Sarga 55

Verse 1

उषित्वा रजनीं तत्र राजपुत्रावरिन्दमौ ।महर्षिमभिवाद्याथ जग्मतुस्तं गिरिं प्रति ॥१॥

ત્યાં રાત વિતાવી, શત્રુવિનાશક તે બે રાજકુમારો મહર્ષિને પ્રણામ કરી પછી તે પર્વત (ચિત્રકૂટ) તરફ પ્રસ્થાન કર્યા.

Verse 2

तेषां चैव स्वस्त्ययनं महर्षि स्स चकार ह ।प्रस्थितांश्चैव तान्प्रेक्ष्य पिता पुत्रानिवान्वगात् ॥२॥

તેઓના કલ્યાણમય સ્વસ્ત્યયન મહર્ષિએ કર્યું; અને તેઓ પ્રસ્થાન કરતા દેખીને, પિતા જેમ પુત્રોને અનુસરે તેમ, તે મહર્ષિ પણ તેમની પાછળ ચાલ્યા.

Verse 3

ततः प्रचक्रमे वक्तुं वचनं स महामुनिः ।भरद्वाजो महातेजा रामं सत्यपराक्रमम् ॥३॥

પછી મહાતેજસ્વી મહામુનિ ભરદ્વાજે સત્યપરાક્રમી રામને સંબોધીને વચન કહેવા આરંભ કર્યો.

Verse 4

गङ्गायमुनयो स्सन्धिमासाद्य मनुजर्षभौ ।कालिन्दीमनुगच्छेतां नदीं पश्चान्मुखाश्रिताम् ॥४॥

ગંગા અને યમુનાના સંગમને પામી, હે મનુષ્યશ્રેષ્ઠો, પશ્ચિમમુખે વહેતી કાલિન્દી (યમુના) નદીના કાંઠે આગળ વધો.

Verse 5

अथाऽसाद्य तु कालिन्दी शीघ्रस्रोतसमापगाम् ।तस्यास्तीर्थं प्रचलितं पुराणं प्रेक्ष्य राघवौ ॥५॥तत्र यूयं प्लवं कृत्वा तरतांशुमतीं नदीम् ।

પછી જ્યારે તમે ઝડપી પ્રવાહવાળી કાલિન્દી (યમુના) નદી પાસે પહોંચો, ત્યારે તેના કાંઠે પ્રાચીન અને લોકપ્રચલિત તીર્થઘાટ દેખાશે. ત્યાં તમે નાવડું/તરાપું બનાવી, સૂર્યપુત્રી અંશુમતી નદીને પાર કરજો.

Verses 6-7

ततो न्यग्रोधमासाद्य महान्तं हरितच्छदम् ॥६॥विवृद्धं बहुभिर्वृक्षै श्श्यामं सिद्धोपसेवितम् ।तस्मै सीताञ्जलिं कृत्वा प्रयुञ्जीताशिषश्शिवाः ॥७॥

પછી હરિત પર્ણોથી શોભિત, ઘન વૃદ્ધિથી શ્યામ અને સિદ્ધજનોથી સેવિત એવા મહાન વટવૃક્ષ પાસે પહોંચીને, સીતા અંજલિ બાંધી શુભ પ્રાર્થનાઓ અર્પે.

Verse 8

समासाद्य तु तं वृक्षं वसेद्वातिक्रमेत वा ।क्रोशमात्रं ततो गत्वा नीलं द्रक्ष्यथ काननम् ॥८॥पलाशबदरीमिश्रं रम्यं वंशैश्च यामुनैः ।

તે વૃક્ષ પાસે પહોંચીને તમે ત્યાં નિવાસ કરો અથવા આગળ વધો. ત્યાંથી એક ક્રોશ જેટલું આગળ જઈને, તમે નિલછાયાવાળું રમ્ય કાનન જોશો—પલાશ અને બદરી વૃક્ષોથી મિશ્રિત અને યમુના કાંઠાના વાંસોથી પણ સુશોભિત.

Verse 9

स पन्थाश्चित्रकूटस्य गत स्सुबहुशो मया ॥९॥रम्यो मार्दवयुक्तश्च वनदावैर्विवर्जितः ।

આ જ ચિત્રકૂટ તરફનો માર્ગ છે; હું આ માર્ગે અનેક વાર ગયો છું. માર્ગ રમ્ય છે, પગલાં માટે સુગમ છે અને વનદાહના ભયથી રહિત છે.

Verse 10

इति पन्थानमावेद्य महर्षिस्सन्यवर्तत ॥१०॥अभिवाद्य तथेत्युक्त्वा रामेण विनिवर्तितः ।

આ રીતે માર્ગ સમજાવી મહર્ષિ પાછા વળ્યા; અને રામે ‘તથાસ્તુ’ કહી પ્રણામ કરીને તેમને પાછા ફરવા વિનંતી કરી.

Verse 11

उपावृत्ते मुनौ तस्मिन्रामो लक्ष्मणमब्रवीत् ॥११॥कृतपुण्याः स्म सौमित्रे मुनिर्यन्नोऽनुकम्पते ।

તે મુનિ પાછા વળ્યા ત્યારે રામે લક્ષ્મણને કહ્યું— “હે સૌમિત્રે, આપણે ખરેખર કૃતપુણ્ય છીએ; કારણ કે મુનિએ આપણાં પર અનુકંપા કરી છે.”

Verse 12

इति तौ पुरुषव्याघ्रौ मन्त्रयित्वा मनस्विनौ ।सीतामेवाग्रतः कृत्वा कालिन्दीं जग्मतुर्नदीम् ॥१२॥

આ રીતે મનસ્વી પુરુષવ્યાઘ્ર એવા તે બે જણ પરસ્પર મંત્રણા કરીને, સીતાને આગળ રાખી, કાલિન્દી નદી તરફ ગમન કર્યા.

Verse 13

अथाऽसाद्य तु कालिन्दीं शीघ्रस्रोतोवहां नदीम् ।चिन्तामापेदिरे सर्वे नदीजलतितीर्षवः ॥१३॥

પછી ઝડપી પ્રવાહવાળી કાલિન્દી નદી પાસે પહોંચી, નદીનું જળ પાર કરવા ઇચ્છતા સૌએ વિચાર-વિમર્શ શરૂ કર્યો.

Verse 14

तौ काष्ठसङ्घातमथो चक्रतु स्सुमहाप्लवम् ।शुष्कैर्वंशै स्समास्तीर्णमुशीरैश्च समावृतम् ॥१४॥

પછી તે બંનેએ કાઠાંના ગોઠાણને બાંધીને અતિ વિશાળ પલવ (તરાપ) બનાવ્યો; તેના પર સૂકા વાંસ પાથર્યા અને સુગંધિત ઉશીર ઘાસના મૂળોથી તેને ઢાંકી દીધો.

Verse 15

ततो वेतसशाखाश्च जम्बूशाखाश्च वीर्यवान् ।चकार लक्ष्मणश्छित्वा सीताया स्सुखमासनम् ॥१५॥

પછી વીર્યવાન લક્ષ્મણે વેતસની ડાળીઓ અને જાંબુની ડાળીઓ કાપીને, સીતાદેવી માટે સુખદ આસન તૈયાર કર્યું.

Verse 16

तत्र श्रियमिवाचिन्त्यां रामो दाशरथिः प्रियाम् ।ईषत्संलज्जमानां तामध्यारोपयतप्लवम् ॥१६॥

ત્યાં દાશરથિ રામે અચિંત્ય તેજવાળી શ્રીલક્ષ્મી સમી પ્રિય સીતાને, થોડું સંકોચથી લજ્જિત થતી, ધીમે ધીમે આગળ વધતી જોઈ, પલવ પર ચઢાવી.

Verse 17

पार्श्वे च तत्र वैदेह्या वसने भूषणानि च ।प्लवे कठिनकाजं च रामश्चक्रे सहायुधैः ॥१७॥

અને ત્યાં પલવ પર વૈદેહીની બાજુમાં રામે વસ્ત્રો અને ભૂષણો, તેમજ કઠિનકાજ (લોખંડનો દંડ/કુહાડી-સમાન સાધન) અને ટોપલો, તથા પોતાના શસ્ત્રો પણ ગોઠવી દીધાં.

Verse 18

आरोप्य प्रथमं सीतां सङ्घाटं परिगृह्य तौ ।तत प्रतेरतुर्यत्तौ वीरौ दशरथात्मजौ ॥१८॥

પ્રથમ સીતાને પલવ પર ચઢાવી, પલવને મજબૂતીથી પકડી રાખીને, પછી દશરથના બે વીર પુત્રો સાવધાનીપૂર્વક પાર ઉતર્યા.

Verses 19-20

कालिन्दीमध्यमायाता सीता त्वेनामवन्दत ।स्वस्ति देवि तरामि त्वां पारये न्मे पतिर्व्रतम् ॥१९॥यक्ष्ये त्वां गोसहस्रेण सुराघटशतेन च ।स्वस्ति प्रत्यागते रामे पुरी मिक्ष्वाकुपालिताम् ॥२०॥

કાલિન્દી (યમુના)ના મધ્ય પ્રવાહે પહોંચીને સીતાએ નદીદેવીને વંદન કર્યું: “સ્વસ્તિ હો, દેવી! હું તને પાર કરું છું; મારા પતિનું વ્રત પૂર્ણ થાઓ. રામ સ્વસ્થતાથી ઇક્ષ્વાકુવંશપાલિત અયોધ્યા નગરીમાં પરત ફરશે ત્યારે, હું તારી ગોસહસ્રથી અને સૂરાના સો ઘટથી પૂજા કરીશ.”

Verse 21

कालिन्दी मथ सीता तु याचमाना कृताञ्जलिः ।तीरमेवाभिसम्प्राप्ता दक्षिणं वरवर्णिनी ॥२१॥

ત્યારે ગૌરવર્ણિણી સીતા હાથ જોડીને કાલિન્દી દેવીને પ્રાર્થના કરતી કરતી દક્ષિણ કાંઠે જ આવી પહોંચી.

Verse 22

तत प्लवेनांशुमतीं शीघ्रगामूर्मिमालिनीम् ।तीरजै र्बहुभिर्वृक्षै स्सन्तेरुर्यमुनां नदीम् ॥२२॥

પછી તેઓ પ્લવ દ્વારા સૂર્યપુત્રી યમુના નદીને પાર ગયા—તીવ્ર ગતિથી વહેતી, તરંગમાળાથી શોભિત, અને કાંઠે અનેક વૃક્ષોથી સુસજ્જ.

Verse 23

ते तीर्णाः प्लवमुत्सृज्य प्रस्थाय यमुनावनात् ।श्यामं न्यग्रोध मासेदु श्शीतलं हरितच्छदम् ॥२३॥

પાર ઉતરી તેઓએ પ્લવ છોડ્યો અને યમુનાવનમાંથી આગળ વધીને શીતળ, હરિત પર્ણોથી ઘન, અંધકારવર્ણ ન્યગ્રોધ વૃક્ષ પાસે પહોંચ્યા.

Verses 24-25

न्यग्रोधं तमुपागम्य वैदेही वाक्यमब्रवीत् ।नमस्तेऽस्तु महावृक्ष पारयेन्मे पतिर्व्रतम् ॥२४॥कौशल्यां चैव पश्येयं सुमित्रां च यशश्विनीम् ।इति सीताऽञ्जलिं कृत्वा पर्यगच्छद्वनस्पतिम् ॥२५॥

તે વટવૃક્ષ પાસે જઈ વૈદેહી સીતાએ કહ્યું: “હે મહાવૃક્ષ, તમને નમસ્કાર. મારા પતિનું વ્રત પૂર્ણ થાઓ; અને હું ફરી કૌશલ્યા તથા યશસ્વિની સુમિત્રાને જોઈ શકું.” એમ કહી સીતાએ અંજલિ બાંધી તે વનસ્પતિરાજની પ્રદક્ષિણા કરી.

Verse 26

अवलोक्य तत स्सीतामायाचन्तीमनिन्दिताम् ।दयितां च विधेयां च रामो लक्ष्मणमब्रवीत् ॥२६॥

પછી નિર્દોષ, પ્રિય અને આજ્ઞાકારી સીતાને આશીર્વાદ માગતી જોઈ રામે લક્ષ્મણને કહ્યું.

Verse 27

सीतामादाय गच्छत्वमग्रतो भरतानुज ।पृष्ठतोऽहं गमिष्यामि सायुधो द्विपदां वर ॥२७॥

હે લક્ષ્મણ, ભરતના અનુજ, મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ! સીતાને સાથે લઈ તું આગળ ચાલ; હું શસ્ત્રસજ્જ થઈ પાછળથી આવું છું.

Verse 28

यद्यत्फलं प्रार्थयते पुष्पं वा जनकात्मजा ।तत्तत्प्रदद्या वैदेह्या यत्राऽस्या रमते मनः ॥२८॥

જનકનંદિની જે જે ફળ કે પુષ્પ માગે, તે તે વૈદેહીને આપજે; જેના દ્વારા તેના હૃદયને આનંદ થાય તે બધું તેને અર્પણ કરજે.

Verse 29

गच्छतोऽस्तु तयोर्मध्ये बभूव जनकात्मजा ।मातङ्गयोर्मध्यगता शुभा नागवधूरिव ॥२९॥

તેઓ ચાલતા હતા ત્યારે જનકાત્મજા તેમના બન્નેની વચ્ચે ચાલતી હતી—શુભ, જાણે બે ગજરાજોની વચ્ચે ગજવધૂ ચાલે તેમ.

Verse 30

एकैकं पादपं गुल्मं लतां वा पुष्पशालिनीम् ।अदृष्टपूर्वां पश्यन्ती रामं पप्रच्छ साऽबला ॥३०॥

એક પછી એક વૃક્ષ, ઝાડીઓ અને પુષ્પભરી લતાઓ—જેને તે પહેલાં કદી ન જોઈ હતી—જોતાં જ તે સુકુમારી રામને વારંવાર પૂછતી રહી.

Verse 31

रमणीयान्बहुविधान्पादपान्कुसुमोत्कटान् ।सीतावचनसंरब्ध आनयामास लक्ष्मणः ॥३१॥

સીતા દેવીના વચનથી પ્રેરિત થઈ, લક્ષ્મણે અનેક પ્રકારના મનોહર વૃક્ષો—પુષ્પોથી ભારેલા—લાવી આપ્યા.

Verse 32

विचित्रवालुकजलां हंससारसनादिताम् ।रेमे जनकराजस्य सुता प्रेक्ष्य तदा नदीम् ॥३२॥

પછી જનકરાજની પુત્રી સીતા, હંસ અને સારસના મધુર નાદથી ગુંજતી, રમ્ય જળ-રેતીવાળી નદી જોઈને આનંદિત થઈ.

Verse 33

क्रोशमात्रं ततो गत्वा भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।बहून्मेध्यान्मृगान्हत्वा चेरतुर्यमुनावने ॥३३॥

ત્યાંથી એક ક્રોશ જેટલું આગળ જઈ, ભાઈઓ રામ-લક્ષ્મણે યજ્ઞયોગ્ય અનેક મૃગોનો સંહાર કરીને યમુનાવનના અરણ્યમાં ભોજન કર્યું.

Verse 34

विहृत्य ते बर्हिणपूगनादिते शुभे वने वानरवारणायुते ।समं नदीवप्रमुपेत्य सम्मतं निवास माजग्मु रदीनदर्शनाः ॥३४॥

મોરોના સમૂહના નાદથી ગુંજતું, વાનરો અને હાથીઓથી ભરેલું તે શુભ વનમાં વિહાર કરીને, તેઓ સમતલ નદીકાંઠે પહોંચ્યા અને મનગમતું નિવાસસ્થાન પસંદ કર્યું—હૃદયે નિર્ભય રહી.