Sarga 71
भरतस्य अयोध्याप्रत्यागमनम् — Bharata’s Return Journey and the Distant Sight of Ayodhya
अयोध्याकाण्ड
આ સર્ગમાં ભરત રાજગૃહથી પ્રસ્થાન કરીને પૂર્વ દિશામાં અયોધ્યા તરફ આગળ વધે છે. માર્ગમાં તે સુદામા અને હ્લાદિની નદીઓ પાર કરે છે અને તરંગશિખરોવાળી, વિશાળ તથા પશ્ચિમાભિમુખ વહેતી શતદ્રૂ નદીનું દર્શન કરે છે. પછી એલાધાન, સર્વતીર્થ, લૌહિત્ય જેવા નામિત સ્થાનો પર અનેક તીર્થો અને નદીઓ—ઉત્તાનિકા, કુટિકા, કપીવતી વગેરે—ક્રમશઃ ઓળંગાય છે; પર્વતીય ઘોડા અને ગજારોહણ જેવા વ્યવહારિક વાહનોનું વર્ણન આ યાત્રાવૃત્તાંતને કથામાં નકશા સમું ઘન બનાવે છે. દૂરથી અયોધ્યા દેખાય છે—શ્વેત માટીથી શોભિત, ઉદ્યાનો વડે સુસજ્જ, વેદવિદ ઋત્વિજ અને બ્રાહ્મણોથી પરિપૂર્ણ, ખ્યાતિમતી નગરી. પરંતુ નજીક આવતાં ભરત ગૃહો અને દેવાલયોમાં અમંગળ લક્ષણો જુએ છે—ઘરો અણસાફ અને ઉપેક્ષિત, દ્વાર અબદ્ધ, ધૂપ-દીપ અને નૈવેદ્યનો અભાવ, કુટુંબો ભૂખ્યા. પ્રજા આંસુભરી, કૃશ અને શોકમાં લીન દેખાય છે; આમ, એક સમયની ધાર્મિક-અનુષ્ઠાનસભર રાજધાની અને વર્તમાનમાં અટકેલી ગૃહધર્મ-યજ્ઞકર્મની લય વચ્ચેનો વિરોધ શહેરના ક્ષય દ્વારા રાજધર્મના ભંગને સૂચવે છે।
Shlokas
Verse 2
स प्राङ्मुखो राजगृहादभिनिर्याय राघवः। ततस्सुदामां द्युतिमान् सन्तीर्यावेक्ष्य तां नदीम्।।2.71.1।। ह्लादिनीं दूरपारां च प्रत्यक्स्रोतस्तरङ्गिणीम्। शतद्रूमतरच्छ्रीमान्नदीमिक्ष्वाकुनन्दनः।।2.71.2।।
રાજગૃહમાંથી પૂર્વમુખે નીકળી તેજસ્વી રાઘવએ સુદામા નદી જોઈ તેને તર્યો. ત્યારબાદ ઇક્ષ્વાકુનંદને હ્લાદિની—દૂરપારાની—અને પશ્ચિમપ્રવાહી તરંગિણી વિશાળ શતદ્રૂ નદીને પણ પાર કરી.
Verse 4
ऐलाधाने नदीं तीर्त्वा प्राप्य चापरपर्पटान्। शिलामकुर्वतीं तीर्त्वा आग्नेयं शल्यकर्षणम्।।2.71.3।। सत्यसन्धश्शुचिश्श्रीमान्प्रेक्षमाण श्शिलावहाम्। अत्ययात्स महाशैलान्वनं चैत्ररथं प्रति।।2.71.4।।
ઐલાધાન ખાતે નદી પાર કરી અને અપાર-પરપટ પ્રદેશે પહોંચી, શિલામાંથી ઉદ્ભવતી નદીને પણ તર્યો; અને આગ્નેય દિશાના શલ્યકર્ષણ તરફ આગળ વધ્યો. સત્યસંધ, શુચિ અને શ્રીમાન એવા તે શિલાવહા નદીના પ્રવાહને નિહાળી, મહાશૈલોને વટાવી ચૈત્રરથ નામના વન તરફ ગયો.
Verse 15
वासं कृत्वा सर्वतीर्थे तीर्त्वा चोत्तानिकां नदीम्। अन्या नदीश्च विविधाः पार्वतीयैस्तुरङ्गमैः।।2.71.14।। हस्तिपृष्ठकमासाद्य कुटिकामत्यवर्तत। ततार च नरव्याघ्रो लौहित्ये स कपीवतीम्।।2.71.15।।
સર્વતીર્થમાં નિવાસ કરી, ઉત્તાનિકા નદી તથા અન્ય અનેક નદીઓ પર્વતીય ઘોડાઓ વડે પાર કરી. પછી હાથી પર ચઢી કુટિકા નદીને વટાવી; અને નરવ્યાઘ્ર એવા તે લૌહિત્ય પ્રદેશે કપિવતી નદીને પણ તર્યો.
Verse 20
एषा नातिप्रतीता मे पुण्योद्याना यशस्विनी।।2.71.19।। अयोध्या दृश्यते दूरात्सारथे पाण्डुमृत्तिका। यज्वभिर्गुणसम्पन्नैर्ब्राह्मणैर्वेदपारगैः।।2.71.20।। भूयिष्ठमृद्धैराकीर्णा राजर्षिपरिपालिता।
સારથી, દૂરથી અયોધ્યા દેખાય છે—પુણ્ય ઉદ્યાનો વડે શોભિત અને યશસ્વિની; પરંતુ આ અંતરેથી મને તે સ્પષ્ટ દેખાતી નથી. પાંડુમૃત્તિકાવાળી એ નગરી ધનાઢ્યો વડે ભરપૂર છે; યજ્ઞકર્મમાં નિપુણ, ગુણસંપન્ન અને વેદપારંગત બ્રાહ્મણો તથા યજ્વાઓથી સમૃદ્ધ છે, અને રાજર્ષિઓ દ્વારા રક્ષિત છે.
Verse 38
सम्मार्जनविहीनानि परुषाण्युपलक्षये।।2.71.37।। असंयत कवाटानि श्रीविहीनानि सर्वशः। बलिकर्मविहीनानि धूपसम्मोदनेन च।।2.71.38।। अनाशितकुटुम्बानि प्रभाहीनजनानि च। अलक्ष्मीकानि पश्यामि कुटुम्बिभवनान्यहम्।।2.71.39।।
હું જોઉં છું કે ગૃહસ્થોના ઘરોમાં ઝાડૂ-સફાઈ નથી; તે મેલાં અને કર્કશ દેખાય છે. દ્વારો અબંધ છે અને સર્વત્ર શ્રીહિનતા જણાય છે. બલિ-અર્પણનું કર્મ થતું નથી, ધૂપની સુગંધથી પ્રસન્નતા પણ નથી. કુટુંબો અનાહાર છે, લોકો તેજવિહિન છે; ગૃહો પર અલક્ષ્મીનું ચિહ્ન દેખાય છે.
Verse 39
सम्मार्जनविहीनानि परुषाण्युपलक्षये।।2.71.37।। असंयत कवाटानि श्रीविहीनानि सर्वशः। बलिकर्मविहीनानि धूपसम्मोदनेन च।।2.71.38।। अनाशितकुटुम्बानि प्रभाहीनजनानि च। अलक्ष्मीकानि पश्यामि कुटुम्बिभवनान्यहम्।।2.71.39।।
હું જોઉં છું કે ગૃહસ્થોના ઘરોમાં ઝાડૂ-સફાઈ નથી; તે મેલાં અને કર્કશ દેખાય છે. દ્વારો અબંધ છે અને સર્વત્ર શ્રીહિનતા જણાય છે. બલિ-અર્પણનું કર્મ થતું નથી, ધૂપની સુગંધથી પ્રસન્નતા પણ નથી. કુટુંબો અનાહાર છે, લોકો તેજવિહિન છે; ગૃહો પર અલક્ષ્મીનું ચિહ્ન દેખાય છે.
Verse 44
देवायतनचैत्येषु दीनाः पक्षिगणास्तथा।।2.71.43।। मलिनं चाश्रुपूर्णाक्षं दीनं ध्यानपरं कृशम्। सस्त्रीपुंसं च पश्यामि जनमुत्कण्ठितं पुरे।।2.71.44।।
નગરમાં હું સ્ત્રી-પુરુષ સહીત જનસમૂહને જોઉં છું—મલિન, આંખોમાં આંસુ ભરેલા, દીન અને કૃશ; અને તેઓ વ્યાકુલતાથી ભરેલા, શોકમય ચિંતનમાં લીન છે.
Frequently Asked Questions
Rather than a courtroom-like dilemma, the chapter presents an ethical diagnostic action: Bharata reads the city’s disrupted household and ritual routines as evidence of moral-political rupture, implying that governance and dharma are measurable through civic well-being and maintained rites.
The sarga teaches that social auspiciousness (śrī) is not merely aesthetic but ethical: when leadership falters and communal grief dominates, ordinary dharmic practices—cleanliness, offerings, incense, hospitality, and emotional steadiness—collapse, revealing the interdependence of polity, ritual, and inner resilience.
Geographically, the sarga highlights a chain of rivers and regions—Sudāmā, Hlādinī, Śatadrū, Uttānikā, Kuṭikā, Kapīvatī; locales such as Rājagṛha, Elādhāna, Sarvatīrtha, and Lauhitya—while culturally it foregrounds Ayodhyā’s temples/caityas, Veda-versed brāhmaṇas and sacrificers, and the visible absence of domestic-ritual markers (oblations and incense).
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.