Sarga 49
एकोनपञ्चाशः सर्गः (Sarga 49): Rāma’s Night Journey Beyond Kosala and the Charioteer Address
अयोध्याकाण्ड
આ સર્ગમાં રાત્રિના અંતિમ પ્રહરમાં રામની ઝડપી યાત્રાનું વર્ણન છે. દશરથની આજ્ઞા સ્મરીને રામ વનવાસને માત્ર નિર્વાસન નહીં, પરંતુ સ્વયં ધારણ કરેલું ધર્મવ્રત માને છે. પ્રભાતે શુભ પ્રાતઃસંધ્યાનું પૂજન કરીને તે કોશલની સીમા સુધી પહોંચે છે અને તેને પાર કરે છે; માર્ગમાં ગામલોકોની વાતો સાંભળે છે—દશરથનો કામવશ નિર્ણય અને કૈકેયીનો મર્યાદાભંગ તેઓ નિંદે છે. આ જનવાણી રાજકુલ માટે બહારથી થતું નૈતિક મૂલ્યાંકન બની રહે છે. પછી યાત્રામાર્ગની વિગતો આવે છે. રામ પવિત્ર વેદાશ્રુતિ નદી પાર કરીને દક્ષિણ દિશામાં, અગસ્ત્યસંબંધિત પ્રદેશ તરફ આગળ વધે છે; લાંબી મુસાફરી પછી ઠંડા જળવાળી ગોમતી (કાદવાળાં કાંઠાં, ચરતા ગૌધન) પાર કરે છે અને પછી મોર તથા હંસોના નાદથી ગુંજતી સ્યન્દિકા નદી પણ ઓળંગે છે. રામ સીતાને મનુએ ઇક્ષ્વાકુને આપેલી કહેવાતી વિશાળ ભૂમિઓ બતાવી વંશસ્મૃતિ સાથે રાજભૂગોળ જોડે છે. તે વારંવાર સારથીને “સૂત” કહી હંસમત્ત સ્વરે મધુર વચન બોલે છે, સરયૂ કાંઠાના પુષ્પિત ઉપવનોમાં પરત ફરવાની તરસ વ્યક્ત કરે છે અને રાજર્ષિઓની મૃગયા-વિહાર પરંપરા સુખદ હોવા છતાં તે પોતાની મુખ્ય ઇચ્છા નથી એમ કહી ક્ષાત્રસંસ્કૃતિ અને આત્મસંયમનો સંતુલિત ભાવ દર્શાવે છે.
Shlokas
Verse 1
रामोऽपि रात्रिशेषेण तेनैव महदन्तरम्।जगाम पुरुषव्याघ्रः पितुराज्ञामनुस्मरन्।।।।
રામ પણ—પુરુષોમાં વ્યાઘ્ર સમાન—રાતના બાકી રહેલા પ્રહરોમાં પિતાની આજ્ઞાને સતત સ્મરીને, વિશાળ અંતર કાપી આગળ વધ્યા.
Verse 2
तथैव गच्छतस्तस्य व्यपायाद्रजनी शिवा।उपास्य शिवां सन्ध्यां विषयान्तं व्यगाहत।।।।
એ જ રીતે આગળ વધતા તેની શુભ રાત્રી વિતી ગઈ. શુભ પ્રાતઃસંધ્યાનું ઉપાસન કરી, તે દેશની સીમાવર્તી પ્રદેશમાં પ્રવેશ્યો.
Verse 3
ग्रामान् विकृष्टसीमान्तान् पुष्पितानि वनानि च।पश्यन्नतिययौ शीघ्रं शनैरिव हयोत्तमैः।।।।शृण्वन् वचो मनुष्याणां ग्रामसंवासवासिनाम्।
નવખેડાયેલા સીમાવાળા ગામો અને પુષ્પિત વનોને જોતો, ગામવાસીઓની વાતો સાંભળતો, ઉત્તમ ઘોડાઓ પર બેઠો તે ઝડપથી આગળ વધ્યો—પણ તેને તો જાણે ધીમે ધીમે જ ચાલતો હોય એમ લાગ્યું.
Verse 4
राजानं धिग्दशरथं कामस्य वशमागतम्।।।।हा नृशंसाद्य कैकेयी पापा पापानुबन्धिनी।तीक्ष्णा सम्भिन्नमर्यादा तीक्ष्णकर्मणि वर्तते।।।।या पुत्रमीदृशं राज्ञः प्रवासयति धार्मिकम्।वनवासे महाप्राज्ञं सानुक्रोशं जितेन्द्रियम्।।।।
‘ધિક્કાર છે રાજા દશરથને—જે કામવશ થયો! હાય, આજે એ નિર્દય કૈકેયી, પાપિણી અને પાપમાં આસક્ત, મર્યાદાઓ તોડી ક્રૂર કર્મમાં પ્રવૃત્ત છે; તે રાજાના એવા ધર્માત્મા પુત્રને—મહાપ્રાજ્ઞ, કરુણાસંપન્ન અને જિતેન્દ્રિય—વનવાસે મોકલે છે.’
Verse 5
राजानं धिग्दशरथं कामस्य वशमागतम्।।2.49.4।।हा नृशंसाद्य कैकेयी पापा पापानुबन्धिनी।तीक्ष्णा सम्भिन्नमर्यादा तीक्ष्णकर्मणि वर्तते।।2.49.5।।या पुत्रमीदृशं राज्ञः प्रवासयति धार्मिकम्।वनवासे महाप्राज्ञं सानुक्रोशं जितेन्द्रियम्।।2.49.6।।
‘હાય—આજે એ નિર્દય કૈકેયી, પાપિણી અને પાપમાં આસક્ત, મર્યાદાઓ તોડી ક્રૂર કર્મમાં પ્રવૃત્ત છે.’
Verse 6
राजानं धिग्दशरथं कामस्य वशमागतम्।।2.49.4।।हा नृशंसाद्य कैकेयी पापा पापानुबन्धिनी।तीक्ष्णा सम्भिन्नमर्यादा तीक्ष्णकर्मणि वर्तते।।2.49.5।।या पुत्रमीदृशं राज्ञः प्रवासयति धार्मिकम्।वनवासे महाप्राज्ञं सानुक्रोशं जितेन्द्रियम्।।2.49.6।।
‘એ જ તો રાજાના એવા પુત્રને—ધર્માત્મા, મહાપ્રાજ્ઞ, કરુણાસંપન્ન અને જિતેન્દ્રિય—પ્રવાસે હાંકી વનવાસે મોકલે છે.’
Verse 7
कथं नाम महाभागा सीता जनकनन्दिनी।सदा सुखेष्वभिरता दुःखान्यनुभविष्यति।।।।
‘કેમ કરીને મહાભાગા, જનકનંદિની સીતા—જે સદા સુખમાં રમી છે—દુઃખો સહન કરી શકશે?’
Verse 8
अहो दशरथो राजा निस्नेहः स्वसुतं प्रियम्।प्रजानामनघं रामं परित्यक्तुमिहेच्छति।।।।
અહો! રાજા દશરથ તો સ્નેહવિહોણો બની, પ્રજાને પ્રિય અને નિર્દોષ એવા પોતાના પ્રિય પુત્ર રામને અહીં ત્યજવા ઇચ્છે છે.
Verse 9
एता वाचो मनुष्याणां ग्रामसंवासवासिनाम्।शृण्वन्नतिययौ वीरः कोसलान् कोसलेश्वरः।।।।
ગામો અને વસાહતોમાં વસતા મનુષ્યોના આવા વચનો સાંભળતો તે વીરસ્વરૂપ કોશલેશ્વર કોશલની સીમા પાર કરી આગળ વધ્યો.
Verse 10
ततो वेदश्रुतिं नाम शिववारिवहां नदीम्।उत्तीर्याभिमुखः प्रायादगस्त्याध्युषितां दिशम्।।।।
ત્યારબાદ શુભ જળ વહાવતી ‘વેદશ્રુતિ’ નામની નદી પાર કરીને, તેઓ અગસ્ત્ય મુનિ નિવાસ કરતા પ્રદેશની દિશા તરફ અભિમુખ થઈ આગળ વધ્યા.
Verse 11
गत्वा तु सुचिरं कालं ततः शीतजलां नदीम्।गोमतीं गोयुतानूपामतरत्सागरङ्गमाम्।।।।
ઘણો સમય મુસાફરી કર્યા પછી, શીતળ જળવાળી, ગાયો ભરપૂર કાંઠાવાળી અને સમુદ્ર તરફ વહેતી ગોમતી નદી તે પાર ઉતર્યો.
Verse 12
गोमतीं चाप्यतिक्रम्य राघवः शीघ्रगैर्हयैः।मयूरहंसाभिरुतां ततार स्यन्दिकां नदीम्।।।।
ગોમતીને પણ પાર કરીને, ઝડપી ઘોડાઓથી વહેતા રાઘવએ, મયૂર અને હંસોના કલરવથી ગુંજતી સ્યન્દિકા નદી પણ પાર કરી.
Verse 13
स महीं मनुना राज्ञा दत्तामिक्ष्वाकवे पुरा।स्फीतां राष्ट्रावृतां रामो वैदेहीमन्वदर्शयत्।।।।
ત્યારે રામે વૈદેહીને તે સમૃદ્ધ ભૂમિ દર્શાવી—રાજ્યો વડે પરિઘેરાયેલી—જે પ્રાચીનકાળે રાજા મનુએ ઇક્ષ્વાકુને અર્પી હતી।
Verse 14
सूत इत्येव चाभाष्य सारथिं तमभीक्ष्णशः।हंसमत्तस्वरश्श्रीमानुवाच पुरुषर्षभः।।2.19.14।।
‘સૂત’ એમ જ કહીને તે વારંવાર તે સારથીને સંબોધતો રહ્યો; હંસમત્ત સમ સ્વર ધરાવતો, શ્રીમાન પુરુષર્ષભ પછી બોલ્યો।
Verse 15
कदाऽहं पुनरागम्य सरय्वा पुष्पिते वने।मृगयां पर्यटिष्यामि मात्रा पित्रा च सङ्गतः।।।।
હું ક્યારે ફરી પાછો આવી, સરયૂના કાંઠે પુષ્પિત વનમાં, માતા અને પિતા સાથે મળીને, મૃગયા માટે ફરવા નીકળીશ?
Verse 16
नात्यर्थमभिकाङ्क्षामि मृगयां सरयूवने।रतिर्ह्येषातुला लोके राजर्षिगणसम्मता।।।।
સરયૂવનમાં મૃગયા માટે મારી અતિશય ઇચ્છા નથી; છતાં લોકમાં આ ક્રીડા અતુલ આનંદરૂપ છે, રાજર્ષિઓના સમૂહમાં માન્ય છે।
Verse 17
राजर्षीणां हि लोकेऽस्मिन् रत्यर्थं मृगया वने।काले कृतां तां मनुजैर्घन्विनामभिकाङ्क्षिताम्।।।।
કારણ કે આ લોકમાં રાજર્ષિઓ આનંદાર્થે યોગ્ય કાળે વનમાં મૃગયા કરે છે; ધનુર્ધરોને પ્રિય એવી આ પ્રવૃત્તિ પછી અન્ય મનુષ્યો દ્વારા પણ અપનાવવામાં આવી।
Verse 18
स तमध्वानमैक्ष्वाकस्सूतं मधुरया गिरा।तं तमर्थमभिप्रेत्य ययौ वाक्यमुदीरयन्।।।।
ત્યારે ઇક્ષ્વાકુવંશીય રાજકુમારે સારેને મધુર વાણીથી સંબોધી, મનમાં ઉદ્ભવેલા ભાવને વચનમાં વ્યક્ત કરતો તે માર્ગે આગળ વધ્યો.
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Rāma’s continued, purposeful advance into exile while actively remembering his father’s command; the sarga juxtaposes this self-chosen fidelity with the villagers’ condemnation of courtly moral failure (Daśaratha’s passion and Kaikeyī’s boundary-breaking conduct).
The sarga teaches that disciplined dharma can coexist with human emotion: Rāma expresses longing for Sarayū and reflects on hunting as a royal pleasure, yet he regulates desire and keeps the ethical trajectory of exile intact.
Key landmarks include the Kosala frontier, morning sandhyā worship, and the rivers Vedāśruti, Gomati (cool waters, cattle-rich marsh banks), and Syandikā (echoing with peacocks and swans), alongside the southward orientation toward Agastya’s region and dynastic land-memory tied to Manu and Ikṣvāku.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.