Sarga 98
चित्रकूटप्रवेशः — Bharata Enters the Forest Toward Chitrakuta
अयोध्याकाण्ड
સેનાને નિર્ધારિત સ્થાનો પર ઠેરવી ભરત રાજવૈભવનું પ્રદર્શન છોડીને વિનય અને પુત્રધર્મની ભાવનાથી પગપાળા શ્રીરામ પાસે જવાનો નિશ્ચય કરે છે. તે શત્રુઘ્નને પુરુષોના જૂથો તથા નિષાદ-શિકારીઓ સાથે વનનું ઝડપી સર્વેક્ષણ કરવા આદેશ આપે છે; અને શસ્ત્રધારી ગુહ હજાર કિન્સમેન સાથે અરણ્યમાં રામની શોધ કરે છે. ભરત ક્રમશઃ પ્રતિજ્ઞા કરે છે—રામ, લક્ષ્મણ અને સીતાના દર્શન ન થાય ત્યાં સુધી મને શાંતિ નથી; ચંદ્રપ્રભ, કમલનયન રામમુખ ન જોઉં ત્યાં સુધી નથી; રાજલક્ષણોથી અંકિત તેમના ચરણો મસ્તક પર ધારણ ન કરું ત્યાં સુધી નથી; અને પિતૃ-પૈતામહ રાજ્યના યોગ્ય વારસ રામને અભિષેક કરીને સ્થાપિત ન કરું ત્યાં સુધી નથી. પછી ચિત્રકૂટને પુણ્યસ્થાન તરીકે, પર્વતરાજ સમાન મહિમાવંત ગણાવી સ્તુતિ કરવામાં આવે છે; તેજસ્વી શસ્ત્રધારી રામના નિવાસથી તે વન ‘સિદ્ધ’ થયું એમ વર્ણવાય છે. ભરત ફૂલેલા વૃક્ષકુંજોથી શોભિત પર્વતઢાળે આગળ વધે છે, દૂરથી આશ્રમાગ્નિના ધુમાડાનો ઊંચો ધ્વજ જુએ છે અને પાર ઉતર્યા જેવો સ્વજનો સાથે હર્ષ પામે છે. સેનાને દૂર રાખીને તે ગુહ સાથે ઝડપથી ચિત્રકૂટના ધર્મમય આશ્રમ તરફ દોડી જાય છે.
Shlokas
Verse 1
निवेश्य सेनां तु विभुः पद्भ्यां पादवतां वरः।अभिगन्तुं स काकुत्थ्समियेष गुरुवर्तकम्।।2.98.1।।
સેનાને નિવાસમાં ગોઠવી, પ્રભુ ભરત—માનવોમાં શ્રેષ્ઠ—પિતૃઆજ્ઞાપાલક કાકુત્સ્થ શ્રીરામને મળવા પગપાળા જવા નિશ્ચય કર્યો.
Verse 2
निविष्टमात्रे सैन्ये तु यथोद्देशं विनीतवत्।भरतो भ्रातरं वाक्यं शत्रुघ्नमिदमब्रवीत्।।2.98.2।।
સેના નિર્ધારિત સ્થાનોમાં હમણાં જ વસાવાઈ હતી ત્યારે, શિસ્તબદ્ધ વ્યવસ્થાથી વર્તતા ભરતે પોતાના ભાઈ શત્રુઘ્નને આ વચન કહ્યું.
Verse 3
क्षिप्रं वनमिदं सौम्य नरसङ्घै स्समन्ततः।लुब्धैश्च सहितैरेभि स्त्वमन्वेषितुमर्हसि।।2.98.3।।
હે સૌમ્ય શત્રુઘ્ન! તું ત્વરિત આ વનને સર્વ દિશાઓથી, નરસમૂહો સાથે—અને આ શિકારીઓને પણ સાથે લઈને—શોધવા યોગ્ય છે.
Verse 4
गुहो ज्ञातिसहस्रेण शरचापासिधारिणा।समन्वेषतु काकुत्स्थमस्मिन् परिवृतस्स्वयम्।।2.98.4।।
ગુહા પોતે જ, હજાર જેટલા જાતિજનોથી ઘેરાયેલો—બાણ, ધનુષ્ય અને તલવાર ધારણ કરનાર—આ જ વનમાં કાકુત્સ્થવંશજ રામને શોધે.
Verse 5
अमात्यै स्सह पौरैश्च गुरुभिश्च द्विजातिभिः।वनं सर्वं चरिष्यामि पद्भ्यां परिवृत स्स्वयम्।।2.98.5।।
હું પોતે જ, અમાત્યો, નાગરિકો, ગુરુઓ અને દ્વિજાતિ બ્રાહ્મણો સાથે ઘેરાયેલો, પગપાળા સમગ્ર વનમાં વિચરીશ.
Verse 6
यावन्न रामं द्रक्ष्यामि लक्ष्मणं वा महाबलम्।वैदेहीं च महाभागां न मे शान्तिर्भविष्यति।।2.98.6।।
જ્યાં સુધી હું શ્રીરામને, મહાબલી લક્ષ્મણને તથા મહાભાગ્યવતી વૈદેહી સીતાને ન જોઈ લઉં, ત્યાં સુધી મને શાંતિ પ્રાપ્ત નહીં થાય.
Verse 7
यावन्न चन्द्रसङ्काशं द्रक्ष्यामि शुभमाननम्। भ्रातुः पद्मपलाशाक्षं न मे शान्तिर्भविष्यति।।2.98.7।।
જ્યાં સુધી હું મારા ભાઈને—ચંદ્ર સમાન તેજસ્વી શુભ મુખવાળા અને કમળપાંખડી સમાન નેત્રવાળા—ન જોઈ લઉં, ત્યાં સુધી મને શાંતિ નહીં મળે.
Verse 8
यावन्न चरणौ भ्रातुः पार्थिवव्यञ्जनान्वितौ।शिरसा धारयिष्यामि न मे शान्तिर्भविष्यति।।2.98.8।।
જ્યાં સુધી હું રાજલક્ષણોથી યુક્ત મારા ભાઈના ચરણયુગળને શિરસ પર ધારણ ન કરું, ત્યાં સુધી મને શાંતિ નહીં મળે.
Verse 9
यावन्न राज्ये राज्यार्हः पितृपैतामहे स्थितः।अभिषेकजलक्लिन्नो न मे शान्तिर्भविष्यति।।2.98.9।।
જ્યાં સુધી રાજ્યયોગ્ય પુરુષ પિતૃ-પૈતામહ રાજ્યમાં સ્થાપિત થઈ અભિષેકના જળથી સ્નિગ્ધ ન થાય, ત્યાં સુધી મને શાંતિ નહીં મળે.
Verse 10
सिद्धार्थः खलु सौमित्रिर्यश्चन्द्रविमलोपमम्।मुखं पश्यति रामस्य राजीवाक्षं महाद्युति।।2.98.10।।
સૌમિત્રિ લક્ષ્મણ ખરેખર ધન્ય છે; કારણ કે તે મહાતેજસ્વી, રાજીવનેત્ર, નિર્મળ ચંદ્ર સમાન શ્રીરામનું મુખ દર્શન કરે છે.
Verse 11
कृतकृत्या महाभागा वैदेही जनकात्मजा।भर्तारं सागरान्तायाः पृथिव्या यानुगच्छति।।2.98.11।।
જનકનંદિની વૈદેહી મહાભાગા કૃતકૃત્ય થઈ છે; કારણ કે તે સાગરપર્યંત ધરતીના સ્વામી પોતાના પતિને અનુસરે છે.
Verse 12
सुभगश्चित्रकूटोऽसौ गिरिराजोपमो गिरिः।यस्मिन्वसति काकुत्स्थः कुबेर इव नन्दने।।2.98.12।।
ધન્ય છે આ ચિત્રકૂટ પર્વત—પર્વતરાજ સમાન; કારણ કે અહીં કાકુત્સ્થ શ્રીરામ નિવાસ કરે છે, જેમ નંદનવનમાં કુબેર વસે છે.
Verse 13
कृतकार्यमिदं दुर्गं वनं व्यालनिषेवितम्।यदध्यास्ते महातेजा राम श्शस्त्रभृतां वरः।।2.98.13।।
વ્યાઘ્રાદિ વ્યાલોથી સેવિત આ દુર્ગમ વન આજે કૃતાર્થ થયું છે; કારણ કે મહાતેજસ્વી, શસ્ત્રધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ શ્રીરામ અહીં અધિષ્ઠિત છે.
Verse 14
एवमुक्त्वा महातेजा भरतः पुरषर्षभः।पद्भ्यामेव महाबाहुः प्रविवेश महाद्वनम्।।2.98.14।।
આ રીતે કહીને મહાતેજસ્વી, પુરુષર્ષભ ભરત—મહાબાહુ—પગપાળા જ મહાવનમાં પ્રવેશ્યા.
Verse 15
स तानि द्रुमजालानि जातानि गिरिसानुषु।पुष्पिताग्राणि मध्येन जगाम वदतां वरः।।2.98.15।।
વાણીમાં શ્રેષ્ઠ એવા તે, ગિરિઢાળ પર ઉગેલા વૃક્ષસમૂહોના મધ્યમાંથી ગયા—જેનાં શિખરો પુષ્પોથી શોભિત હતાં.
Verse 16
स गिरेश्चित्रकूटस्य सालमासाद्य पुष्पितम्।रामाश्रमगतस्याग्नेर्ददर्श ध्वजमुच्छ्रितम्।।2.98.16।।
ચિત્રકૂટ પર્વત પર પુષ્પિત શાલવૃક્ષ પાસે પહોંચી, રામાશ્રમસ્થ અગ્નિમાંથી ઊંચે ઊઠતો ધ્વજ સમાન ધૂમસ્તંભ તેણે જોયો.
Verse 17
तं दृष्ट्वा भरत श्रीमान्मुमोद सह बान्धवः।अत्र राम इति ज्ञात्वा गतः पारमिवाम्भसः।।2.98.17।।
તે જોઈને શ્રીમાન્ ભરત પોતાના બાંધવો સાથે આનંદિત થયો; “અહીં રામ છે” એમ જાણી, જળ પાર કરીને પર કાંઠે પહોંચ્યા હોય તેમ હર્ષિત થયો.
Verse 18
स चित्रकूटे तु गिरौ निशम्यव रामाश्रमं पुण्यजनोपपन्नम्।गुहेन सार्धं त्वरितो जगाम पुनर्निवेश्यैव चमूं महात्मा।।2.98.18।।
ચિત્રકૂટ પર્વતે પુણ્યજનોથી સેવિત રામાશ્રમનું સમાચાર સાંભળી, મહાત્મા ભરતે સેના દૂર ફરીથી છાવણીમાં બેસાડી, ગુહા સાથે ત્વરિત આગળ વધ્યો.
Frequently Asked Questions
The central action is Bharata’s deliberate renunciation of coercive or royal entitlement: he approaches Rāma on foot, keeps the army at a distance, and frames his mission as restoration of rightful succession—rejecting any benefit derived from the contested transfer of power.
The chapter teaches that legitimacy in governance depends on inner restraint and public-spirited dharma: Bharata’s repeated “no peace until…” vows convert political authority into moral accountability, presenting kingship as service to righteousness rather than possession.
Chitrakūṭa is highlighted as a sacral landscape; the visible smoke rising like a banner from the hermitage fire functions as a navigational and symbolic landmark, while references to Nandana and Kubera elevate the hermitage setting into a culturally resonant image of blessed habitation.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.