Sarga 89
गङ्गातरणम् · Bharata’s Ferrying of the Army across the Ganga
अयोध्याकाण्ड
રામે અગાઉ જ્યાં નિવાસ કર્યો હતો તે જ ગંગાતટના શિબિરમાં રાત્રિ વિતાવી, પ્રભાતે ભરત ઊઠ્યા અને ચાલતી સેના ગંગા પાર ઉતરે તે માટે નિષાદરાજ ગુહને બોલાવી નૌકાઓની વ્યવસ્થા કરાવવા શત્રુઘ્નને કહ્યું. શત્રુઘ્ને જણાવ્યું—ગુહ તો રામચિંતનમાં જાગતો જ છે; એટલામાં ગુહ હાથ જોડીને આવ્યો અને સેનાની કુશળતા પૂછવા લાગ્યો. રામની ઇચ્છાને અનુસરનાર ભરતે વિનયપૂર્વક વિનંતી કરી કે ગુહના માછીમારો નૌકાઓથી સમગ્ર સેનાને પાર ઉતારશે. ગુહે તરત જ પોતાના સ્વજનોને આદેશ આપ્યો. ચારે દિશાથી નૌકાઓ ખેંચી લાવવામાં આવી અને રાજાજ્ઞાથી પાંચસો નૌકાઓ એકત્ર થઈ—ઘંટ, પાંખા/પાલ, ધ્વજ-પતાકાથી સજ્જ, દૃઢ બનેલી ‘સ્વસ્તિક’ નૌકાઓ પણ હતી. ગુહ સ્વયં શ્વેત છત્રથી શોભિત એક મંગલ નૌકા લઈને આવ્યો. ચઢવાનો ક્રમ મર્યાદાપૂર્વક રહ્યો—પ્રથમ પુરોહિતો અને બ્રાહ્મણો, પછી ભરત-શત્રુઘ્ન, ત્યારબાદ કૌશલ્યા, સુમિત્રા તથા અન્ય રાજસ્ત્રીઓ, અને અંતે રથ-ગાડાં તથા સામાન. શિબિર ઉખેડવા અને સામાન ચઢાવવાના કકળાટ વચ્ચે નૌકાદળ ઝડપથી આગળ વધ્યું—કેટલીક નૌકામાં સ્ત્રીઓ, કેટલિકમાં ઘોડા, ભારવાહક પશુઓ અને ધન-રત્ન. જેમને નૌકા ન મળી તેઓ તરાપા, ઘડાંના આધારથી અથવા તરતાં પાર ગયા. ધ્વજોથી યુક્ત હાથીઓ મહાવતોના અંકુશપ્રેરણે ધ્વજશિખર પર્વતો જેવા બની જળને ચીરીને પાર ઉતર્યા. શુભ મૈત્ર મુહૂર્તે પાર થઈ સેના પ્રયાગના વનમાં પહોંચી; ભરતે ત્યાં પડાવ નાખ્યો અને પછી પુરોહિતો સાથે મહર્ષિ ભારદ્વાજના દર્શનાર્થે જઈ આશ્રમની રમ્ય કૂટીઓ અને ઉપવનો નિહાળ્યાં.
Shlokas
Verse 1
उष्य रात्रिं तु तत्रैव गङ्गाकूले स राघवः ।भरतः काल्यमुत्थाय शत्रुघ्नमिदमब्रवीत् ॥१॥
ગંગાના કાંઠે જ ત્યાં રાઘવ-વંશજ ભરતે રાત્રિ વિતાવી; પ્રભાતે ઉઠીને તેણે શત્રુઘ્નને આ વચન કહ્યાં.
Verse 2
शत्रुघ्नोत्तिष्ठ किं शेषे निषादाधिपतिं गुहम् ।शीघ्रमानय भद्रं ते तारयिष्यति वाहिनीम् ॥२॥
“શત્રુઘ્ન, ઊઠ—હજી શા માટે સૂઈ રહ્યો છે? નિષાદાધિપ ગુહને તુરંત લઈ આવ; તને કલ્યાણ થાઓ—તે સેના ને પાર ઉતારશે.”
Verse 3
जागर्मि नाहं स्वपिमि तमेवाऽर्यं विचिन्तयन् ।इत्येवमब्रवीद्भ्रात्ता शत्रुघ्नोऽपि प्रचोदितः ॥३॥
ભરતના પ્રેરણાથી શત્રુઘ્ને કહ્યું: “હું સૂતો નથી; હું જાગું છું—તે જ આર્ય જ્યેષ્ઠ, શ્રીરામનું ચિંતન કરું છું.”
Verse 4
इति संवदतोरेवमन्योन्यं नरसिंहयोः ।आगम्य प्राञ्जलिः काले गुहो भरतमब्रवीत् ॥४॥
એ રીતે પરસ્પર સંવાદ કરતા તે બે નરસિંહો વચ્ચે, યોગ્ય સમયે ગુહ આવ્યો અને અંજલિ બાંધી ભરતને સંબોધ્યો.
Verse 5
कच्चित्सुखं नदीतीरेऽवात्सीः काकुत्स्थ शर्वरीम् ।कच्चित्ते सह सैन्यस्य तावत्सर्वमनामयम् ॥५॥
ગુહે પૂછ્યું: “હે કાકુત્સ્થવંશજ, નદીકાંઠે રાત સુખથી વિતાવી? અને તારા સહ સૈન્યનું સર્વે નિરામય તો છે ને?”
Verse 6
गुहस्य वचनं श्रुत्वा तत्तु स्नेहादुदीरितम् ।रामस्यानुवशो वाक्यं भरतोऽपीदमब्रवीत् ॥६॥
ગુહના સ્નેહપૂર્વક ઉચ્ચારેલા વચન સાંભળી, શ્રીરામના આજ્ઞાપાલક ભરતે આ રીતે ઉત્તર આપ્યો.
Verse 7
सुखा न श्शर्वरी राजन् पूजिताश्चापि ते वयम् ।गङ्गां तु नौभिर्बह्वीभिर्दाशास्सन्तारयन्तु नः ॥७॥
ભરતે કહ્યું: “રાજન્, રાત અમારે સુખદ રહી અને આપ દ્વારા અમારો સન્માન પણ થયો. હવે દાશો અનેક નાવોથી અમને ગંગા પાર ઉતારવા દો.”
Verse 8
ततो गुह स्सन्त्वरितं श्रुत्वा भरतशासनम् ।प्रति प्रविश्य नगरं तं ज्ञातिजनमब्रवीत् ॥८॥
પછી ભરતની આજ્ઞા સાંભળી ગુહ તત્કાળ ઉતાવળે પોતાના નગરમાં પ્રવેશ્યો અને પોતાના જ્ઞાતિજનને કહ્યું.
Verse 9
उत्तिष्ठत प्रबुध्यध्वं भद्रमस्तु च वस्सदा ।नाव स्समनुकर्षध्वं तारयिष्याम वाहिनीम् ॥९॥
ઉઠો, જાગો; સદા તમારું કલ્યાણ થાઓ. નાવોને પાણી તરફ ખેંચી લાવો; અમે સેનાને પાર ઉતારશું.
Verse 10
ते तथोक्ता स्समुत्थाय त्वरिता राजशासनात् ।पञ्चनावां शतान्याशु समानिन्युस्समन्ततः ॥१०॥
આ વચન સાંભળી તેઓ સૌ ઊભા થયા અને રાજાજ્ઞાથી ત્વરિતપણે ચારે દિશાથી તરત જ પાંચસો નાવડીઓ એકત્ર લાવ્યા.
Verse 11
अन्या स्स्वस्तिकविज्ञेया महाघंटाधरा वराः ।शोभमानाः पताकाभिर्युक्तवातास्सुसंहताः ॥११॥
“બીજી ઉત્તમ નાવડીઓ પણ લાવવામાં આવી—‘સ્વસ્તિક’ નામે પ્રસિદ્ધ—દૃઢ બંધાણની, ધ્વજોથી શોભિત, પવનપટોથી યુક્ત અને મહાઘંટાઓથી સુશોભિત.”
Verse 12
तत स्स्वस्तिकविज्ञेयां पाण्डुकम्बलसंवृताम् ।सनन्दिघोषां कल्याणीं गुहो नावमुपाहरत् ॥१२॥
પછી ગુહે ‘સ્વસ્તિક’ નામે ઓળખાતી, પાંડુ (શ્વેત) કાંબળથી ઢંકાયેલી, મનોહર ધ્વનિથી ગુંજતી એવી કલ્યાણકારી નાવ આગળ લાવી.
Verses 13-14
तामारुरोह भरतश्शत्रुघ्नश्च महाबलः ।कौसल्या च सुमित्रा च याश्चान्या राजयोषितः ॥१३॥पुरोहितश्च तत्पूर्वं गुरवो ब्राह्मणाश्च ये ।अनन्तरं राजदारास्तदैव शकटापणाः ॥१४॥
પ્રથમ પુરોહિત તથા ગુરુજન—આચાર્ય અને બ્રાહ્મણો—નૌકામાં ચઢ્યા. ત્યારબાદ ભરત અને મહાબલી શત્રુઘ્ન, તેમજ કૌસલ્યા, સુમિત્રા અને અન્ય રાજસ્ત્રીઓ ચઢ્યાં; પછી રાજમહિષીઓ અને સામાન ભરેલા શકટો પણ તરત જ અનુસર્યા.
Verse 15
आवासमादीपयतां तीर्थं चाप्यवगाहताम् ।भाण्डानि चाददानानां घोषस्त्रिदिवमस्पृशत् ॥१५॥
કેટલાંક તાત્કાલિક આવાસોને દીપાવતા હતા, કેટલાંક તીર્થઘાટે ઉતરી સ્નાન કરતા હતા, અને કેટલાંક સામાન ઉઠાવતા હતા; આ સર્વ ક્રિયાનો ઘોષ એવો ઊઠ્યો કે જાણે ત્રિદિવને સ્પર્શી ગયો.
Verse 16
पताकिन्यस्तु ता नावस्स्वयं दाशैरधिष्ठिताः ।वहन्त्यो जनमारूढं तदा सम्पेतुराशुगाः ॥१६॥
ધ્વજોથી શોભિત તે નૌકાઓ દાશો (માછીમારો) પોતે જ સંચાલિત કરતાં; તેમાં ચઢેલા જનસમૂહને વહન કરતી તે નૌકાઓ ત્યારે ત્વરિત ગતિએ આગળ વધીને છૂટીને ગઈ.
Verse 17
नारीणामभिपूर्णा स्तु काश्चित् काश्चिच्च वाजिनाम् ।काश्चिदत्र वहन्ति स्म यानयुग्यं महाधनम् ॥१७॥
કેટલીક નૌકાઓ સ્ત્રીઓથી પરિપૂર્ણ હતી, કેટલીક ઘોડાઓથી; અને અહીં કેટલીક નૌકાઓ યાન માટે જોડાતા પશુઓ તથા મહાધન-સંપત્તિ વહન કરતી હતી.
Verse 18
ता स्स्म गत्वा परं तीरमवरोप्य च तं जनम् ।निवृत्ताः काण्डचित्राणि क्रियन्ते दाशबन्धुभिः ॥१८॥
તે નૌકાઓ પરના કાંઠે પહોંચી જનસમૂહને ઉતારી, ફરી પાછી વળી આવી; અને દાશબંધુઓએ નૌકાઓથી કૌશલ્યભર્યા વળાંકો અને વિવિધ આકારોના ચિત્રણ સમા કરતબો દર્શાવ્યા.
Verse 19
सवैजयन्तास्तु गजा गजारोहप्रचोदिताः ।तरन्त स्स्म प्रकाशन्ते सध्वजा इव पर्वताः ॥१९॥
ધ્વજોથી શોભિત અને ગજરોહીઓ દ્વારા પ્રેરિત વિજયી હાથીઓ જળને તરતા પાર ગયા; તેઓ ધ્વજમુકુટધારી પર્વતો સમા પ્રકાશમાન લાગતા હતા.
Verse 20
नावस्त्वारुरुहुश्चान्ये प्लवैस्तेरु स्तथापरे ।अन्ये कुम्भघटैस्तेरुरन्येतेरुश्च बाहुभिः ॥२०॥
કેટલાંક નાવમાં ચઢ્યા; કેટલાંક પલવાં (તરાપાં) પર ગયા; કેટલાંક મોટા ઘડા-કુંભને પકડીને તર્યા; અને કેટલાંક પોતાના બાહુબળે તરતાં પાર ગયા.
Verse 21
सा पुण्या ध्वजिनी गङ्गां दाशैस्सन्तारिता स्वयम् ।मैत्रे मुहूर्ते प्रययौ प्रयागवनमुत्तमम् ॥२१॥
દાશોએ નાવોથી ગંગા પાર ઉતારેલી તે પુણ્યમય ધ્વજિની, મૈત્ર મુહૂર્તે પ્રસ્થાન કરી પ્રયાગના ઉત્તમ વનપ્રદેશે પહોંચી.
Verse 22
आश्वासयित्वा च चमूं महात्मा निवेशयित्वा च यथोपजोषम् ।द्रष्टुं भरद्वाजमृषिप्रवर्य मृत्विग्वृतस्सन्भरतः प्रतस्थे ॥२२॥
મહાત્મા ભરતે સેનાને આશ્વાસન આપી અને તેમની ઇચ્છા મુજબ નિવાસ કરાવી, ઋત્વિજોથી ઘેરાયેલો થઈ ઋષિપ્રવર ભરદ્વાજને દર્શન કરવા પ્રસ્થાન કર્યું.
Verse 23
स ब्राह्मणस्याऽश्रममभ्युपेत्य महात्मनो देवपुरोहितस्य ।ददर्श रम्योटजवृक्षषण्डं महद्वनं विप्रवरस्य रम्यम् ॥२३॥
તે મહાત્મા બ્રાહ્મણ, દેવપુરોહિત ભરદ્વાજના આશ્રમ પાસે પહોંચી, ભરતે વિપ્રવરનું રમ્ય મહાવન જોયું—સુંદર ઓટલા-કુટિરો અને વૃક્ષસમૂહોથી શોભિત.
Frequently Asked Questions
The chapter presents an action-centered dharma of governance: Bharata must move a large, multi-class retinue across the Gaṅgā without disorder. He relies on legitimate local authority (Guha) and implements structured boarding (priests first, then royals, then supplies), balancing urgency with ritual-social propriety.
The dialogue models responsible leadership as service and coordination rather than display: Bharata’s obedience to Rāma’s moral axis, Guha’s affectionate hospitality, and the fisherfolk’s skilled cooperation together illustrate that collective dharma is enacted through disciplined roles, timely action, and mutual trust.
Key landmarks include the Gaṅgā riverbank campsite associated with Rāma, the crossing of the Gaṅgā by boats and fords, arrival in the Prayāga forest at Maitra muhūrta, and the culturally significant āśrama of Bharadvāja—an institutional center of Vedic hospitality, counsel, and pilgrimage geography.
Ask anything about Sarga 89 of the Valmiki Ramayana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
