Sarga 29
सीताया वनगमननिश्चयः — Sita’s Resolve to Accompany Rama to the Forest
अयोध्याकाण्ड
અયોધ્યાકાંડના સર્ગ ૨૯માં રામના વનગમનની વાત સાંભળીને સીતા શોકગ્રસ્ત બની આંસુભરી આંખે રામ સમક્ષ દીર્ઘ, તર્કસભર અને ભક્તિભાવપૂર્ણ વિનંતી કરે છે. વનવાસના કહેવાતા ‘દોષ’ને તે પ્રિય-સહવાસથી ગુણરૂપ ગણાવે છે અને કહે છે કે પતિથી વિયોગ તેના માટે મૃત્યુ સમાન છે; દાંપત્યનું અવિચ્છેદ્યત્વ અને વડીલોની આજ્ઞાનું પાલન જ તેનો ધર્મ છે. રામની સાન્નિધ્યમાં પોતે સર્વથા સુરક્ષિત છે—દૈવી ભય પણ રહેતો નથી—એવું તે પ્રતિપાદિત કરે છે. સીતા શ્રુતિ-પરંપરાનું પ્રમાણ આપે છે: જલપૂર્વક વિધિથી અપાયેલી પત્ની મૃત્યુ પછી પણ પતિની જ રહે છે—આ વૈદિક મર્યાદા યાદ કરાવી તે કહે છે કે તેમનો સંબંધ પરલોક સુધી અખંડ છે. અગાઉ એક બ્રાહ્મણ અને એક ભિક્ષુકી સ્ત્રીએ પોતે વનમાં વસશે એવી ભવિષ્યવાણી કરી હતી; તેને નિયતિ માની તે વનયાત્રા સ્વીકારી લે છે. અંતે તે કઠોર પ્રતિજ્ઞા કરે છે કે જો સાથે ન લઈ જવામાં આવે તો વિષ, અગ્નિ અથવા જળ દ્વારા પ્રાણત્યાગ કરશે. રામ આત્મસંયમી રહી નિર્જન વનમાં તેને લઈ જવા સંમત થતો નથી અને વારંવાર સાંત્વના આપી અટકાવવાનો પ્રયત્ન કરે છે. સીતાનો શોક આંસુધારાના જીવંત ચિત્રણથી પ્રગટ થાય છે; દક્ષિણ પાઠમાં કેટલાક સ્થાનો પર શ્લોકખંડોની પુનરાવૃત્તિ જોવા મળે છે, જે મુખ્ય દાવાઓને વધુ બળ આપે છે.
Shlokas
Verse 1
एतत्तु वचनं श्रुत्वा सीता रामस्य दुःखिता।प्रसक्ताश्रुमुखी मन्दमिदं वचनमब्रवीत्।।।।
રામના વચન સાંભળી સીતાદેવી દુઃખિત થઈ; અવિરત અશ્રુ વહેતા મુખે, મંદ અને কোমળ સ્વરે આ વચન બોલી.
Verse 2
ये त्वया कीर्तिता दोषा वने वस्तव्यतां प्रति।गुणानित्येव तान्विद्धि तव स्नेहपुरस्कृतान्।।।।
વનમાં નિવાસ અંગે તું જે દોષો ગણાવ્યા છે, હે પ્રિય, તેમને દોષ નહીં—ગુણ જ માન; કારણ કે તે તારા સ્નેહને આગળ રાખીને સહન કરાશે.
Verse 3
मृगा स्सिंहा गजाश्चैव शार्दूला श्शरभास्तथा।पक्षिण स्सृमराश्चैव ये चान्ये वनचारिणः।।।।अदृष्टपूर्वरूपत्वात्सर्वे ते तव राघव।रूपं दृष्ट्वाऽपसर्पेयुर्भये सर्वे हि बिभ्यति।।।।
હરણાં, સિંહો, ગજો, વ્યાઘ્રો તથા શરભો; પક્ષીઓ, સૃમરો અને અન્ય વનચર પ્રાણીઓ—હે રાઘવ, તારો રૂપ અગાઉ કદી ન જોયું હોવાથી, તને જોઈને બધા ભયથી દૂર સરકી જાય; કારણ કે ભય ઊપજે ત્યારે સર્વ જીવો ડરે છે.
Verse 4
मृगा स्सिंहा गजाश्चैव शार्दूला श्शरभास्तथा। पक्षिण स्सृमराश्चैव ये चान्ये वनचारिणः।।2.29.3।।अदृष्टपूर्वरूपत्वात्सर्वे ते तव राघव। रूपं दृष्ट्वाऽपसर्पेयुर्भये सर्वे हि बिभ्यति।।2.29.4।।
હરણાં, સિંહો, ગજો, વ્યાઘ્રો તથા શરભો; પક્ષીઓ, સૃમરો અને અન્ય વનચર પ્રાણીઓ—હે રાઘવ, તારો રૂપ અગાઉ કદી ન જોયું હોવાથી, તને જોઈને બધા ભયથી દૂર સરકી જાય; કારણ કે ભય ઊપજે ત્યારે સર્વ જીવો ડરે છે.
Verse 5
त्वया च सह गन्तव्यं मया गुरुजनाज्ञया।त्वद्वियोगेन मे राम त्यक्तव्यमिह जीवितम्।।।।
ગુરુજનોની આજ્ઞાથી મને તારી સાથે જ જવું છે. હે રામ, તારા વિયોગમાં તો અહીં જ મને જીવન ત્યાગવું પડે.
Verse 6
न हि मां त्वत्समीपस्थामपि शक्नोतिराघव।सुराणामीश्वर श्शक्रः प्रधर्षयितुमोजसा।।।।
હે રાઘવ, જ્યારે હું તારી નજીક રહું છું, ત્યારે દેવોના સ્વામી શક્ર પણ પોતાની સમગ્ર શક્તિથી મને પીડાવી શકતો નથી.
Verse 7
पतिहीना तु या नारी न सा शक्ष्यति जीवितुम्।काममेवं विधं राम त्वया मम निदर्शितम्।।।।
પતિ વિના રહેનારી સ્ત્રી સાચે જીવવા સમર્થ નથી. હે રામ, આ જ સત્ય તું મને સ્પષ્ટ રીતે બતાવ્યું છે.
Verse 8
अथ चापि महाप्राज्ञ ब्राह्मणानां मया श्रुतम्।पुरा पितृगृहे सत्यं वस्तव्यं किल मे वने।।।।
અને હે મહાપ્રાજ્ઞ, મેં પિતૃગૃહમાં બ્રાહ્મણોથી એક સત્ય વચન સાંભળ્યું હતું—કે મને નિશ્ચયે વનમાં નિવાસ કરવો પડશે.
Verse 9
लक्षणिभ्यो द्विजातिभ्य श्शृत्वाऽहं वचनं पुरा।वनवासकृतोत्साहा नित्यमेव महाबल।।।।
હે મહાબલવાન્! પૂર્વે દ્વિજ જાતિના હસ્તરેખા-જ્ઞાતાઓના વચન સાંભળી, વનમાં નિવાસ કરવાની ઉત્સાહભરી દૃઢતા મને સદૈવ રહી છે.
Verse 10
आदेशो वनवासस्य प्राप्तव्य स्स मया किल।सा त्वया सह तत्राहं यास्यामि प्रिय नान्यथा।।।।
હે પ્રિય, વનવાસનો આ આજ્ઞા મને પણ નિશ્ચયે પ્રાપ્ત થવો જોઈએ; અને ત્યાં હું તારી સાથે જ જઈશ—બીજો માર્ગ નથી.
Verse 11
कृतादेशा भविष्यामि गमिष्यामि सह त्वया।कालश्चायं समुत्पन्न स्सत्यवाग्भवतु द्विजः।।।।
હું આજ્ઞાનું પાલન કરીશ; તારી સાથે જ જઈશ. આ જ નિર્ધારિત સમય છે—જે દ્વિજએ આગાહી કરી હતી તે સત્યવચન સાબિત થાઓ.
Verse 12
वनवासेऽभिजानामि दुःखानि बहुथा किल।प्राप्यन्ते नियतं वीर पुरुषैरकृतात्मभिः।।।।
હે વીર, મને ખબર છે કે વનવાસમાં અનેક પ્રકારનાં દુઃખો આવે છે; પરંતુ એવા કષ્ટો તો નિશ્ચયે અકૃતાત્મા—જેઓએ પોતાને વશમાં ન રાખ્યા હોય—એવા પુરુષોને જ પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 13
कन्यया च पितुर्गेहे वनवास श्शृतो मया।भिक्षिण्या स्साधुवृत्ताया मम मातुरिहाग्रतः।।।।
પિતાના ગૃહમાં કન્યા હતી ત્યારે જ મેં વનવાસની વાત સાંભળી હતી—મારી માતાની હાજરીમાં એક સાધુવૃત્તિવાળી ભિક્ષુકી સ્ત્રીએ તે કહેલી.
Verse 14
प्रसादितश्च वै पूर्वं त्वं मे बहुतिथं प्रभो।गमनं वनवासस्य काङ्क्षितं हि सह त्वया।।।।
હે પ્રભુ, બહુ પહેલાં તમે લાંબા સમય સુધી મારી વિનંતિથી પ્રસન્ન થયા હતા; કારણ કે તમારી સાથે વનમાં જવાનું મેં ખરેખર ઇચ્છ્યું હતું.
Verse 15
कृतक्षणाऽहं भद्रं ते गमनं प्रति राघव।वनवासस्य शूरस्य चर्या हि मम रोचते।।।।
હે રાઘવ, આ પ્રસ્થાન માટે હું દિવસો ગણતી રહી છું—તમારું કલ્યાણ થાઓ. કારણ કે મારા શૂરવીર પ્રિયના વનવાસની જીવનચર્યા મને ખરેખર ગમે છે (તેમાં સહભાગી થવું).
Verse 16
शुद्धात्मन्प्रेमभावाध्दि भविष्यामि विकल्मषा।भर्तारमनुगच्छन्ती भर्ता हि मम दैवतम्।।।।
હે શુદ્ધાત્મા, પ્રેમભાવથી પતિને અનુસરતાં હું નિર્મળ, નિષ્કલંક રહીશ; કારણ કે મારા માટે પતિ જ દૈવત છે.
Verse 17
प्रेत्यभावे हि कल्याण स्सङ्गमो मे सह त्वया।श्रुतिर्हि श्रूयते पुण्या ब्राह्मणानां यशस्विनाम्।।।।इहलोके च पितृभिर्या स्त्री यस्य महामते।अद्भिर्दत्ता स्वधर्मेण प्रेत्यभावेऽपि तस्य सा।।।।
હે કલ્યાણમય મહામતે, મૃત્યુ પછી પણ તારી સાથે મારો સંગમ શુભ છે. યશસ્વી બ્રાહ્મણો દ્વારા પાઠિત પુણ્ય શ્રુતિ કહે છે—જે સ્ત્રીને પિતૃઓ સ્વધર્મ મુજબ જલદાન-વિધિથી અર્પે, તે પ્રેત્યભાવમાં પણ એ જ પતિની જ રહે છે.
Verse 18
प्रेत्यभावे हि कल्याण स्सङ्गमो मे सह त्वया। श्रुतिर्हि श्रूयते पुण्या ब्राह्मणानां यशस्विनाम्।।2.29.17।।इहलोके च पितृभिर्या स्त्री यस्य महामते। अद्भिर्दत्ता स्वधर्मेण प्रेत्यभावेऽपि तस्य सा।।2.29.18।।
અને હે મહામતે, આ જ લોકમાં પણ જે સ્ત્રીને પિતૃઓ સ્વધર્મ મુજબ જલદાન-વિધિથી પુરુષને આપે છે, તે સ્ત્રી મૃત્યુ પછી પણ એ જ પતિની ગણાય છે.
Verse 19
एवमस्मात्स्वकां नारीं सुवृत्तां हि पतिव्रताम्।नाभिरोचयसे नेतुं त्वं मां केनेह हेतुना।।।।
તો પછી, સદાચારિણી અને પતિવ્રતા એવી તારી પોતાની પત્ની મને અહીંથી લઈ જવામાં તું કેમ સંમત થતો નથી? હવે અહીં કયો કારણ હોઈ શકે?
Verse 20
भक्तां पतिव्रतां दीनां मां समां सुखदुःखयोः।नेतुमर्हसि काकुत्स्थ समान सुखदुःखिनीम्।।।।
હે કાકુત્સ્થ! ભક્તિભરી, પતિવ્રતા અને દિન બની હું—સુખ-દુઃખમાં તારી સમાન રહી, તારા કલ્યાણ અને આપત્તિ બંનેમાં સહભાગી—મને સાથે લઈ જવું તને યોગ્ય છે.
Verse 21
ययदि मां दुःखितामेवं वनं नेतुं न चेच्छसि।विषमग्निं जलं वाऽहमास्थास्ये मृत्युकारणात्।।।।
જો તું મને—આ રીતે દુઃખિતાને—વનમાં લઈ જવા ઇચ્છતો ન હોય, તો મૃત્યુનું કારણ શોધી હું વિષ, અગ્નિ કે જળનો આશ્રય લઈશ.
Verse 22
एवं बहुविधं तं सा याचते गमनं प्रति।नानुमेने महाबाहुस्तां नेतुं विजनं वनम्।।।।
એ રીતે તે સ્ત્રી ગમન વિષે અનેક રીતે વિનંતી કરતી રહી; પરંતુ મહાબાહુ રામે તેને નિર્જન વનમાં લઈ જવા સંમતિ ન આપી.
Verse 23
एवमुक्ता तु सा चिन्तां मैथिली समुपागता।स्नापयन्तीव गामुष्णैरश्रुभिर्नयनच्युतैः।।।।
આ રીતે કહ્યા પછી વૈદેહી મૈથિલી ચિંતામાં ડૂબી ગઈ; જાણે આંખોમાંથી વહેતા ઉષ્ણ અશ્રુઓથી ધરતીને સ્નાન કરાવતી હોય.
Verse 24
चिन्तयन्तीं तथा तां तु निवर्तयितुमात्मवान्।ताम्रोष्ठीं स तदा सीतां काकुत्स्थो बह्वसान्त्वयत्।।।।
તેને આમ ચિંતિત જોઈ આત્મસંયમી કાકુત્સ્થ રામે, તાંબડાં હોઠવાળી સીતા દેવીને, તેને પાછી વાળવા અનેક રીતે સાંત્વના આપી.
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether Sita should be permitted to join Rama in a hazardous forest exile: Sita frames accompaniment as marital duty and existential necessity, while Rama withholds consent to protect her from the desolation and risks of vanavasa.
The dialogue models how dharma is argued through layered pramāṇas—affection, social duty, scriptural testimony, and destiny—while also highlighting that ethical intention (to protect) can conflict with another’s dharmic self-understanding (to accompany and share fate).
The chapter emphasizes the cultural institution of marriage via the ‘water-gifting’ rite (adbhir-dattā) and the forest (vana/vanavasa) as a civilizational counter-space marked by wildlife and austerity, rather than naming a specific forest locale.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.