Sarga 68
दूतप्रेषणम् — Dispatch of Messengers to Kekaya (Bharata’s Recall)
अयोध्याकाण्ड
આ સર્ગમાં મંત્રીઓ અને બ્રાહ્મણોની વાત સાંભળીને વસિષ્ઠ તાત્કાલિક વ્યવસ્થા કરે છે. કેકય દેશમાં મામાના રાજ્યમાં રહેલા ભરત અને શત્રુઘ્નને તરત પાછા બોલાવવા માટે તેઓ સિદ્ધાર્થ, વિજય, જયંત, અશોક અને નંદન નામના દૂતોને બોલાવી ચોક્કસ રીતિ-નિયમ આપે છે—રાજગૃહ (કેકયોની રાજધાની) સુધી ઝડપથી જવું, શોકનાં ચિહ્નો છુપાવવા, પુરોહિત અને મંત્રીઓની કુશળ-ક્ષેમ જણાવવી અને “અત્યાવશ્યક કાર્ય” કહીને વિલંબ વિના પરત આવવા દૃઢ આગ્રહ કરવો. અહીં એક મહત્વની મર્યાદા મૂકાય છે—ભરતને રામના વનવાસની, દશરથના અવસાનની, કે રઘુવંશ પર આવેલી દુર્દશાની કોઈ વાત જણાવવાની નથી. અચાનક આઘાત ટાળીને રાજ્યની સ્થિરતા જાળવવા માટે માહિતી નિયંત્રિત રાખવાની નીતિ અહીં દેખાય છે. દૂતોને મુસાફરીની સામગ્રી આપવામાં આવે છે અને કેકયરાજ તથા ભરત માટે રેશમી વસ્ત્રો અને આભૂષણો જેવી ભેટો પણ આપવામાં આવે છે, જે રાજદૂત શિષ્ટાચાર દર્શાવે છે. પછી તેમના માર્ગનું વર્ણન આવે છે—હસ્તિનાપુર ખાતે ગંગા પાર કરીને તેઓ કુરુ-જાંગલમાંથી પાંચાલ દેશ તરફ જાય છે; માલિની, શરદંડા, ઇક્ષુમતી, વિપાશા અને શાલ્મલી નદીઓ ઓળંગે છે અને સુદામા પર્વત પર વિષ્ણુના પદચિહ્નો જુએ છે. કર્તવ્યનિષ્ઠ દૂતો રાત્રે ગિરિવ્રજ પહોંચે છે; આ સર્ગમાં ઝડપ, કર્તવ્ય અને ભૂગોળીય વિશેષતા સ્પષ્ટ થાય છે.
Shlokas
Verse 1
तेषां हि वचनं श्रुत्वा वसिष्ठः प्रत्युवाच ह।मित्रामात्यगणान्सर्वान्ब्राह्मणांस्तानिदं वचः।।2.68.1।।
તેમના વચનો સાંભળી વશિષ્ઠમુનિએ સર્વ મિત્રવર્ગ, અમાત્યગણ અને તે બ્રાહ્મણોને આ રીતે ઉત્તર આપ્યો.
Verse 2
यदसौ मातुलकुले दत्तराज्यं परं सुखी।भरतो वसति भ्रात्रा शत्रुघ्नेन समन्वितः।।2.68.2।।तच्छीघ्रं जवना दूता गच्छन्तु त्वरितैर्हयैः।आनेतुं भ्रातरौ वीरौ किं समीक्षामहे वयम्।।2.68.3।।
જેનાં પર રાજ્ય અર્પિત થયું છે એવા ભરત માતુલકુળમાં ભાઈ શત્રુઘ્ન સાથે અત્યંત સુખપૂર્વક નિવાસ કરે છે.
Verse 3
यदसौ मातुलकुले दत्तराज्यं परं सुखी।भरतो वसति भ्रात्रा शत्रुघ्नेन समन्वितः।।2.68.2।।तच्छीघ्रं जवना दूता गच्छन्तु त्वरितैर्हयैः।आनेतुं भ्रातरौ वीरौ किं समीक्षामहे वयम्।।2.68.3।।
અતએવ ઝડપી દૂતોએ ત્વરિત ઘોડાઓ પર ચઢી તરત જ જઈ, તે બે પરાક્રમી ભાઈઓને પાછા લાવે; હવે વધુ વિચારવાનું શું છે?
Verse 4
गच्छन्त्विति तत स्सर्वे वसिष्ठं वाक्यमब्रुवन्।तेषां तद्वचनं श्रूत्वा वसिष्ठो वाक्यमब्रवीत्।।2.68.4।।
‘જવા દો’—એમ કહી સૌએ વશિષ્ઠને વચન કહ્યું. તેમનું વચન સાંભળી વશિષ્ઠે પ્રતિઉત્તર આપ્યો.
Verse 5
एहि सिद्धार्थ विजय जयन्ताशोक नन्दन।श्रूयतामिति कर्तव्यं सर्वानेव ब्रवीमि वः।।2.68.5।।
‘આવો—સિદ્ધાર્થ, વિજય, જયંત, અશોક, નંદન. સાંભળો; શું કરવું તે હું તમ સૌને કહું છું.’
Verse 6
पुरं राजगृहं गत्वा शीघ्रं शीघ्रजवै र्हयैः।त्यक्तशोकैरिदं वाच्य श्शासनाद्भरतो मम।।2.68.6।।
‘ઝડપી ઘોડાઓ પર ચઢી રાજગૃહ નગરીમાં તત્કાળ જાઓ. શોક ત્યજીને, મારા આ આદેશરૂપ વચનો ભરતને કહેજો.’
Verse 7
पुरोहित स्त्वां कुशलं प्राह सर्वे च मन्त्रिणः।त्वरमाणश्च निर्याहि कृत्यमात्ययिकं त्वया।।2.68.7।।
‘પુરોહિત તથા સર્વ મંત્રીઓએ તારા કલ્યાણની શુભકામના પાઠવી છે. તું ત્વરિત પાછો ફર; તારા દ્વારા એક અત્યંત તાત્કાલિક કાર્ય કરવાનું છે.’
Verse 8
मा चास्मै प्रोषितं रामं मा चास्मै पितरं मृतम्।भवन्त श्शंसिषुर्गत्वा राघवाणामिमं क्षयम्।।2.68.8।।
અને ત્યાં પહોંચીને તેને ન કહેશો કે રામને પરદેશ મોકલાયા છે, ન તો કે પિતા અવસાન પામ્યા છે; રાઘવવંશ પર આવી પડેલી આ મહાવિપત્તિનું વર્ણન કરીને તેને દુઃખિત ન કરશો.
Verse 9
कौशेयानि च वस्त्राणि भूषणानि वराणि च।क्षिप्रमादय राज्ञश्च भरतस्य च गच्छत।।2.68.9।।
કૌશેય (રેશમી) વસ્ત્રો, ઉત્તમ આભૂષણો અને શ્રેષ્ઠ ભેટો તરત લઈ લો; રાજા માટે અને ભરત માટે પણ—વિલંબ વિના પ્રસ્થાન કરો.
Verse 10
दत्तपथ्यशना दूता जग्मुस्स्वं स्वं निवेशनम्।केकयां स्ते गमिष्यन्तो हयानारुह्य संमतान्।।2.68.10।।
માર્ગપથ્ય અન્ન આપવામાં આવ્યા પછી દૂતોએ પોતપોતાના નિવાસસ્થાને ગમન કર્યું; અને કેકય દેશે જવા તૈયાર થઈ, પસંદગીના ઉત્તમ ઘોડાઓ પર ચઢ્યા.
Verse 11
ततः प्रास्थानिकं कृत्वा कार्यशेषमनन्तरम्।वसिष्ठेनाभ्यनुज्ञाता दूता स्संत्वरिता ययुः।।2.68.11।।
પછી પ્રસ્થાન માટે જરૂરી બાકી કાર્ય તરત પૂર્ણ કરીને, વશિષ્ઠમુનિની અનુમતિ મેળવી, દૂતોએ ઉતાવળે પ્રસ્થાન કર્યું.
Verse 12
न्यन्तेनापरतालस्य प्रलम्बस्योत्तरं प्रति।निषेवमाणा स्ते जग्मुर्नदीं मध्येन मालिनीम्।।2.68.12।।
અપરતાલના પશ્ચિમ ભાગે રહી અને પ્રલંબના ઉત્તર દિશા તરફ આગળ વધતા, તેઓ વચ્ચે વહેતી માલિની નદીના મધ્ય માર્ગે અનુસરીને ગયા.
Verse 13
ते हस्तिनापुरे गङ्गां तीर्त्वा प्रत्यङ्मुखा ययुः।पाञ्चालदेशमासाद्य मध्येन कुरुजाङ्गलम्।।2.68.13।।सरांसि च सुपूर्णानि नदीश्च विमलोदकाः।निरीक्षमाणा स्ते जग्मुर्दूताः कार्यवशाद्द्रुतम्।।2.68.14।।
હસ્તિનાપુરે ગંગા નદી પાર કરીને તેઓ પશ્ચિમાભિમુખ થયા; અને કુરુજાંગલના મધ્યમાંથી પસાર થઈ પાંચાલ દેશે પહોંચ્યા.
Verse 14
ते हस्तिनापुरे गङ्गां तीर्त्वा प्रत्यङ्मुखा ययुः।पाञ्चालदेशमासाद्य मध्येन कुरुजाङ्गलम्।।2.68.13।।सरांसि च सुपूर्णानि नदीश्च विमलोदकाः।निरीक्षमाणा स्ते जग्मुर्दूताः कार्यवशाद्द्रुतम्।।2.68.14।।
જળથી ભરપૂર સરોવરો અને નિર્મળ જળવાળી નદીઓ નિહાળી, કાર્યની તાત્કાલિકતા કારણે તે દૂતોએ ઝડપથી આગળ કૂચ કરી.
Verse 15
ते प्रसन्नोदकां दिव्यां नानाविहगसेविताम्।उपातिजग्मुर्वेगेन शरदण्डां जनाकुलाम्।।2.68.15।।
શાંત જળવાળી, દિવ્ય અને અનેક પક્ષીઓથી સેવિત તથા લોકોથી ભરેલી શરદંડા નદી પાસે તેઓ વેગથી પસાર થયા.
Verse 16
निकूलवृक्षमासाद्य दिव्यं सत्योपयाचनम्।अभिगम्याभिवाद्यं तं कुलिङ्गां प्राविशन्पुरीम्।।2.68.16।।
કાંઠે આવેલા ‘સત્યોપયાચન’ નામના દિવ્ય વૃક્ષને પહોંચી—જે વંદનીય છે—તેને અભિગમ કરી પ્રણામ કરીને તેઓ કુલિંગા નગરીમાં પ્રવેશ્યા.
Verse 17
आभिकालं ततः प्राप्य ते बोधिभवनाच्च्युताम्।पितृपैतामहीं पुण्यां तेरुरिक्षुमतीं नदीम्।।2.68.17।।
ત્યાંથી તેઓ આભિકાલ પહોંચ્યા અને બોધિભવનમાંથી ઉતરતી, દશરથના પિતૃ-પિતામહોથી પવિત્ર માનેલી પુણ્ય ઇક્ષુમતી નદી પાર કરી.
Verse 18
अवेक्ष्याञ्जलिपानांश्च ब्राह्मणान्वेदपारगान्।ययुर्मध्येन बाह्लीकान् सुदामानं च पर्वतम्।।2.68.18।।
અંજલિમાં પાણી પીતા, વેદપારંગત બ્રાહ્મણોને જોઈ તેઓ બાહ્લીક દેશના મધ્યમાંથી આગળ વધ્યા અને સુદામાન પર્વત તરફ ગયા.
Verse 19
विष्णोः पदं प्रेक्षमाणा विपाशांचापि शाल्मलीम्।नदीर्वापी स्तटाकानि पल्वलानि सरांसि च।।2.68.19।।पश्यन्तो विविधांश्चापि सिंहाव्याघ्रमृग द्विपान्।ययुः पथाऽतिमहता शासनं भर्तुरीप्सवः।।2.68.20।।
વિષ્ણુના પદચિહ્નો નિહાળી, તેમજ વિપાશા અને શાલ્મલી નદીઓ, નદીઓ, વાવ, તળાવો, કુંડ, પલ્વલ અને સરોવરો જોઈ; અને વિવિધ સિંહ, વ્યાઘ્ર, મૃગ તથા દ્વિપોને નિરીક્ષતા, સ્વામીની આજ્ઞા પૂર્ણ કરવાની ઇચ્છાથી તેઓ અતિ લાંબા માર્ગે આગળ વધ્યા.
Verse 20
विष्णोः पदं प्रेक्षमाणा विपाशांचापि शाल्मलीम्।नदीर्वापी स्तटाकानि पल्वलानि सरांसि च।।2.68.19।।पश्यन्तो विविधांश्चापि सिंहाव्याघ्रमृग द्विपान्।ययुः पथाऽतिमहता शासनं भर्तुरीप्सवः।।2.68.20।।
વિષ્ણુના પદચિહ્નો નિહાળી, તેમજ વિપાશા અને શાલ્મલી નદીઓ, નદીઓ, વાવ, તળાવો, કુંડ, પલ્વલ અને સરોવરો જોઈ; અને વિવિધ સિંહ, વ્યાઘ્ર, મૃગ તથા દ્વિપોને નિરીક્ષતા, સ્વામીની આજ્ઞા પૂર્ણ કરવાની ઇચ્છાથી તેઓ અતિ લાંબા માર્ગે આગળ વધ્યા.
Verse 21
ते श्रान्तवाहना दूता विकृष्णेन पथा ततः।गिरिव्रजं पुरवरं शीघ्रमासेदुरञ्जसा।।2.68.21।।
પછી લાંબા અને કઠિન માર્ગે થાકી ગયેલા વાહનોવાળા તે દૂતોએ વાંકાચૂકા પથ પરથી આગળ વધી, સહેલાઈથી અને શીઘ્રે પુરશ્રેષ્ઠ ગિરિવ્રજ નગરને પહોંચી ગયા.
Verse 22
भर्तुः प्रियार्थं कुलरक्षणार्थं भर्तुश्च वंशस्य परिग्रहार्थम्।अहेडमाना स्त्वरया स्म दूता रात्र्यान्तु ते तत्पुरमेव याताः।।2.68.22।।
સ્વામીનું પ્રિય કાર્ય સિદ્ધ કરવા, કુલની રક્ષા કરવા અને રાજવંશની પ્રતિષ્ઠા તથા પરંપરાનું સંરક્ષણ કરવા, નિષ્કાળજી ન રહેતા તે દૂતોએ ત્વરાથી રાત્રે જ તે નગરમાં પ્રવેશ કર્યો.
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Vasiṣṭha’s decision to recall Bharata urgently while instructing the envoys to withhold traumatic truths (Rāma’s exile and Daśaratha’s death), balancing compassion, political stability, and dynastic continuity.
The sarga frames governance as disciplined execution: dharma is upheld not only by ideals but by timely action, proper delegation, and prudent speech that prevents harm while enabling rightful responsibility.
Key landmarks include Gaṅgā at Hastināpura; regions Kuru-jāṅgala and Pāñcāla; rivers Mālinī, Śaradandā, Ikṣumatī, Vipāśā, Śālmalī; Sudāmā mountain with Viṣṇu’s footprints; and the destination cities Rājagṛha/Girivraja in Kekaya.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.