Sarga 56

Verse 1

अथ रात्र्यां व्यतीतायामवसुप्तमनन्तरम्।प्रबोधयामास शनैर्लक्ष्मणं रघुनन्दनः।।।।

રાત વીતી ગયા પછી, અનંતર નિદ્રામાં રહેલા લક્ષ્મણને રઘુવંશનો આનંદ રામ ધીમે ધીમે જગાડવા લાગ્યો.

Verse 2

सौमित्रे श्रुणु वन्यानां वल्गु व्याहरतां स्वनम्।सम्प्रतिष्ठामहे काल प्रस्थानस्य परन्तप।।।।

હે સૌમિત્રે, વનમાં રહેનારા પક્ષીઓના મધુર કલરવને સાંભળ. હે પરંતપ, હવે આપણાં પ્રસ્થાનનો સમય આવી પહોંચ્યો છે.

Verse 3

स सुप्तस्समये भ्रात्रा लक्ष्मणः प्रतिबोधितः।जहौ निद्रां च तन्द्रीं च प्रसक्तं च पथि श्रमम्।।।।

સમયે ભાઈ દ્વારા જગાડવામાં આવેલો લક્ષ્મણ જાગ્યો; તેણે નિદ્રા, તન્દ્રા અને માર્ગશ્રમની ચોંટેલી થાકને ત્યજી દીધા.

Verse 4

तत उत्थाय ते सर्वे स्पृष्ट्वा नद्या श्शिवं जलम्।पन्थानमृषिणाऽदिष्टं चित्रकूटस्य तं ययुः।।।।

પછી તેઓ સૌ ઊઠ્યા અને નદીના શિવ, મંગલ જળને સ્પર્શ કરીને, ઋષિએ દર્શાવેલો ચિત્રકૂટનો માર્ગ પકડી આગળ વધ્યા.

Verse 5

ततस्सम्प्रस्थितः काले रामस्सौमित्रिणा सह।सीतां कमलपत्राक्षीमिदं वचनमब्रवीत्।।।।

પછી યોગ્ય સમયે સૌમિત્રિ (લક્ષ્મણ) સાથે પ્રસ્થાન કરેલા રામે, કમલપત્ર સમી આંખો ધરાવતી સીતાને આ વચન કહ્યું.

Verse 6

आदिप्तानिव वैदेहि सर्वतः पुष्पितान्नगान्।स्वैः पुष्पैः किंशुकान् पश्य मालिनशिशिरात्यये।।।।

હે વૈદેહિ, શિશિરના અંતે સર્વત્ર પુષ્પિત થયેલા આ પર્વતો સમા વૃક્ષોને જો; પોતાના જ પુષ્પોથી માળા સમા શોભતા કિન્શુક વૃક્ષો તો જાણે સર્વત્ર પ્રજ્વલિત અગ્નિ સમા દેખાય છે.

Verse 7

पश्य भल्लातकान् फुल्लान्नरै रनुपसेवितान्।फलपत्रैरवनता न्नूनं शक्ष्याम जीवितुम्।।।।

જુઓ, આ ભલ્લાતકનાં વૃક્ષો પૂર્ણ પુષ્પિત છે અને મનુષ્યો દ્વારા અણસેવિત છે; ફળ અને પાંદડાંથી નમેલા છે—નિશ્ચયે અહીં આપણે જીવન નિર્વાહ કરી શકીશું.

Verse 8

पश्य द्रोणप्रमाणानि लम्बमानानि लक्ष्मण।मधूनि मधुकारीभि स्सम्भृतानि नगे नगे।।।।

હે લક્ષ્મણ, જુઓ—દ્રોણ-પરિમાણ જેટલા મોટા મધછત્તા લટકતા દેખાય છે; મધમાખીઓએ વૃક્ષે વૃક્ષે તે મધ સંગ્રહ્યું છે.

Verse 9

एष क्रोशति नत्यूहस्तं शिखी प्रतिकूजति।रमणीये वनोद्देशे पुष्पसंस्तरसङ्कटे।।।।

અહીં નત્યુહ પક્ષી કૂકે છે અને મોર પ્રતિઉત્તરરૂપે કૂજન કરે છે; આ રમણીય વનપ્રદેશમાં ભૂમિ પડેલા પુષ્પોના પાથરાથી ઘન બની છે.

Verse 10

मातङ्गयूथानुसृतं पक्षिसंङ्घानुनादितम्।चित्रकूटमिमं पश्य प्रवृद्धशिखरं गिरिम्।।।।

માતંગોના ઝુંડોના પગલાંથી ચિહ્નિત અને પક્ષીઓના સમૂહોના કલરવથી ગુંજતું—ઉચ્ચ શિખરોવાળો આ ચિત્રકૂટ પર્વત જો, ભાઈ!

Verse 11

समभूमितले रम्ये द्रुमैर्बहुभिरावृते।पुण्ये रंस्यामहे तात चित्रकूटस्य कानने।।।।

હે તાત (ભાઈ), સમતલ ભૂમિવાળો, રમણિય અને અનેક વૃક્ષોથી આવૃત—ચિત્રકૂટના આ પુણ્ય કાનનમાં આપણે આનંદથી નિવાસ કરીએ.

Verse 12

ततस्तौ पादचारेण गच्छन्तौ सह सीतया।रम्यमासेदतुश्शैलं चित्रकूटं मनोरमम्।।।।

પછી તે બંને, સીતા સાથે પગપાળા ચાલતાં, મનોહર અને રમણિય ચિત્રકૂટ પર્વતને પહોંચી ગયા.

Verse 13

तन्तु पर्वतमासाद्य नानापक्षिगणायुतम्।बहुमूलफलं रम्यं सम्पन्नं सरसोदकम्।।।।

પછી તે પર્વતને પહોંચી—જ્યાં નાનાવિધ પક્ષીઓના સમૂહો ભરપૂર હતા—મૂળ અને ફળોથી સમૃદ્ધ, દર્શનમાત્રે રમ્ય, અને સરોવરના નિર્મળ, સુખદ જળથી પરિપૂર્ણ—રામ આગળ બોલ્યા.

Verse 14

मनोज्ञोऽयं गिरिस्सौम्य नानाद्रुमलतायुतः।बहुमूलफलो रम्य स्स्वाजीवः प्रतिभाति मे।।।।

હે સૌમ્ય, આ પર્વત મનને આનંદ આપનાર છે; નાનાવિધ વૃક્ષો અને લતાઓથી યુક્ત, મૂળ-ફળોથી બહુ સમૃદ્ધ—મને તો આ નિવાસ માટે સુખદ સ્થાન જણાય છે.

Verse 15

मुनयश्च महात्मानो वसन्त्यस्मि शिलोच्चये।अयं वासो भवेत्तावदत्र सौम्य रमेमहि।।।।

આ શિલામય ઊંચાઈ પર મહાત્મા મુનિઓ નિવાસ કરે છે. તેથી હે સૌમ્ય, હાલ માટે અહીં જ આપણો વાસ થાઓ; અહીં આપણે સંતોષથી રહીએ.

Verse 16

इति सीता च रामश्च लक्ष्मणश्च कृताञ्जलिः।अभिगम्याऽश्रमं सर्वे वाल्मीकि मभिवादयन्।।।।

એમ કહી સીતા અને રામ તથા કૃતાઞ્જલિ લક્ષ્મણ—ત્રણે જણ આશ્રમ પાસે જઈ—મહર્ષિ વાલ્મીકિને વંદન કર્યા.

Verse 17

तान्महर्षि प्रमुदितः पूजयामास धर्मवित्।अस्यतामिति चोवाच स्वागन्तु निवेद्य च।।।।

ધર્મવિદ્ મહર્ષિ આનંદિત થઈ તેમને પૂજ્યા; સ્વાગત કરી કહ્યું—“આવો, અહીં બેસો.”

Verse 18

ततोऽब्रवीन्महाबाहुर्लक्ष्मणं लक्ष्मणाग्रजः।सन्निवेद्य यथान्याय मात्मानमृषये प्रभुः।।।।

પછી મહાબાહુ, લક્ષ્મણના અગ્રજ એવા પ્રભુ રામે ઋષિને યથાન્યાય પોતાનો પરિચય આપી લક્ષ્મણને કહ્યું.

Verse 19

लक्ष्मणाऽऽनय दारूणि दृढानि च वराणि च।कुरुष्वाऽवसथं सौम्य वासे मेऽभिरतं मनः।।।।

હે લક્ષ્મણ, મજબૂત અને ઉત્તમ લાકડાં લાવી દે. હે સૌમ્ય, નિવાસ માટે એક આવાસ બાંધ; અહીં રહેવા મારું મન રમી રહ્યું છે.

Verse 20

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सौमित्रिर्विविधान् द्रुमान्।आजहार तत श्चक्रे पर्णशालामरिन्दमः।।।।

તેના વચન સાંભળી સૌમિત્રિ—અરિંદમ—વિવિધ વૃક્ષોના લાકડાં લાવ્યો અને પછી પર્ણશાળા બનાવી.

Verse 21

तां निष्ठितां बद्धकटां दृष्ट्वा रामस्सुदर्शनाम्।शुश्रूषमाणमेकाग्रमिदं वचनमब्रवीत्।।।।

દૃઢપણે સ્થિર કરેલી અને ચટાઈઓ બાંધી દીવાલ કરેલી, સુદૃશ્ય એવી તે પર્ણશાળા જોઈ રામે, સેવા માટે એકાગ્ર ઊભેલા લક્ષ્મણને આ વચન કહ્યું.

Verse 22

ऐणेयं मांसमाहृत्य शालां यक्ष्यामहे वयम्।कर्तव्यं वास्तुशमनं सौमित्रे चिरजीविभिः।।।।

હે સૌમિત્રે, જો આપણે અહીં દીર્ઘકાળ નિવાસ કરવાનું હોય, તો પહેલાં આ શાળાના અધિષ્ઠાતા દેવનું વાસ્તુશમન કરવું જોઈએ; તેથી અમે કૃષ્ણમૃગનું માંસ લાવી આ કુટિર માટે યજ્ઞાર્પણ કરીશું.

Verse 23

मृगं हत्वाऽऽनय क्षिप्रं लक्ष्मणेह शुभेक्षण।कर्तव्य श्शास्त्रदृष्टो हि विधिर्धर्ममनुस्मर।।।।

હે શુભદૃષ્ટિ લક્ષ્મણ, કૃષ્ણમૃગને હણી ત્વરિત અહીં લાવ; શાસ્ત્રે દર્શાવેલો વિધિ અવશ્ય કરવો છે—ધર્મમાર્ગને સ્મર.

Verse 24

भ्रातुर्वचनमाज्ञाय लक्ष्मणः परवीरहा।चकार स यथोक्तं च तं राम पुनरब्रवीत्।।।।

ભાઈના વચનને આજ્ઞા સમજી, પરવીરહા લક્ષ્મણે યથોક્ત તેમ કર્યું; ત્યારબાદ રામે તેને ફરી કહ્યું.

Verse 25

ऐणेयं श्रपयस्वैतच्छालां यक्ष्यामहे वयम्।त्वर सौम्य मुहूर्तोऽयं ध्रुवश्च दिवसोऽप्ययम्।।।।

હે સૌમ્ય, આ કૃષ્ણમૃગનું માંસ રાંધી દે; આપણે આ શાળાનું યજ્ઞાર્પણ કરીશું. ત્વરા કર—આ મુહૂર્ત નિશ્ચિત છે અને આ દિવસ પણ વિધિ માટે નિર્ધારિત છે.

Verse 26

स लक्ष्मणः कृष्णमृगं मेध्यं हत्वा प्रतापवान्।अथ चिक्षेप सौमित्रिस्समिद्धे जातवेदसि।।।।

ત્યારે પ્રતિાપવાન સૌમિત્રિ લક્ષ્મણે યજ્ઞયોગ્ય, પવિત્ર કૃષ્ણમૃગને હણી, સમિદ્ધ જાતવેદસ અગ્નિમાં તેને આહુતિરૂપે અર્પણ કર્યું.

Verse 27

तन्तु पक्वं परिज्ञाय निष्टप्तं छिन्नशोणितम्।लक्ष्मण: पुरुषव्याघ्रमथ राघवमब्रवीत्।।।।

તે સંપૂર્ણપણે પક્વ—સારી રીતે શેકાયેલું અને લોહી છૂટી ગયેલું—જાણી, લક્ષ્મણે પછી પુરુષવ્યાઘ્ર એવા રાઘવને કહ્યું.

Verse 28

अयं सर्व: समस्ताग्ङ: श्रृत: कृष्णमृगो मया।देवतां देवसङ्काश यजस्व कुशलो ह्यसि।।।।

આ સર્વ અંગોથી સમ્પૂર્ણ કૃષ્ણમૃગ મેં સારી રીતે પકાવ્યો છે. દેવસમાન તેજવાળા, દેવતાને અર્પણ કર—તું વિધિમાં કુશળ છે.

Verse 29

राम: स्नात्वा तु नियतो गुणवान् जप्यकोविदः।सङ्ग्रहेणाकरोत् स्रवार्न मन्त्रान् सत्रावसानिकान्।।।।

ગુણવાન, નિયત અને જપમાં કુશળ એવા રામે સ્નાન કરીને સંયમ ધાર્યો; પછી સંક્ષેપમાં યજ્ઞસમાપ્તિ માટે યોગ્ય સર્વ મંત્રો ઉચ્ચાર્યા.

Verse 30

इष्ट्वा देवगणान्सर्वान्विवेशाऽवसथं शुचिः।बभूव च मनोह्लादो रामस्यामिततेजसः।।।।

સર્વ દેવગણોની પૂજા કરીને શુદ્ધ થયેલા રામ નિવાસમાં પ્રવેશ્યા; અને અમિત તેજવાળા તે રામના હૃદયમાં ઊંડો આનંદ ઉદ્ભવ્યો.

Verse 31

वैश्वदेवबलिं कृत्वा रौद्रं वैष्णव मेव च।वास्तुसंशमनीयानि मङ्गलानि प्रवर्तयन्।।।।जपं च न्यायत कृत्वा स्नात्वा नद्यां यथाविधि।पापसंशमनं राम श्चकार बलिमुत्तमम्।।।।

વૈશ્વદેવોને બલિ અર્પણ કરીને, તેમજ રૌદ્ર અને વૈષ્ણવ હવન-અર્પણ પણ કરી, રામે નિવાસસ્થાનના વાસ્તુદેવને શાંત કરનાર મંગલવિધિઓ પ્રવર્તાવ્યા।

Verse 32

वैश्वदेवबलिं कृत्वा रौद्रं वैष्णव मेव च।वास्तुसंशमनीयानि मङ्गलानि प्रवर्तयन्।।2.56.31।।जपं च न्यायत कृत्वा स्नात्वा नद्यां यथाविधि।पापसंशमनं राम श्चकार बलिमुत्तमम्।।2.56.32।।

પછી નિયમસર ન્યાયપૂર્વક જપ કરીને, વિધિ મુજબ નદીમાં સ્નાન કરી, રામે પાપશમન માટે ઉત્તમ બલિ અર્પણ કર્યો।

Verse 33

वेदिस्थलविधानानि चैत्यान्यायतनानि च।आश्रमस्यानुरूपाणि स्थापयामास राघवः।।।।

આશ્રમને અનુરૂપ રીતે વેદિસ્થાનોની વ્યવસ્થા, ચૈત્ય તથા આયતન જેવા પૂજાસ્થાનો અને પવિત્ર પરિસરો રાઘવે સ્થાપ્યા।

Verse 34

वन्यैर्माल्यैः फलैर्मूलैः पक्वैर्मांसैर्यथाविधि।अद्भिर्जपैश्च वेदोक्तैर्दर्भैश्च ससमित्कुशैः।।।।तौ तर्पयित्वा भूतानि राघवौ सह सीतया।तदा विविशतु श्शालां सुशुभां शुभलक्षणौ।।।।

વનનાં પુષ્પમાલા, ફળ, મૂળ, વિધિ મુજબ પક્વ માંસ, તેમજ જળ, વેદોક્ત જપ, દર્ભ અને સમિત્કુશ સહિત—નિયમ પ્રમાણે—

Verse 35

तां वृक्षपर्णच्छदनां मनोज्ञां यथाप्रदेशं सुकृतां निवाताम्।वासाय सर्वे विविशुस्समेतास्सभां यथा देवगणास्सुधर्माम्।।2.56.36।।

આ રીતે ભૂતોને તર્પણ કરીને, સીતા સહિત બંને રાઘવો—શુભલક્ષણયુક્ત—ત્યારે સુશોભિત, મંગલમય શાળામાં પ્રવેશ્યા।

Verse 36

तां वृक्षपर्णच्छदनां मनोज्ञां यथाप्रदेशं सुकृतां निवाताम्।वासाय सर्वे विविशुस्समेतास्सभां यथा देवगणास्सुधर्माम्।।।।

પછી સૌએ એકસાથે ભેગા થઈ તે વૃક્ષપર્ણોથી છવાયેલી મનોહર કુટિરમાં પ્રવેશ કર્યો—યથાસ્થાને સુઘડ રીતે રચાયેલી અને પવનથી નિર્વાત—જેમ દેવગણો સુધર્મા સભામાં પ્રવેશે તેમ, ત્યાં નિવાસ કરવા.

Verse 37

अनेकनानामृगपक्षिसङ्कुले विचित्रपत्रस्तबकैर्द्रुमैर्युते।वनोत्तमे व्यालमृगानुनादिते तदा विजह्रु स्सुसुखं जितेन्द्रियाः।।।।

પછી જિતેન્દ્રિય અને સંયમી એવા તેઓ તે ઉત્તમ વનમાં અતિ સુખથી વિહાર કરવા લાગ્યા—અਨੇક પ્રકારના મૃગ અને પક્ષીઓથી ભરપૂર, વિચિત્ર પર્ણ-સ્તબક ધરાવતા વૃક્ષોથી સમૃદ્ધ, અને વ્યાલમૃગોના નાદથી ગુંજતું.

Verse 38

सुरम्यमासाद्य तु चित्रकूटं नदीं च तां माल्यवतीं सुतीर्थाम्।ननन्द हृष्टो मृगपक्षिजुष्टां जहौ च दुखं पुरविप्रवासात्।।।।

અત્યંત રમણિય ચિત્રકૂટને તથા સુતીર્થવાળી માલ્યવતી નદીને પામી રામ હર્ષિત થયો; મૃગો અને પક્ષીઓથી સેવિત તે પ્રદેશ જોઈ આનંદિત થઈ, નગરનિવાસથી વિયોગરૂપ વનવાસજન્ય દુઃખ તેણે ત્યજી દીધું.