Sarga 110
लोकसमुत्पत्ति-वर्णनम् तथा इक्ष्वाकुवंश-प्रशंसा (Cosmogony and Ikshvaku Genealogy as Counsel to Rama)
अयोध्याकाण्ड
આ સર્ગમાં ક્રોધિત શ્રીરામને શાંત કરવા અને યોગ્ય માર્ગે દોરવા મહર્ષિ વસિષ્ઠ ઉપદેશ આપે છે. તેઓ જાબાલિનું પૂર્વ વચન નાસ્તિક્યપ્રચાર તરીકે નથી માનતા; રામને પાછા ફરાવવા માટે કરાયેલું વ્યવહારુ, પ્રેરક તર્ક હતું એમ કહી તેનું પુનર્વ્યાખ્યાન કરે છે અને પછી અધિકૃત ધર્મશિક્ષા પ્રસ્તુત કરે છે. વસિષ્ઠ સંક્ષેપમાં સૃષ્ટિ-ઉત્પત્તિ વર્ણવે છે—આદિમાં માત્ર જળ, ત્યારબાદ સ્વયંભૂ બ્રહ્માનો પ્રાદુર્ભાવ, અને વરાહ અવતારમાં પૃથ્વીનું ઉદ્ધાર. પછી મનુ અને ઇક્ષ્વાકુથી શરૂ કરીને અયોધ્યાના પ્રસિદ્ધ રાજાઓની વંશપરંપરા કહે છે. આ વંશાવળી નીતિ-ધર્મનો પુરાવો બને છે—ઇક્ષ્વાકુ કુળની મર્યાદા મુજબ જ્યેષ્ઠ પુત્રનો રાજ્યાભિષેક થાય છે. તેથી દશરથના જ્યેષ્ઠ વારસ રામે રાજ્ય સ્વીકારી પ્રજાનું રક્ષણ કરવું અને પૂર્વજોના રાજધર્મની પરંપરા જાળવવી જોઈએ એમ ઉપદેશ આપવામાં આવે છે. સર્ગ સૃષ્ટિસ્મૃતિ, વંશસ્મરણ અને ઉત્તરાધિકાર-નિયમને જોડીને દર્શાવે છે કે રામનું રાજ્યગ્રહણ કુળધર્મ અને લોકહિતનું રક્ષણ છે.
Shlokas
Verse 1
क्रुद्धमाज्ञाय रामं तु वसिष्ठः प्रत्युवाच ह।जाबालिरपि जानीते लोकस्यास्य गतागतिम्।।।।
રામ ક્રોધિત થયો છે એમ જાણી વશિષ્ઠ મુનિએ પ્રતિઉત્તર આપ્યો: “જાબાલિ પણ આ લોકમાં જીવોની આવન-જાવન—તેમની ગતિ અને પરાગતિ—ને જાણે છે.”
Verse 2
निवर्तयितुकामस्तु त्वामेतद्वाक्यमब्रवीत्।इमां लोकसमुत्पत्तिं लोकनाथ निबोध मे।।।।
તમને પરત ફેરવવાની ઇચ્છાથી તેણે તમને આ વચન કહ્યાં: “હે લોકનાથ, હવે મારી પાસેથી લોકોત્પત્તિ—જગતની ઉત્પત્તિનો વર્ણન સાંભળો.”
Verse 3
सर्वं सलिलमेवासीत्पृथिवी यत्र निर्मिता।तत: समभवद्ब्रह्मा स्वयम्भूर्दैवतै: सह।।।।
આદિકાળે સર્વત્ર માત્ર જળ જ હતું; તે જળમાંથી પૃથ્વી રચાઈ. ત્યારબાદ દેવતાઓ સહિત સ્વયંભૂ બ્રહ્મા પ્રગટ થયા.
Verse 4
स वराहस्ततो भूत्वा प्रोज्जहार वसुन्धराम्।असृजच्च जगत्सर्वं सह पुत्रैः कृतात्मभिः।।।।
પછી તે વરાહરૂપ ધારણ કરીને વસુંધરાને ઊંચકી ઉઠાવી; અને શુદ્ધાત્મા, આત્મસંયમી પુત્રો સાથે સમગ્ર જગતની સૃષ્ટિ કરી.
Verse 5
आकाशप्रभवो ब्रह्मा शाश्वतो नित्य अव्ययः।तस्मान्मरीचि: संजज्ञे मरीचेः कश्यप: सुतः।।।।
આકાશમાંથી પ્રગટ થયેલા બ્રહ્મા શાશ્વત, નિત્ય અને અવ્યય છે; તેમના પરથી મરીચિ ઉત્પન્ન થયા, અને મરીચિથી કશ્યપ પુત્રરૂપે જન્મ્યા.
Verse 6
विवस्वान्काश्यपात् जज्ञे मनुर्वैवस्वत: स्वयम्।स तु प्रजापतिः पूर्वमिक्ष्वाकुस्तु मनो: सुतः।।।।
કશ્યપથી વિવસ્વાન (સૂર્ય) જન્મ્યા, અને વિવસ્વાનથી વૈવસ્વત મનુ સ્વયં પ્રગટ થયા. એ મનુ પ્રથમ પ્રજાપતિ હતા; અને મનુના પુત્ર તરીકે ઇક્ષ્વાકુ જન્મ્યા.
Verse 7
यस्येयं प्रथमं दत्ता समृद्धा मनुना मही।तमिक्ष्वाकुमयोध्यायां राजानं विद्धि पूर्वकम्।।।।
જેનાં પર મનુએ પ્રથમ આ સમૃદ્ધ ધરતી અર્પી હતી—તે ઇક્ષ્વાકુને અયોધ્યામાં પ્રાચીનતમ રાજા તરીકે જાણો.
Verse 8
इक्ष्वाकोस्तु सुत श्रीमान्कुक्षिरेवेति विश्रुतः।कुक्षेरथात्मजो वीरो विकुक्षिरुदपद्यत।।।।
ઇક્ષ્વાકુનો એક શ્રીમાન પુત્ર હતો, ‘કુક્ષિ’ નામે પ્રસિદ્ધ; અને કુક્ષિથી પરાક્રમી વીરો વિકુક્ષિ જન્મ્યો.
Verse 9
विकुक्षेस्तु महातेजा बाणः पुत्र प्रतापवान्।बाणस्य तु महाबाहुरनरण्यो महातपा:।।।।
વિકુક્ષિથી મહાતેજસ્વી અને પ્રતિાપવાન પુત્ર બાણ થયો; અને બાણથી મહાબાહુ, મહાતપસ્વી અનરણ્ય જન્મ્યો.
Verse 10
नानावृष्टिर्बभूवास्मिन्नदुर्भिक्षं सतां वरे।अनरण्ये महाराजे तस्करो नापि कश्चन।।।।
સત્પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ મહારાજ અનરણ્યે આ રાજ્ય શાસ્યું ત્યારે અહીં ન તો અનાવૃષ્ટિ હતી, ન દુર્ભિક્ષ; અને એક પણ ચોર પણ ન હતો.
Verse 11
अनरण्यान्महाबाहुः पृथु राजा बभूव ह।तस्मात्पृथोमेहाराजस्त्रिशङ्कुरुदपद्यत।।।।स सत्यवचनाद् वीर: सशरीरो दिवं गतः।
અનરણ્યથી મહાબાહુ પૃથુ રાજા જન્મ્યા; પૃથુથી મહારાજ ત્રિશંકુ ઉત્પન્ન થયા. તે વીર ત્રિશંકુ સત્યવચનની શક્તિથી સશરીર સ્વર્ગે ગયા.
Verse 12
त्रिशङ्कोरभवत्सूनुर्दुन्धुमारो महायशाः।।।।दुन्धुमारान्महातेजा युवनाश्वो व्यजायत।
ત્રિશંકુના પુત્ર મહાયશસ્વી દુન્ધુમાર થયા; દુન્ધુમારથી મહાતેજસ્વી યુવનાશ્વ જન્મ્યા.
Verse 13
युवनाश्वसुत श्श्रीमान्मान्धाता समपद्यत।।।।मान्धातुस्त महातेजा: सुसन्धिरुदपद्यत।सुसन्धेरपि पुत्रौ द्वौ ध्रुवसन्धिः प्रसेनजित्।।।।यशस्वी ध्रुवसन्धेस्तु भरतो रिपुसूदनः।
યુવનાશ્વના પુત્ર શ્રીમાન માન્ધાતા થયા; માન્ધાતાથી મહાતેજસ્વી સુસંધિ ઉત્પન્ન થયા. સુસંધિના બે પુત્ર—ધ્રુવસંધિ અને પ્રસેનજિત. યશસ્વી ધ્રુવસંધિથી શત્રુસૂદન ભરત જન્મ્યા.
Verse 14
युवनाश्वसुत श्श्रीमान्मान्धाता समपद्यत।।2.110.13।।मान्धातुस्त महातेजा स्सुसन्धिरुदपद्यत।सुसन्धेरपि पुत्रौ द्वौ ध्रुवसन्धिः प्रसेनजित्।।2.110.14।।यशस्वी ध्रुवसन्धेस्तु भरतो रिपुसूदनः।
યુવનાશ્વના પુત્ર શ્રીમાન્ માંધાતા જન્મ્યા; માંધાતાથી મહાતેજસ્વી સુસંધિ ઉત્પન્ન થયો. સુસંધિના બે પુત્ર—ધ્રુવસંધિ અને પ્રસેનજિત્; અને ધ્રુવસંધિથી યશસ્વી, શત્રુવિનાશક ભરત પ્રગટ્યા.
Verse 15
भरतात्तु महाबाहोरसितो नाम जायत।।।।यस्यैते प्रतिराजान उदपद्यन्त शत्रवः।हैहयास्तालजङ्घाश्च शूराश्च शशिबिन्दवः।।।।
મહાબાહુ ભરતથી અસિત નામનો પુત્ર જન્મ્યો. જેના વિરુદ્ધ શત્રુરૂપ પ્રતિરાજાઓ ઊભા થયા—હૈહય, તાલજઙ્ઘ અને શૂર શશિબિંદુઓ.
Verse 16
भरतात्तु महाबाहोरसितो नाम जायत।।2.110.15।।यस्यैते प्रतिराजान उदपद्यन्त शत्रवः।हैहयास्तालजङ्घाश्च शूराश्च शशिबिन्दवः।।2.110.16।।
મહાબાહુ ભરતથી અસિત નામનો પુત્ર જન્મ્યો; જેના સામે શત્રુરૂપ પ્રતિરાજાઓ ઊભા થયા—હૈહય, તાલજઙ્ઘ અને શૂર શશિબિંદુઓ.
Verse 17
तांस्तु सर्वान्प्रतिव्यूह्य युद्धे राजा प्रवासितः।स च शैलवरे रम्ये बभूवाभिरतो मुनिः।।।।
રાજાએ યુદ્ધમાં તે સૌનો સામનો કર્યો, છતાં પરાજિત થઈ દેશનિકાલમાં મોકલાયો. પછી તે રમ્ય શ્રેષ્ઠ પર્વતપ્રદેશમાં નિવાસ કરી, મુનિ સમ શાંતચિત્તે રત રહ્યો.
Verse 18
द्वे चास्य भार्ये गर्भिण्यौ बभूवतुरिति श्रुतिः।एका गर्भविनाशाय सपत्न्यै गरलं ददौ।।।।
શ્રુતિ પ્રમાણે તેની બે પત્નીઓ ગર્ભવતી થઈ. તેમાંની એકે, સપત્નીના ગર્ભનો નાશ કરવા ઇચ્છી, તેને વિષ (ગરળ) આપ્યું.
Verse 19
भार्गवश्च्यवनो नाम हिमवन्तमुपाश्रितः।तमृषिं समुपागम्य कालिन्दी त्वभ्यवादयत्।।2.110.19।।स तामभ्यवदद्विप्रो वरेप्सुं पुत्रजन्मनि।
હિમવન્ત પર્વતનો આશ્રય લીધેલા ભાર્ગવ ઋષિ ચ્યવન નામે હતા. તે મહર્ષિ પાસે જઈ કાલિન્દીએ તેમને વંદન કર્યું; પુત્રપ્રાપ્તિના વર માટે આતુર તેણીને તે બ્રાહ્મણે આશીર્વચન આપ્યાં.
Verse 20
पुत्रस्ते भविता देवि महात्मा लोकविश्रुतः।।।।धार्मिकश्च सुशीलश्च वंशकर्ताऽरिसूदनः।
“હે દેવી, તને એક પુત્ર થશે—મહાત્મા અને લોકવિખ્યાત; ધર્મનિષ્ઠ, સુશીલ, વંશનો પ્રવર્તક અને શત્રુઓનો સંહારક.”
Verse 21
कृत्वा प्रदक्षिणं हृष्टा मुनिंतमनुमान्य च।।।।पद्मपत्रसमानाक्षं पद्मगर्भसमप्रभम्।तत: सा गृहमागम्य देवी पुत्रं व्यजायत।।।।
હર્ષિત થઈ દેવીયે તે મુનિની પ્રદક્ષિણા કરી અને તેમની અનુમતિ લઈને ગૃહે પરત આવી. પછી તેણીએ કમળપાંખડી સમાન નેત્રોવાળો, કમળગર્ભ (બ્રહ્મા) સમ તેજસ્વી પુત્રને જન્મ આપ્યો.
Verse 22
कृत्वा प्रदक्षिणं हृष्टा मुनिंतमनुमान्य च।।2.110.21।। पद्मपत्रसमानाक्षं पद्मगर्भसमप्रभम्। तत: सा गृहमागम्य देवी पुत्रं व्यजायत।।2.110.22।।
હર્ષિત થઈ તેણીએ મુનિની પ્રદક્ષિણા કરી અને તેમની અનુમતિ લઈને; ત્યારબાદ ગૃહે પરત આવી દેવીયે કમળપાંખડી સમાન નેત્રોવાળો, કમળગર્ભ (બ્રહ્મા) સમ તેજસ્વી પુત્રને જન્મ આપ્યો.
Verse 23
सपत्न्या तु गरस्तस्यै दत्तो गर्भजिघांसया।गरेण सह तेनैव जात स्स सगरोऽभवत्।।।।
પરંતુ તેની સપત્નીએ ગર્ભનો નાશ કરવાની ઇચ્છાથી તેને વિષ આપ્યું. એ જ ‘ગર’ (વિષ) સાથે જન્મેલો તે બાળક ‘સગર’ નામે પ્રસિદ્ધ થયો.
Verse 24
स राजा सगरो नाम य: समुद्रमखानयत्।इष्ट्वा पर्वणि वेगेन त्रासयन इमाः प्रजाः।।।
સગર નામે તે રાજા જ સમુદ્રને ખોદાવનાર હતો. પર્વદિને પૂર્ણિમાના યજ્ઞ કરીને, પોતાના મહાપ્રયત્નના વેગથી તેણે પ્રજાઓને ભયભીત કરી દીધી.
Verse 25
असमञ्जस्तु पुत्रोऽभूत्सगरस्येति न श्श्रुतम्।जीवन्नेव स पित्रा तु निरस्तः पापकर्मकृत्।।।।
અમે સાંભળ્યું છે કે સગરનો એક પુત્ર હતો, નામ અસમાન્જ. પિતા જીવતા જ, પાપકર્મ કરનાર તે પુત્રને રાજાએ દેશનિકાલ કર્યો.
Verse 26
अंशुमानिति पुत्रोऽभूदसमञ्जस्य वीर्यवान्।दिलीपोंशुमतः पुत्रो दिलीपस्य भगीरथः।।।।
અસમંજનો પરાક્રમી પુત્ર અંશુમાન થયો. અંશુમાનનો પુત્ર દિલીપ, અને દિલીપનો પુત્ર ભગીરથ થયો.
Verse 27
भगीरथात्ककुत्स्थस्तु काकुत्स्था येन विश्रुताः।ककुत्स्थस्य च पुत्रोऽभूद्रघुर्येन च राघवाः।।।।
ભગીરથથી કકુત્સ્થ જન્મ્યો; જેના કારણે તમારો વંશ ‘કાકુત્સ્થ’ નામે વિખ્યાત થયો. અને કકુત્સ્થનો પુત્ર રઘુ થયો; જેના કારણે તમે ‘રાઘવ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છો.
Verse 28
रघोस्तु पुत्रस्तेजस्वी प्रवृद्धः पुरुषादकः।कल्माषपाद स्सौदास इत्येवं प्रथितो भुवि।।।।
રઘુના તેજસ્વી પુત્ર, પરાક્રમે પરિપક્વ થયેલો, ઋષિના શાપવશ થોડાક કાળ માટે મનુષ્યભક્ષક બન્યો; અને ભૂમિ પર ‘કલ્માષપાદ’ તથા ‘સૌદાસ’ નામે પ્રસિદ્ધ થયો.
Verse 29
कल्माषपादपुत्रोऽभूच्छङ्खणस्त्विति विश्रुतः।यस्तु तद्वीर्यमासाद्य सहसैन्यो व्यनीनशत्।।।।
કલ્માષપાદનો પુત્ર ‘શઙ્ખણ’ નામે વિશ્રુત થયો; અને જે કોઈ તેની વીર્યશક્તિનો સામનો કરતો, તે પોતાની સેના સહિત ચકનાચૂર થઈ જતો.
Verse 30
शङ्खणस्य च पुत्रोऽभूच्छूर श्रीमान्सुदर्शनः।सुदर्शनस्याग्निवर्णः अग्निवर्णस्य शीघ्रगः।।।।शीघ्रगस्य मरुः पुत्रो मरोः पुत्रः प्रशुश्रुवः।प्रशुश्रुवस्य पुत्रोभूदम्बरीषो महाद्युतिः।।।।अम्बरीषस्य पुत्रोभून्नहुषः सत्यविक्रमः।नहुषस्य च नाभागः पुत्रः परमधार्मिकः।।।।अजश्च सुव्रतश्चैव नाभागस्य सुतावुभौ।अजस्यैव च धर्मात्मा राजा दशरथस्सुतः।।।।
શઙ્ખણનો પુત્ર શૂર અને શ્રીમાન સુદર્શન થયો; સુદર્શનનો પુત્ર અગ્નિવર્ણ, અને અગ્નિવર્ણનો પુત્ર શીઘ્રગ. શીઘ્રગનો પુત્ર મરુ; મરુનો પુત્ર પ્રશુશ્રુવ; અને પ્રશુશ્રુવનો પુત્ર મહાદ્યુતિમાન અંબરીષ. અંબરીષનો પુત્ર સત્યવિક્રમી નહુષ; નહુષનો પરમધાર્મિક પુત્ર નાભાગ. નાભાગના બે પુત્ર—અજ અને સુવ્રત; અને અજનો ધર્માત્મા પુત્ર રાજા દશરથ થયો.
Verse 31
शङ्खणस्य च पुत्रोऽभूच्छूर श्रीमान्सुदर्शनः।सुदर्शनस्याग्निवर्णः अग्निवर्णस्य शीघ्रगः।।2.110.30।।शीघ्रगस्य मरुः पुत्रो मरोः पुत्रः प्रशुश्रुवः।प्रशुश्रुवस्य पुत्रोभूदम्बरीषो महाद्युतिः।।2.110.31।।अम्बरीषस्य पुत्रोभून्नहुषः सत्यविक्रमः।नहुषस्य च नाभागः पुत्रः परमधार्मिकः।।2.110.32।।अजश्च सुव्रतश्चैव नाभागस्य सुतावुभौ।अजस्यैव च धर्मात्मा राजा दशरथस्सुतः।।2.110.33।।
તમે તેના જ્યેષ્ઠ દાયાદ છો—‘રામ’ નામે સર્વત્ર પ્રસિદ્ધ. તેથી, હે નૃપ, તમારું સ્વરાજ્ય ગ્રહણ કરો અને પ્રજાનું પાલન-પોષણ કરો.
Verse 32
शङ्खणस्य च पुत्रोऽभूच्छूर श्रीमान्सुदर्शनः।सुदर्शनस्याग्निवर्णः अग्निवर्णस्य शीघ्रगः।।2.110.30।।शीघ्रगस्य मरुः पुत्रो मरोः पुत्रः प्रशुश्रुवः।प्रशुश्रुवस्य पुत्रोभूदम्बरीषो महाद्युतिः।।2.110.31।।अम्बरीषस्य पुत्रोभून्नहुषः सत्यविक्रमः।नहुषस्य च नाभागः पुत्रः परमधार्मिकः।।2.110.32।।अजश्च सुव्रतश्चैव नाभागस्य सुतावुभौ।अजस्यैव च धर्मात्मा राजा दशरथस्सुतः।।2.110.33।।
ઇક્ષ્વાકુવંશમાં સર્વત્ર પરંપરા એવી છે કે જ્યેષ્ઠ પુત્ર જ રાજા બને છે; જ્યેષ્ઠ જીવિત હોય ત્યાં સુધી કનિષ્ઠ પુત્રને રાજ્યાભિષેક થતો નથી.
Verse 33
शङ्खणस्य च पुत्रोऽभूच्छूर श्रीमान्सुदर्शनः।सुदर्शनस्याग्निवर्णः अग्निवर्णस्य शीघ्रगः।।2.110.30।।शीघ्रगस्य मरुः पुत्रो मरोः पुत्रः प्रशुश्रुवः।प्रशुश्रुवस्य पुत्रोभूदम्बरीषो महाद्युतिः।।2.110.31।।अम्बरीषस्य पुत्रोभून्नहुषः सत्यविक्रमः।नहुषस्य च नाभागः पुत्रः परमधार्मिकः।।2.110.32।।अजश्च सुव्रतश्चैव नाभागस्य सुतावुभौ।अजस्यैव च धर्मात्मा राजा दशरथस्सुतः।।2.110.33।।
હે મહાયશસ્વી રાઘવ, આજે તું પોતાના રાઘવકુલનો સનાતન કુલધર્મ ત્યજી દેવા યોગ્ય નથી. રત્નસમૃદ્ધ અને વિશાળ રાજ્યોવાળી આ ધરતીને પિતાની જેમ શાસન કર.
Verse 34
तस्य ज्येष्ठोऽसि दायादो राम इत्यभिविश्रुतः।तद्गृहाण स्वकं राज्यमवेक्षस्व जनं नृप।।।।
તમે તેના જ્યેષ્ઠ દાયાદ છો—‘રામ’ નામે સર્વત્ર પ્રસિદ્ધ. તેથી, હે નૃપ, તમારું સ્વરાજ્ય ગ્રહણ કરો અને પ્રજાનું પાલન-પોષણ કરો.
Verse 35
इक्ष्वाकूणां हि सर्वेषां राजा भवति पूर्वजः।पूर्वजे नापरः पुत्रो ज्येष्ठो राज्येऽभिषिच्यते।।।।
ઇક્ષ્વાકુવંશમાં સર્વત્ર પરંપરા એવી છે કે જ્યેષ્ઠ પુત્ર જ રાજા બને છે; જ્યેષ્ઠ જીવિત હોય ત્યાં સુધી કનિષ્ઠ પુત્રને રાજ્યાભિષેક થતો નથી.
Verse 36
स राघवाणां कुलधर्ममात्मनः सनातनं नाद्य विहन्तुमर्हसि।प्रभूतरत्नामनुशाधि मेदिनीं प्रभूतराष्ट्रां पितृवन्महायशः।।।।
હે મહાયશસ્વી રાઘવ, આજે તું પોતાના રાઘવકુલનો સનાતન કુલધર્મ ત્યજી દેવા યોગ્ય નથી. રત્નસમૃદ્ધ અને વિશાળ રાજ્યોવાળી આ ધરતીને પિતાની જેમ શાસન કર.
Frequently Asked Questions
Rama’s anger and refusal to be swayed is met with Vasistha’s intervention: the dilemma is whether Rama should return and accept kingship. Vasistha frames acceptance of the throne as a dharmic obligation grounded in lawful succession and public protection.
The chapter teaches that tradition and social order are not merely custom but ethical infrastructure: cosmogony and genealogy establish authority, and rājadharma requires the rightful heir to govern for lokasaṅgraha (welfare of the people).
Ayodhya is foregrounded as the dynastic seat of the Ikshvakus; Himavat appears as Chyavana’s refuge; and the ocean (samudra) is referenced through Sagara’s excavation motif—each serving as a cultural anchor for lineage memory and royal legitimacy.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.