Sarga 80

Verses 1-3

अथ भूमिप्रदेशज्ञास्सूत्रकर्मविशारदाः ।स्वकर्माभिरताश्शूराः खनका यन्त्रकास्तथा ॥१॥कर्मान्तिकाः स्थपतयः पुरुष यन्त्रकोविदाः ।तथा वार्धकयश्चैव मार्गिणो वृक्षतक्षकाः ॥२॥कूपकारास्सुधाकारार्वंशकर्मकृतस्तथा ।समर्था ये च द्रष्टारः पुरतस्ते प्रतस्थिरे ॥३॥

ત્યારબાદ ભૂમિપ્રદેશ જાણનારા અને સૂત્રકર્મમાં નિપુણ માપણકારો, પોતાના કાર્યમાં રત શૂર અને સમર્થ કર્મીઓ—ખોદક, યંત્રકાર; કારીગર, સ્થપતિ અને પુરુષ-યંત્રવિદ; વાર્ધકિ (સુતર), માર્ગકાર અને વૃક્ષતક્ષક; કૂપકાર, સુધાકાર, વંશકર્મકર્તા તથા કુશળ દેખરેખ રાખનારા—આગળથી જ પ્રસ્થાન કર્યા.

Verse 4

स तु हर्षात्तमुद्देशं जनौघो विपुलः प्रयान् ।अशोभत महावेगस्समुद्र इव पर्वणि ॥४॥

હર્ષથી તે નિર્ધારિત સ્થળ તરફ ગતિ કરતો વિશાળ જનસમૂહ મહાવેગે ઉમટ્યો; પૂર્ણિમાના પર્વે સમુદ્ર જેમ ઊછળે તેમ તે શોભતો હતો.

Verse 5

ते स्ववारं समास्थाय वर्त्मकर्मणि कोविदाः ।करणैर्विविधोपेतैः पुरस्तात्सम्प्रतस्थिरे ॥५॥

માર્ગકામમાં નિપુણ તેઓ પોતપોતાના દળમાં પોતાનું સ્થાન સંભાળી, વિવિધ સાધનો સાથે સજ્જ થઈ, આગળ નીકળી પડ્યા.

Verse 6

लतावल्ली श्च गुल्मांश्च स्थाणूनश्मन एव च ।जनायांचक्रिरे मार्गं छिन्दन्तो विविधान्द्रुमान् ॥६॥

લતાઓ-વેલીઓ અને ઝાડીઓ કાપી, ઠૂંઠાં તથા પથ્થરો પણ દૂર કરી, વિવિધ વૃક્ષો પાડી, રાજાના પુરુષોએ જનતા માટે માર્ગ ખુલ્લો કર્યો.

Verse 7

अवृक्षेषु च देशेषु केचिद्वृक्षानरोपयन् ।केचित्कुठारैष्टङ्कैश्च दात्रैश्चिन्दन्क्वचित्क्वचित् ॥७॥

વૃક્ષવિહોણા પ્રદેશોમાં કેટલાંક લોકોએ વૃક્ષોના રોપા રોપ્યા; અને કેટલાંક તો અહીં ત્યાં કૂહાડા, ટાંકાં તથા દાતરાં વડે વધારાને અડચણરૂપ ડાળીઓ કાપતા રહ્યા.

Verse 8

अपरे वीरणस्तम्भान्बलिनो बलवत्तराः ।विधमन्ति स्म दुर्गाणि स्थलानि च ततस्ततः ॥८॥

બીજા કેટલાંક—બળવાન પુરુષો, વધુ બળવાન—વીરણ ઘાસના કઠોર ગૂચ્છોને ઉપાડી નાખતા અને અહીં ત્યાં દુર્ગમ સ્થાનોને સમતલ કરતા રહ્યા.

Verse 9

अपरेऽपूरयन्कूपान्पांसुभि श्श्वभ्रमायतम् ।निम्नभागान्स्ततः केचित्समान्श्चक्रु स्समन्ततः ॥९॥

કેટલાંક લોકોએ ઢીલી માટીથી કૂવા અને વિશાળ ખાડાઓ ભરી દીધા; ત્યારબાદ બીજા કેટલાંકએ નીચાણવાળા ભાગોને સર્વત્ર સમતલ અને સમાન કરી દીધા.

Verse 10

बबन्धुर्बन्धनीयांश्च क्षोद्यान्सञ्चुक्षुदुस्तदा ।बिभिदुर्भेदनीयांश्च तांस्तान्देशान्नरा स्तदा ॥१०॥

ત્યારે પુરુષોએ જ્યાં બંધ બાંધવો જરૂરી હતો ત્યાં બાંધ્યો, જ્યાં કચડવું જરૂરી હતું ત્યાં કચડ્યું, અને જ્યાં ભેદવું જરૂરી હતું ત્યાં ભેદ્યું—માર્ગના તે તે પ્રદેશોને ખુલ્લા અને સુગમ કર્યા.

Verse 11

अचिरेणैव कालेन परिवाहान्बहूदकान् ।चक्रुर्बहुविधाकारान् सागरप्रतिमान्बहून् ॥११॥

અતિ અલ્પ સમયમાં તેમણે અનેક પ્રકારના, બહુ જળ ધરાવતા, ક્ષમતામાં સાગર સમાન એવા અનેક પરિવા (જળવાહિનીઓ) અને જળાશયો રચ્યા.

Verse 12

निर्जलेषु च देशेषु खानयामासुरुत्तमान् ।उदपानान्बहुविधान्वेदिकापरिमण्डितान् ॥१२॥

અને નિર્જલ પ્રદેશોમાં તેમણે ઉત્તમ એવા અનેક પ્રકારના ઉદપાન (પીવાના પાણીના કૂવા) ખોદાવ્યા, જે વેદિકા (ઉંચા ચબૂતરા) અને પરિમંડન (રક્ષણાત્મક ઘેરાવ)થી સુશોભિત હતા.

Verses 13-14

ससुधाकुट्टिमतलः प्रपुष्पितमहीरुहः ।मत्तोद्घुष्ट द्विजगणः पताकाभिरलङ्कृतः ॥१३॥चन्दनोदकसंसिक्तो नानाकुसुमभूषितः ।बह्वशोभत सेनायाः पन्था स्सुरपथोपमः ॥१४॥

સેનાનો રાજમાર્ગ અતિ તેજસ્વી રીતે ઝળહળતો હતો—સુધાકૂટ્ટિમથી પાથરેલો, પુષ્પિત વૃક્ષોની પંક્તિથી શોભિત, પક્ષીઓના ઉલ્લાસભર્યા ગાનથી ગુંજતો; ધ્વજપતાકાઓથી અલંકૃત, ચંદનજળથી છાંટેલો અને અનેક પ્રકારના ફૂલોથી છવાયેલો—દેવોના માર્ગ સમાન હતો.

Verses 15-16

आज्ञाप्याथ यथाऽज्ञप्ति युक्तास्तेऽधिकृता नराः ।रमणीयेषु देशेषु बहुस्वादुफलेषु च ॥१५॥यो निवेशस्त्वभिप्रेतो भरतस्य महात्मनः ।भूयस्तं शोभयामासुर्भूषाभिर्भूषणोपमम् ॥१६॥

પછી અધિકૃત અધિકારીઓએ નિર્દેશ મુજબ જ કાર્ય કરીને, મધુર ફળોથી ભરપૂર મનોહર પ્રદેશોમાં મહાત્મા ભરત માટે વિશ્રામસ્થાન નક્કી કર્યું; અને તેને એવી રીતે અલંકૃત કર્યું કે તે નિવાસસ્થાન પોતે જ આભૂષણ સમાન જણાતું હતું.

Verse 17

नक्षत्रेषु प्रशस्तेषु मुहूर्तेषु च तद्विदः ।निवेशान् स्थापयामासुर्भरतस्य महात्मनः ॥१७॥

શુભ નક્ષત્રો અને યોગ્ય મુહૂર્તોમાં, સમયવિદ નિષ્ણાતોએ મહાત્મા ભરતના નિવાસ-શિબિરો સ્થાપ્યા, જેથી યાત્રાના પડાવ શુભ આકાશીય સંકેતો સાથે સુસંગત રહ્યા.

Verses 18-20

बहुपांसुचयाश्चापि परिखापरिवारिताः ।तत्रेन्द्रकीलप्रतिमाः प्रतोलीवरशोभिताः ॥१८॥प्रासादमालावितता स्सौधप्राकारसंवृताः ।पताकाशोभिता स्सर्वे सुनिर्मितमहापथाः ॥१९॥विसर्पद्भिरिवाऽकाशे विटङ्काग्रविमानकैः ।समुच्छ्रितैर्निवेशास्ते बभुश्शक्रपुरोपमाः ॥२०॥

પરિખાઓ વડે પરિવેષ્ટિત અને રેતીના ઢગલાઓથી ભરેલા, ઇન્દ્રકીલ પર્વત જેટલા ઊંચા મહેલોથી સુશોભિત પ્રશસ્ત માર્ગોથી સુસજ્જ, પ્રાકારો અને રક્ષાદિતો વડે પરિવેષ્ટિત, પતાકાઓથી સુશોભિત અને સુનિર્મિત મહાપથો વાળા તે નિવેશો આકાશમાં પોંખતા વિમાનો જેવા ઊંચા ગગનચુંબી પ્રાસાદો સાથે ઇન્દ્રના દિવ્ય નગર જેવા પ્રતીત થતા હતા.

Verse 21

जाह्नवीं तु समासाद्य विविधद्रुमकाननाम् ।शीतलामलपानीयां महामीनसमाकुलाम् ॥२१॥

વિવિધ વૃક્ષોના વનોથી શોભિત કાંઠાવાળી, શીતળ અને નિર્મળ જળવાળી તથા મહામીનોથી ભરપૂર એવી જાહ્નવી (ગંગા)ને તેઓ પહોંચી, અને નદીકાંઠે આવ્યા।

Verse 22

सचन्द्रतारागणमण्डितं यथा नभः क्षपायाममलं विराजते ।नरेन्द्रमार्गस्स तथा व्यराजत क्रमेण रम्यः शुभशिल्पिनिर्मितः ॥२२॥

જેમ નિર્મળ રાત્રિનું આકાશ ચંદ્ર અને તારાગણોથી મંડિત થઈ તેજસ્વી બને છે, તેમ જ કુશળ શિલ્પીઓએ ક્રમબદ્ધ રીતે રચેલો, રમ્ય અને શુભ એવો નરેન્દ્રમાર્ગ પણ દીપ્તિમાન થઈ શોભતો હતો।