Sarga 74

Verse 1

तां तथा गर्हयित्वा तु मातरं भरतस्तदा।रोषेण महताऽविष्टः पुनरेवाब्रवीद्वचः।।।।

ત્યારે ભરતે માતાને આ રીતે ધિક્કારી, મહા રોષથી આવિષ્ટ થઈ, ફરી એકવાર વચન બોલ્યા.

Verse 2

राज्याद्भ्रंशस्व कैकेयि नृशंसे दुष्टचारिणि।परित्यक्ता च धर्मेण मा मृतं रुदती भव।।।।

હે કૈકેયી, નિર્દય અને દુષ્ટ આચરણવાળી! તું રાજ્યથી ભ્રષ્ટ થા. ધર્મે તને ત્યજી દીધી છે; હું મરી જાઉં ત્યારે તું રડતી ન રહે.

Verse 3

किन्नु तेऽदूषयद्राजा रामो वा भृशधार्मिकः।ययोर्मृत्युर्विवासश्च त्वत्कृते तुल्यमागतौ।।।।

રાજાએ કે અતિધાર્મિક રામે તને શું અપરાધ કર્યો હતો, કે તારા કારણે એકને મૃત્યુ અને બીજાને વનવાસ—બંને સમાન આપત્તિરૂપે પ્રાપ્ત થયા?

Verse 4

भ्रूणहत्यामसि प्राप्ता कुलस्यास्य विनाशनात्।कैकेयि नरकं गच्छ मा च भर्तु स्सलोकताम्।।।।

આ રાજવંશનો વિનાશ કરીને, હે કૈકેયી, તું ભ્રૂણહત્યાસમાન મહાપાપ પ્રાપ્ત કર્યું છે. નરકમાં જા; અને પતિ સાથે સમાન પુણ્યલોકને પ્રાપ્ત ન કર.

Verse 5

यत्त्वया हीदृशं पापं कृतं घोरेण कर्मणा।सर्वलोकप्रियं हित्वा ममाप्यापादितं भयम्।।।।

તમે ઘોર કર્મથી આવું પાપ કર્યું—સર્વલોકપ્રિય રામને ત્યજી દીધા; તેથી મહાપાતક ઉપજ્યું, અને એ કારણે મને પણ ભય ગ્રસી ગયો છે।

Verse 6

त्वत्कृते मे पिता वृत्तो रामश्चारण्यमाश्रितः।अयशो जीवलोके च त्वयाऽहं प्रतिपादितः।।।।

તારા કારણે મારા પિતા અવસાન પામ્યા અને રામે અરણ્યનો આશ્રય લીધો; અને તારા કારણે જ જીવલોકમાં મને માત્ર અપયશ જ પ્રાપ્ત થયું છે।

Verse 7

मातृरूपे ममामित्रे नृशंसे राज्यकामुके।न तेऽह मभिभाष्योऽस्मि दुर्वृत्ते पतिघातिनि।।।।

માતાના રૂપમાં રહેલી મારી શત્રુ—નિર્દય, રાજ્યલોભી, દુર્વૃત્ત અને પતિઘાતિની—હું તને સંબોધી પણ નહીં; તારા સાથે વાત નહીં કરું।

Verse 8

कौसल्या च सुमित्रा च याश्चान्या मम मातरः।दुःखेन महताऽविष्टास्त्वां प्राप्य कुलदूषिणीम्।।।।

કૌસલ્યા, સુમિત્રા અને મારી અન્ય માતાઓ—તમને પામી, હે કુલદૂષિણી, મહાદુઃખથી વ્યાકુળ થઈ ગઈ છે.

Verse 9

न त्वमश्वपतेः कन्या धर्मराजस्य धीमतः।राक्षसी तत्र जाताऽसि कुलप्रध्वंसिनी पितुः।।।।यत्त्वया धार्मिको रामो नित्यं सत्यपरायणः।वनं प्रस्थापितो दुःखात्पिता च त्रिदिवं गतः।।।।

તું અશ્વપતિ ધર્મરાજ, તે બુદ્ધિમાન રાજાની સાચી પુત્રી નથી; તું તો ત્યાં જન્મેલી રાક્ષસી છે—પિતૃકુલનો વિનાશ કરનારી. કારણ કે તારા કારણે ધર્માત્મા, સદા સત્યપરાયણ રામને વનમાં મોકલાયો અને પિતા દુઃખથી સ્વર્ગે ગયા.

Verse 11

यत्प्रधानाऽसि तत्पापं मयि पित्रा विनाकृते।भ्रातृभ्यां च परित्यक्ते सर्वलोकस्य चाप्रिये।।।।

આ નિશ્ચિત હેતુથી કરેલું પાપ મારે પર આવી પડ્યું છે: પિતાવિહોણો થયો છું, ભાઈઓએ ત્યજી દીધો છે, અને સર્વ લોકમાં અપ્રિય બન્યો છું.

Verse 12

कौसल्यां धर्मसंयुक्तां वियुक्तां पापनिश्चये।कृत्वा कं प्राप्स्यसे त्वद्य लोकं निरयगामिनि।।।।

હે પાપનિશ્ચયી, નિરયગામિની! ધર્મયુક્ત કૌસલ્યાને (પુત્રથી) વિયોગ કરાવી, તું હવે કયો લોક પ્રાપ્ત કરશો એમ માને છે?

Verse 13

किं नावबुध्यसे क्रूरे नियतं बन्धुसंश्रयम्।ज्येष्ठं पितृसमं रामं कौसल्यायाऽत्मसम्भवम्।।।।

હે ક્રૂર સ્ત્રી, શું તું નથી સમજતી કે કૌસલ્યાનો આત્મજ શ્રીરામ જ્યેષ્ઠ છે, સંયમી છે, મારા પિતાસમાન છે અને પોતાના કુળબંધુઓનો નિશ્ચિત આશ્રય છે?

Verse 14

अङगप्रत्यङगजः पुत्रो हृदयाच्चापि जायते।तस्मात्प्रियतमो मातुः प्रिया एव तु बान्धवाः।।।।

પુત્ર તો જાણે અંગ-પ્રત્યંગમાંથી અને માતાના હૃદયમાંથી પણ જન્મે છે; તેથી માતાને પુત્ર સર્વથી પ્રિય હોય છે, અન્ય બાંધવો તો માત્ર પ્રિય ગણાય છે.

Verse 15

अन्यदा किल धर्मज्ञा सुरभि स्सुरसम्मता।वहमानौ ददर्शोर्व्यां पुत्रौ विगतचेतसौ।।।।

કહેવાય છે કે એક વખત ધર્મજ્ઞા અને દેવોમાં માન્ય સુરભિએ ધરતી પર પોતાના બે પુત્રોને ભાર વહન કરતાં, ચેતનાહીન સમાન થયેલા, જોયા.

Verse 16

तावर्धदिवसे श्रान्तौ दृष्ट्वा पुत्रौ महीतले।रुरोद पुत्रशोकेन बाष्पपर्याकुलेक्षणा।।।।

અર્ધદિવસે થાકેલા તે બે પુત્રોને ધરતી પર પડેલા જોઈ, સુરભિ પુત્રશોકથી રડી પડી; આંસુઓથી તેની આંખો વ્યાકુલ થઈ ગઈ.

Verse 17

अधस्ताद्व्रजतस्तस्याः सुरराज्ञो महात्मनः।बिन्दवः पतिता गात्रे सूक्ष्मा स्सुरभिगन्धिनः।।।।

તે મહાત્મા દેવરાજના ઉપરથી સુરભિ પસાર થતી હતી; ત્યારે સુરભિગંધિત સૂક્ષ્મ બિંદુઓ નીચે પડી તેના શરીર પર પડ્યા.

Verse 18

इन्द्रोऽप्यश्रुनिपातं तं स्वगात्रे पुण्यगन्धिनम्।सुरभिं मन्यते दृष्ट्वा भूयसीं तां सुरेश्वरः।।।।

દેવોના સ્વામી ઇન્દ્રે પોતાના જ દેહ પર પડતાં તે પુણ્યસુગંધિત અશ્રુબિંદુઓને જોઈને, તેમને મહાપૂજ્યા સુરભી તરફથી આવેલાં માની લીધાં.

Verse 19

निरीक्षमाण श्शक्रस्तां ददर्श सुरभिं स्थिताम्।आकाशे विष्ठितां दीनां रुदन्तीं भृशदुःखिताम्।।।।

ચારે તરફ નજર ફેરવતાં શક્રે આકાશમાં સ્થિત સુરભીને જોઈ—દીન, વ્યાકુળ, રડતી અને અત્યંત દુઃખથી પીડિત.

Verse 20

तां दृष्ट्वा शोकसन्तप्तां वज्रपाणिर्यशस्विनीम्।इन्द्रः प्राञ्जलिरुद्विग्न स्सुरराजोऽब्रवीद्वचः।।।।

શોકથી દગ્ધ, યશસ્વિની સુરભીને જોઈ, વજ્રધારી દેવરાજ ઇન્દ્ર વ્યાકુળ થઈ અંજલિ બાંધીને આ વચન બોલ્યો.

Verse 21

भयं कच्छिन्न चास्मासु कुतश्चिद्विद्यते महत्।कुतोनिमत्तश्शोकस्ते ब्रूहि सर्वहितैषिणि।।।।

હે સર્વહિતૈષિણી! ક્યાંયથી અમારે માટે કોઈ મહાભય તો ઊભું થયું નથી ને? તારો શોક કયા કારણથી છે—મને કહો.

Verse 22

एवमुक्ता तु सुरभि स्सुरराजेन धीमता।प्रत्युवाच ततो धीरा वाक्यं वाक्यविशारदा।।।।

ધીમંત દેવરાજે એમ કહ્યે ત્યારે, વાણીમાં નિપુણ અને ધીરા સુરભિએ પછી યોગ્ય વચનથી ઉત્તર આપ્યો.

Verse 23

शान्तं पापं न वः किञ्चित्कुतश्चिदमराधिपः।अहं मग्नौ तु शोचामि स्वपुत्रौ विषमे स्थितौ।।।।एतौ दृष्ट्वा कृशौ दीनौ सूर्यरश्मिप्रतापितौ।बाध्यमानौ बलीवर्धौ कर्षकेण सुराधिप।।।।

હે અમરાધિપ, તમારે ક્યાંયથી કોઈ અપશકુન કે આપત્તિ નથી—પાપ શાંત રહે. હું તો શોકમાં ડૂબી રડું છું; મારા બે પુત્રો વિષમ સ્થિતિમાં ફસાયા છે. તેમને કૃશ, દીન, સૂર્યકિરણોથી દગ્ધ, અને હે સુરાધિપ, ખેડૂત દ્વારા માર ખાતા બલીવર્ધોને જોઈને મારું હૃદય અત્યંત વ્યથિત થાય છે.

Verse 24

शान्तं पापं न वः किञ्चित्कुतश्चिदमराधिपः।अहं मग्नौ तु शोचामि स्वपुत्रौ विषमे स्थितौ।।2.74.23।।एतौ दृष्ट्वा कृशौ दीनौ सूर्यरश्मिप्रतापितौ।बाध्यमानौ बलीवर्धौ कर्षकेण सुराधिप।।2.74.24।।

હે અમરાધિપ, તમારે ક્યાંયથી કોઈ આપત્તિ નથી—પાપ શાંત રહે. હું તો મારા બે પુત્રો વિષમ સ્થિતિમાં હોવાથી શોક કરું છું; સૂર્યકિરણોથી દગ્ધ, કૃશ અને દીન એવા તે બલીવર્ધોને, હે સુરાધિપ, ખેડૂત દ્વારા માર ખાતા જોઈને હું દુઃખમાં ડૂબી જાઉં છું.

Verse 25

ममकायात्प्रसूतौ हि दुःखितौ भारपीडितौ।यौ दृष्ट्वा परितप्येऽहं नास्ति पुत्रसमः प्रियः।।।।

મારા જ કાયામાંથી જન્મેલા તે બંને દુઃખિત છે, ભારથી પીડિત છે; તેમને જોઈને હું અંદરથી દાઝી ઊઠું છું—પુત્ર સમો પ્રિય બીજો કોઈ નથી.

Verse 26

यस्याः पुत्रसहस्रैस्तु कृत्स्नं व्याप्तमिदं जगत्।तां दृष्ट्वा रुदतीं शक्रो न सुतान्मन्यते परम्।।।।

જેણાં હજાર પુત્રોથી આ સમગ્ર જગત વ્યાપ્ત છે, એવી તેણીને રડતી જોઈને શક્રે જાણ્યું—પોતાના સંતાનથી પરમ કંઈ માન્ય નથી.

Verse 27

सदाऽप्रतिमवृत्तायाः लोकधारणकाम्यया।श्रीमत्या गुणनित्याया स्स्वभावपरिचेष्टया।।।।यस्याः पुत्रसहस्राणि साऽपि शोचति कामधुक्।किं पुनर्या विना रामं कौसल्या वर्तयिष्यति।।।।

સદા અપ્રતિમ ચરિત્રવાળી, લોકધારણની ઇચ્છાવાળી, શ્રીમતી, ગુણોમાં નિત્ય સ્થિર, પોતાના ઉત્તમ સ્વભાવ મુજબ વર્તન કરનારી—એવી કામધેનુ, હજારો પુત્રો હોવા છતાં પણ શોક કરે છે. તો પછી રામ વિના વિયોગમાં રહેલી કૌસલ્યા કેવી રીતે પૂર્વવત્ જીવન ધારણ કરી શકશે?

Verse 28

सदाऽप्रतिमवृत्तायाः लोकधारणकाम्यया। श्रीमत्या गुणनित्याया स्स्वभावपरिचेष्टया।।2.74.27।। यस्याः पुत्रसहस्राणि साऽपि शोचति कामधुक्। किं पुनर्या विना रामं कौसल्या वर्तयिष्यति।।2.74.28।।

લોકધારણમાં સદા તત્પર અને અપ્રતિમ વૃત્તવાળી, સ્વભાવથી જ ગુણવતી અને શ્રીમતી—એવી કામધેનુ, હજારો પુત્રો હોવા છતાં શોક કરે છે; તો રામ વિના કૌસલ્યા વિશે શું કહીએ? તે કેવી રીતે પોતે પોતે રહી શકશે?

Verse 29

एकपुत्रा च साध्वी च विवत्सेयं त्वया कृता।तस्मात्त्वं सततं दुःखं प्रेत्य चेह च लप्स्यसे।।।।

એકમાત્ર પુત્રવાળી અને સાધ્વી એવી આ રાણી તારા કારણે પુત્રવિહોણી બની ગઈ. તેથી તું અહીં પણ અને મૃત્યુ પછી પણ સતત દુઃખને જ પ્રાપ્ત કરશી.

Verse 30

अहं ह्यपचितिं भ्रातुः पितुश्च सकलामिमाम्।वर्धनं यशसश्चापि करिष्यामि न संशयः।।।।

હું નિશ્ચયે મારા ભાઈ તથા પિતાને થયેલી આ સમગ્ર અપચિત્તિનું પ્રાયશ્ચિત્ત કરીશ; અને તેમનું યશ પણ પુનઃ સ્થાપી વધારીશ—એમાં સંશય નથી.

Verse 31

अनाययित्वा तनयं कौसल्याया महाबलम्।स्वयमेव प्रवेक्ष्यामि वनं मुनिनिषेवितम्।।।।

જો હું કૌસલ્યાના મહાબલી પુત્રને પાછો ન લાવું, તો હું જાતે જ મુનિઓ દ્વારા સેવિત એવા વનમાં પ્રવેશ કરીશ.

Verse 32

न ह्यहं पापसङ्कल्पे पापे पापं त्वया कृतम्।शक्तो धारयितुं पौरैरश्रुकण्ठै र्निरीक्षितः।।।।

હે પાપસંકલ્પવાળી દુષ્ટ સ્ત્રી! આંસુઓથી ગળું ભરાયેલા નાગરિકો મને જોઈ રહ્યા છે; તારા કરેલા પાપનો ભાર હું સહન કરી શકતો નથી.

Verse 33

सा त्वमग्निं प्रविश वा स्वयं वा दण्डकान्विश।रज्जुं बधान वा कण्ठे न हि तेऽन्यत्परायणम्।।।।

તુ અગ્નિમાં પ્રવેશ કર, અથવા જાતે દંડકારણ્યમાં જા, અથવા ગળે દોરી બાંધી લે; કારણ કે હવે તારા માટે બીજું કોઈ આશ્રય નથી.

Verse 34

अहमप्यवनीं प्राप्ते रामे सत्यपराक्रमे।कृतकृत्यो भविष्यामि विप्रवासितकल्मषः।।।।

જ્યારે સત્યપરાક્રમી રામ રાજ્ય પ્રાપ્ત કરશે, ત્યારે હું પણ કૃતકૃત્ય બનીશ અને વિપ્રવાસથી ઉપજેલા કલ્મષથી શુદ્ધ થઈ જઈશ.

Verse 35

इति नाग इवारण्ये तोमराङ्कुशचोदितः।पपात भुवि सङ्कृद्धो निश्श्वसन्निव पन्नगः।।।।

એમ કહી ભરત—જેમ અરણ્યમાં ભાલા અને અંકુશથી હંકાયેલો હાથી—ક્રોધે ધધકી ધરતી પર ઢળી પડ્યો; અને સર્પ સમો ફુફકારતો રહ્યો.

Verse 36

संरक्तनेत्र श्शिथिलाम्भरस्तदा विधूतसर्वाभरणः परन्तपः।बभूव भूमौ पतितो नृपात्मजश्शचीपतेः केतुरिवोत्सवक्षये।।।।

ત્યારે પરંતપ નૃપકુમારની આંખો લાલચટ્ટ થઈ, વસ્ત્રો ઢીલા પડ્યા, સર્વ આભૂષણો વિખેરાઈ ગયા; અને તે ભૂમિ પર પડ્યો—જેમ ઉત્સવ સમાપ્ત થતાં શચીપતિ ઇન્દ્રનો ધ્વજ ઢળી પડે તેમ।