 28

स राजवचनं श्रुत्वा शिरसा प्रतिपूज्य तम् ॥२८॥निर्जगाम नृपावासान्मन्यमानः प्रियं महत् ।

રાજવચન સાંભળી તેણે શિર નમાવી રાજાને આદરપૂર્વક વંદન કર્યું અને મહાન પ્રિય અવસર માની રાજનિવાસમાંથી બહાર નીકળી ગયો.

Verse 29

प्रसन्नो राजमार्गं च पताकाध्वजशोभितम् ॥२९॥हृष्टः प्रमुदित स्सूतो जगामाशु विलोकयन् ।

પ્રસન્ન અને હર્ષિત સૂત ધ્વજા-પતાકાઓથી શોભિત રાજમાર્ગને નિહાળતો નિહાળતો તત્કાળ આગળ વધ્યો.

Verse 30

स सूतस्तत्र शुश्राव रामाधिकरणाः कथाः ॥३०॥अभिषेचनसंयुक्तास्सर्वलोकस्य हृष्टवत् ।

ત્યાં સર્વ લોક હર્ષિત હોય તેમ, સૂતે રામસંબંધિત—અભિષેકયુક્ત—વાતો સાંભળી.

Verse 31

ततो ददर्श रुचिरं कैलासशिखरप्रभम् ॥३१॥रामवेश्म सुमन्त्रस्तु शक्रवेश्मसमप्रभम् ।

પછી સુમંત્રે રામનું મનોહર નિવાસસ્થાન જોયું—કૈલાસશિખર સમ શોભાયમાન અને શક્રના ભવન સમ તેજસ્વી.

Verses 32-40

महाकवाटविहितं वितर्दिशतशोभितम् ॥३२॥काञ्चनप्रतिमैकाग्रं मणिविद्रुमतोरणम् ।शारदाभ्रघनप्रख्यं दीप्तं मेरुगुहोपमम् ॥३३॥मणिभिर्वरमाल्यानां समुहद्भिरलंकृतम् ।मुक्तामणिभिराकीर्णं चन्दनागरूधूपितम् ॥३४॥गन्धान्मनोज्ञान् विसृजद्दार्दुरं शिखरं यथा ।सारसैश्च मयूरैश्च विनदद्भिर्विराजितम् ॥३५॥सुकृतेहामृगाकीर्णं सुकीर्णं भक्तिभिस्तथा ।मनश्चक्षुश्च भूतानामाददत्तिग्मतेजसा ॥३६॥चन्द्रभास्करसङ्काशं कुबेरभवनोपमम् ।महेन्द्रधामप्रतिमं नानापक्षिसमाकुलम् ॥३७॥मेरुशृङ्गसमं सूतो रामवेश्म ददर्श ह ।उपस्थितैःसमाकीर्णं जनैरञ्जलिकारिभिः ॥३८॥उपादाय समाक्रान्तैस्तथा जानपदैर्जनैः ।रामाभिषेकसुमुखैरुन्मुखैस्समलंकृतम् ॥३९॥महामेघसमप्रख्यमुदग्रं सुविभूषितम् ।नानारत्नसमाकीर्णं कुब्जकैरातकावृतम् ॥४०॥

સુમંત્રે રામનું મહેલ જોયું—વિશાળ દ્વારોથી સુરક્ષિત, અનેક વિતર્દિ-ગેલેરીઓથી શોભિત; કાંસ્ય-સુવર્ણ પ્રતિમાઓથી શિખરમંડિત અને મણિ-વિદ્રુમના તોરણોથી યુક્ત. શરદઋતુના ઘન વાદળ સમ તેજસ્વી, મેરુગિરિની ગુહા સમ દીપ્ત; ઉત્તમ હાર-માળાઓ અને મણિઓથી અલંકૃત, મુક્તાઓથી છવાયેલ; ચંદન અને અગરુના ધૂપથી સુગંધિત, દાર્દુર શિખર સમ મનોહર સુગંધ પ્રસરે. સારસ અને મયૂરના કલરવથી વિરાજિત; સુકૃત શિલ્પકામ અને સમૃદ્ધ અલંકારોથી ભરપૂર; તીક્ષ્ણ તેજથી સર્વ પ્રાણીઓના મન અને નેત્રોને આકર્ષે. ચંદ્ર-સૂર્ય સમ પ્રકાશમાન, કુબેરભવન સમ અને મહેન્દ્રધામ સમ; નાનાવિધ પક્ષીઓથી ગુંજતું. મેરુશૃંગ સમ ઊંચું, અંજલિ બાંધી ઊભેલા જનોથી અને ભેટો લઈને આવેલા ગ્રામ્યજનોથી ભરેલું; રામાભિષેકની આશામાં ઉન્મુખ મુખોથી શોભિત. મહામેઘ સમ ઉન્નત અને સુવિભૂષિત, અનેક રત્નોથી પરિપૂર્ણ; કૂબ્જો અને કિરાતોથી પણ ઘેરાયેલું.

Verse 41

स वाजियुक्तेन रथेन सारथिः नराकुलं राजकुलं विराजयन् ।वरूथिना रामगृहाभिपातिना पुरस्य सर्वस्य मनांसि हर्षयन् ॥४१॥

ઘોડાઓ જોડાયેલા રથ પર બેઠેલો તે સારથિ, રથના રક્ષણકવચ સાથે રામના ગૃહ તરફ ધસી જતો, જનસમૂહથી ભરેલા રાજકુલમાં શોભા વધારતો અને સમગ્ર નગરના હૃદયોમાં હર્ષ જગાવતો આગળ વધ્યો.

Verse 42

ततस्समासाद्य महाधनं महत् प्रहृष्टरोमा स बभूब सारथिः ।मृर्गैर्मयूरैश्च समाकुलोल्बणं गृहं वरार्हस्य शचीपतेरिव ॥४२॥

તત્પશ્ચાત્ તે મહાધન અને મહાન એવા ભવ્ય નિવાસસ્થાને પહોંચ્યો; હરણો અને મોરોથી ગુંજતું, શચીપતિ ઇન્દ્રના મહેલ સમું તેજસ્વી અને ચહલપહલભર્યું તે ગૃહ જોઈ, સારથિ આનંદથી રોમાંચિત થયો.

Verse 43

स तत्र कैलासनिभास्स्वलंकृताः प्रविश्य कक्ष्यास्त्रिदशालयोपमाः ।प्रियान्वरान् राममते स्थितान् बहून् व्यपोह्य शुद्धान्तमुपस्थितो रथी ॥४३॥

ત્યાં પ્રવેશ કરીને તે કૈલાસ સમા ઊંચા અને દેવાલય સમા દિવ્ય, સુશોભિત કક્ષાઓમાંથી પસાર થયો; રામપ્રેમમાં સ્થિર એવા અનેક પ્રિય અને શ્રેષ્ઠ જનને વટાવી, સારથિ અંતઃપુર તરફ આગળ વધ્યો.

Verse 44

स तत्र शुश्राव च हर्षयुक्ताः रामाभिषेकार्थकृता जनानाम् ।नरेन्द्रसूनोरभिमङ्गलार्थाः सर्वस्य लोकस्य गिरः प्रहृष्टः ॥४४॥

ત્યાં તેણે રામના અભિષેકના પ્રસંગે અને નરેન્દ્રસુતના અભિમંગલ માટે લોકોના હર્ષભર્યા વચનો સાંભળ્યા; સર્વ લોક આનંદિત થઈ શુભાશીર્વાદરૂપ વાણી ઉચ્ચારતા હતા.

Verse 45

महेन्द्रसद्मप्रतिमं तु वेश्म रामस्य रम्यं मृगपक्षि जुष्टम् ।ददर्श मेरोरिव श्रुङ्गमुच्चं विभ्राजमानं प्रभया सुमन्त्रः ॥४५॥

સુમંત્રે રામનું રમ્ય નિવાસસ્થાન જોયું—મૃગ અને પક્ષીઓથી સેવિત—જે મહેન્દ્રના સદ્મ સમું ભવ્ય હતું; તે મેરુ પર્વતના ઊંચા શિખર સમું પોતાની પ્રભાથી ઝળહળતું હતું.

Verse 46

उपस्थितैरञ्जलिकारकैश्च सोपायनैर्जानपदैर्जनैश्च ।कोट्या परार्धैश्च विमुक्तयानैः समाकुलं द्वारपथं ददर्श ॥४६॥

અંજલિ બાંધી ઊભેલા, ઉપહાર લઈને આવેલા, તથા યાનમાંથી ઉતરી પડેલા—એવા ગ્રામ્ય અને નાગરિક અસંખ્ય જનોથી દ્વારમાર્ગ ગીચ ભરાયેલો હતો; તે દ્વારપથની ભીડ તેણે જોઈ.

Verse 47

ततो महामेघमहीधराभं प्रभिन्नमत्यङ्कुशमत्यसह्यम् ।रामौपवाह्यं रुचिरं ददर्श शत्रुञ्जयं नागमुदग्रकायम् ॥४७॥

ત્યાર પછી તેણે ‘શત્રુઞ્જય’ નામનો મનોહર, ઉદગ્રકાય નાગ જોયો—મહામેઘ કે મહીધર સમાન; કપાળેથી મદ ઝરતો, અંકુશથી પણ અતિ અસહ્ય, અડગ અને અધીર; રામને આરોહણયોગ્ય એવો વિજયી ગજ.

Verse 48

स्वलङ्कृतान् साश्वरथान् सकुञ्जरा नमात्य मुख्यांश्च ददर्श वल्लभान् ।व्यपोह्य सूतस्सहितान् समन्ततः समृद्धमन्तःपुरमाविवेश ह ॥४८॥

તેણે રાજાને પ્રિય એવા મુખ્ય અમાત્યોને પણ જોયા—સુશોભિત વસ્ત્રાભૂષણોથી અલંકૃત, અશ્વ, રથ અને કુઞ્જરો સાથે આવેલા. પછી સૂત, ચારે તરફ ભેગા થયેલાં લોકોને વિખેરી માર્ગ કરી, સમૃદ્ધ અંતઃપુરમાં પ્રવેશ્યો.

Verse 49

तदन्द्रिकूटाचलमेघसन्निभं महाविमानोपमवेश्मसंयुतम् ।अवार्यमाणः प्रविवेश सारथिः प्रभूतरत्नं मकरो यथार्णवम् ॥४९॥

પર્વતશિખર પર સ્થિર મેઘ સમાન અને મહાવિમાન જેવી ભવ્ય કક્ષાઓથી ઘેરાયેલું તે મહેલ—અવરોધ વિના સારથિએ પ્રવેશ્યું; જેમ બહુ રત્નોથી સમૃદ્ધ સમુદ્રમાં મકર નિર્ભયે પ્રવેશે તેમ.