Sarga 88

Verse 1

तच्छ्रुत्वा निपुणं सर्वं भरत स्सह मन्त्रिभिः।इङ्गुदीमूलमागम्य रामशय्यामवेक्ष्य ताम्।।।।अब्रवीज्जननी स्सर्वा इह तेन महात्मना।शर्वरी शयिता भूमाविदमस्य विमर्दितम्।।।।

આ બધું નિપુણતાથી સાંભળી ભરત મંત્રીઓসহ ઇંગુદી વૃક્ષના મૂળ પાસે આવ્યો. રામની તે શય્યા જોઈ તેણે સર્વ માતાઓને કહ્યું: “અહીં તે મહાત્મા રાત્રિભર ધરતી પર શયન કર્યો; આ તેની પથારી છે—દબાઈ ને ચપટી થઈ ગઈ છે.”

Verse 2

तच्छ्रुत्वा निपुणं सर्वं भरत स्सह मन्त्रिभिः।इङ्गुदीमूलमागम्य रामशय्यामवेक्ष्य ताम्।।2.88.1।।अब्रवीज्जननी स्सर्वा इह तेन महात्मना।शर्वरी शयिता भूमाविदमस्य विमर्दितम्।।2.88.2।।

આ બધું સુક્ષ્મ રીતે સાંભળી, ભરત મંત્રીઓ સહિત ઇંગુદી વૃક્ષના મૂળ પાસે આવ્યા અને રામની શય્યા જોઈને સર્વ માતાઓને કહ્યું: “અહીં એ મહાત્મા રાત્રે ભૂમિ પર શયન કર્યા; આ સ્થાન પર તેમની પથારી દબાઈ ગઈ છે.”

Verse 3

महाभागकुलीनेन महाभागेन धीमता।जातो दशरथेनोर्व्यां न रामस्स्वप्तु मर्हति।।।।

મહાભાગ્યશાળી, કુલીન અને બુદ્ધિમાન મહાભાગ દશરથથી પૃથ્વી પર જન્મેલા રામને નિર્વસ્ત્ર ધરતી પર સૂવું યોગ્ય નથી.

Verse 4

अजिनोत्तरसंस्तीर्णे वरास्तरणसंचये।शयित्वा पुरुषव्याघ्रः कथं शेते महीतले।।।।

જે પુરુષવ્યાઘ્ર ઉત્તમ પાથરણાંના ઢગલા પર, મૃગચર્મથી ઢંકાયેલા સુશય્યામાં સૂતો હતો, તે હવે નિર્વસ્ત્ર ધરતી પર કેવી રીતે શયન કરે?

Verse 5

प्रासादाग्रविमानेषु वलभीषु च सर्वदा।हैमराजतभौमेषु वरास्तरणशालिषु।।।।पुष्पसञ्चयचित्रेषु चन्दनागरुगन्धिषु।पाण्डुराभ्रप्रकाशेषु शुकसङ्घरूतेषुच।।।।प्रासादवरवर्येषु शीतवत्सु सुगन्धिषु।उषित्वामेरुकल्पेषु कृतकाञ्चन भित्तिषु।।।।गीतवादित्रनिर्घोषैर्वराभरणनिस्स्वनैः।मृदङ्गवरशब्दैश्च सततं प्रतिबोधितः।।।।वन्दिभिर्वन्दितः काले बहुभि स्सूतमागधैः।गाथाभिरनुरूपाभि स्स्तुतिभिश्च परन्तपः।।।।

શત્રુદમન રામ સદા ઉત્તમ પ્રાસાદોના શિખરો અને ઉપરના કક્ષોમાં વસતા—સુવર્ણ-રજતથી જડિત ભૂમિ પર, શ્રેષ્ઠ પાથરણાં પાથરેલા; પુષ્પોના ઢગલાથી શોભિત, ચંદન અને અગરુની સુગંધથી મહેકતા. તે મહાપ્રાસાદો ધવળ વાદળ સમ તેજસ્વી, તોતાના ઝુંડના કલરવથી ગુંજતા; શીતળ અને સુગંધિત, મેરુ સમ વૈભવશાળી, કૃતકાઞ્ચન ભિત્તિઓવાળા. ત્યાં ગીત-વાદ્યના નાદથી, આભૂષણોના મધુર ઝણકારથી અને મૃદંગના ઉત્તમ ધ્વનિથી તેઓ સતત જાગૃત થતા; અને યોગ્ય સમયે અનેક વંદી, સૂત અને માગધો યોગ્ય ગાથાઓ અને સ્તુતિઓથી પરંતપને વંદન કરતા.

Verse 6

प्रासादाग्रविमानेषु वलभीषु च सर्वदा।हैमराजतभौमेषु वरास्तरणशालिषु।।2.88.5।।पुष्पसञ्चयचित्रेषु चन्दनागरुगन्धिषु।पाण्डुराभ्रप्रकाशेषु शुकसङ्घरूतेषुच।।2.88.6।।प्रासादवरवर्येषु शीतवत्सु सुगन्धिषु।उषित्वामेरुकल्पेषु कृतकाञ्चन भित्तिषु।।2.88.7।।गीतवादित्रनिर्घोषैर्वराभरणनिस्स्वनैः।मृदङ्गवरशब्दैश्च सततं प्रतिबोधितः।।2.88.8।।वन्दिभिर्वन्दितः काले बहुभि स्सूतमागधैः।गाथाभिरनुरूपाभि स्स्तुतिभिश्च परन्तपः।।2.88.9।।

શત્રુદમન રામ સદા ઉત્તમ પ્રાસાદોના શિખરો અને ઉપરના કક્ષોમાં વસતા—સુવર્ણ-રજતથી જડિત ભૂમિ પર, શ્રેષ્ઠ પાથરણાં પાથરેલા; પુષ્પોના ઢગલાથી શોભિત, ચંદન અને અગરુની સુગંધથી મહેકતા. તે મહાપ્રાસાદો ધવળ વાદળ સમ તેજસ્વી, તોતાના ઝુંડના કલરવથી ગુંજતા; શીતળ અને સુગંધિત, મેરુ સમ વૈભવશાળી, કૃતકાઞ્ચન ભિત્તિઓવાળા. ત્યાં ગીત-વાદ્યના નાદથી, આભૂષણોના મધુર ઝણકારથી અને મૃદંગના ઉત્તમ ધ્વનિથી તેઓ સતત જાગૃત થતા; અને યોગ્ય સમયે અનેક વંદી, સૂત અને માગધો યોગ્ય ગાથાઓ અને સ્તુતિઓથી પરંતપને વંદન કરતા.

Verse 7

प्रासादाग्रविमानेषु वलभीषु च सर्वदा।हैमराजतभौमेषु वरास्तरणशालिषु।।2.88.5।।पुष्पसञ्चयचित्रेषु चन्दनागरुगन्धिषु।पाण्डुराभ्रप्रकाशेषु शुकसङ्घरूतेषुच।।2.88.6।।प्रासादवरवर्येषु शीतवत्सु सुगन्धिषु।उषित्वामेरुकल्पेषु कृतकाञ्चन भित्तिषु।।2.88.7।।गीतवादित्रनिर्घोषैर्वराभरणनिस्स्वनैः।मृदङ्गवरशब्दैश्च सततं प्रतिबोधितः।।2.88.8।।वन्दिभिर्वन्दितः काले बहुभि स्सूतमागधैः।गाथाभिरनुरूपाभि स्स्तुतिभिश्च परन्तपः।।2.88.9।।

શત્રુદમન રામ સદા ઉત્તમ પ્રાસાદોના શિખરો અને ઉપરના કક્ષોમાં વસતા—સુવર્ણ-રજતથી જડિત ભૂમિ પર, શ્રેષ્ઠ પાથરણાં પાથરેલા; પુષ્પોના ઢગલાથી શોભિત, ચંદન અને અગરુની સુગંધથી મહેકતા. તે મહાપ્રાસાદો ધવળ વાદળ સમ તેજસ્વી, તોતાના ઝુંડના કલરવથી ગુંજતા; શીતળ અને સુગંધિત, મેરુ સમ વૈભવશાળી, કૃતકાઞ્ચન ભિત્તિઓવાળા. ત્યાં ગીત-વાદ્યના નાદથી, આભૂષણોના મધુર ઝણકારથી અને મૃદંગના ઉત્તમ ધ્વનિથી તેઓ સતત જાગૃત થતા; અને યોગ્ય સમયે અનેક વંદી, સૂત અને માગધો યોગ્ય ગાથાઓ અને સ્તુતિઓથી પરંતપને વંદન કરતા.

Verse 8

प्रासादाग्रविमानेषु वलभीषु च सर्वदा।हैमराजतभौमेषु वरास्तरणशालिषु।।2.88.5।।पुष्पसञ्चयचित्रेषु चन्दनागरुगन्धिषु।पाण्डुराभ्रप्रकाशेषु शुकसङ्घरूतेषुच।।2.88.6।।प्रासादवरवर्येषु शीतवत्सु सुगन्धिषु।उषित्वामेरुकल्पेषु कृतकाञ्चन भित्तिषु।।2.88.7।।गीतवादित्रनिर्घोषैर्वराभरणनिस्स्वनैः।मृदङ्गवरशब्दैश्च सततं प्रतिबोधितः।।2.88.8।।वन्दिभिर्वन्दितः काले बहुभि स्सूतमागधैः।गाथाभिरनुरूपाभि स्स्तुतिभिश्च परन्तपः।।2.88.9।।

શત્રુદમન રામ સદા ઉત્તમ પ્રાસાદોના શિખરો અને ઉપરના કક્ષોમાં વસતા—સુવર્ણ-રજતથી જડિત ભૂમિ પર, શ્રેષ્ઠ પાથરણાં પાથરેલા; પુષ્પોના ઢગલાથી શોભિત, ચંદન અને અગરુની સુગંધથી મહેકતા. તે મહાપ્રાસાદો ધવળ વાદળ સમ તેજસ્વી, તોતાના ઝુંડના કલરવથી ગુંજતા; શીતળ અને સુગંધિત, મેરુ સમ વૈભવશાળી, કૃતકાઞ્ચન ભિત્તિઓવાળા. ત્યાં ગીત-વાદ્યના નાદથી, આભૂષણોના મધુર ઝણકારથી અને મૃદંગના ઉત્તમ ધ્વનિથી તેઓ સતત જાગૃત થતા; અને યોગ્ય સમયે અનેક વંદી, સૂત અને માગધો યોગ્ય ગાથાઓ અને સ્તુતિઓથી પરંતપને વંદન કરતા.

Verse 9

प्रासादाग्रविमानेषु वलभीषु च सर्वदा।हैमराजतभौमेषु वरास्तरणशालिषु।।2.88.5।।पुष्पसञ्चयचित्रेषु चन्दनागरुगन्धिषु।पाण्डुराभ्रप्रकाशेषु शुकसङ्घरूतेषुच।।2.88.6।।प्रासादवरवर्येषु शीतवत्सु सुगन्धिषु।उषित्वामेरुकल्पेषु कृतकाञ्चन भित्तिषु।।2.88.7।।गीतवादित्रनिर्घोषैर्वराभरणनिस्स्वनैः।मृदङ्गवरशब्दैश्च सततं प्रतिबोधितः।।2.88.8।।वन्दिभिर्वन्दितः काले बहुभि स्सूतमागधैः।गाथाभिरनुरूपाभि स्स्तुतिभिश्च परन्तपः।।2.88.9।।

શત્રુદમન રામ સદા ઉત્તમ પ્રાસાદોના શિખરો અને ઉપરના કક્ષોમાં વસતા—સુવર્ણ-રજતથી જડિત ભૂમિ પર, શ્રેષ્ઠ પાથરણાં પાથરેલા; પુષ્પોના ઢગલાથી શોભિત, ચંદન અને અગરુની સુગંધથી મહેકતા. તે મહાપ્રાસાદો ધવળ વાદળ સમ તેજસ્વી, તોતાના ઝુંડના કલરવથી ગુંજતા; શીતળ અને સુગંધિત, મેરુ સમ વૈભવશાળી, કૃતકાઞ્ચન ભિત્તિઓવાળા. ત્યાં ગીત-વાદ્યના નાદથી, આભૂષણોના મધુર ઝણકારથી અને મૃદંગના ઉત્તમ ધ્વનિથી તેઓ સતત જાગૃત થતા; અને યોગ્ય સમયે અનેક વંદી, સૂત અને માગધો યોગ્ય ગાથાઓ અને સ્તુતિઓથી પરંતપને વંદન કરતા.

Verse 10

अश्रद्धेयमिदं लोके न सत्यं प्रतिभाति मा।मुह्यते खलु मे भाव स्स्वप्नोऽयमिति मे मतिः।।।।

“આ લોકમાં આ વાત અવિશ્વસનીય છે; મને તો સાચી લાગતી નથી. મારું મન ખરેખર મોહમાં પડી ગયું છે—મને લાગે છે કે આ તો સ્વપ્ન સમાન છે.”

Verse 11

न नूनं दैवतं किंचित्कालेन बलवत्तरम्।यत्र दाशरथी रामो भूमावेव शयीत सः।।।।

નિશ્ચયે કાળથી વધુ બળવાન કોઈ દૈવી શક્તિ નથી; કારણ કે દશરથનંદન શ્રીરામને પણ નિર્વસ્ત્ર ધરતી પર જ શયન કરવું પડ્યું.

Verse 12

विदेहराजस्य सुता सीता च प्रियदर्शना।दयिता शयिता भूमौ स्नुषा दशरथस्य च।।।।

સીતા પણ—વિદેહરાજ જનકની પુત્રી, મનોહર દર્શનવાળી, પ્રિયતમ, અને દશરથની પ્રિય સ્નુષા—ધરતી પર જ શયન કરી હતી.

Verse 13

इयं शय्या मम भ्रातुरिदं हि परिवर्तितम्।स्थण्डिले कठिने सर्वं गात्रै र्विमृदितं तृणम्।।।।

આ મારા ભાઈની શય્યા છે; અહીં તેણે ખરેખર પડખાં ફેરવ્યાં. કઠિન સ્થંડિલ પર તેના અંગોથી સર્વ તૃણ દબાઈ ને ચપટી થઈ ગયું છે.

Verse 14

मन्ये साभरणा सुप्ता सीताऽस्मिञ्छयनोत्तमे।तत्र तत्र हि दृश्यन्ते सक्ताः कनकबिन्दवः।।।।

મને લાગે છે કે આ ઉત્તમ શય્યા પર સીતા આભૂષણો ધારણ કરીને સૂઈ હતી; કારણ કે અહીં ત્યાં સોનાના નાનાં કણો ચોંટેલા દેખાય છે.

Verse 15

उत्तरीयमिहाऽसक्तं सुव्यक्तं सीतया तदा।तथा ह्येते प्रकाशन्ते सक्ताः कौशेयतन्तवः।।।।

અહીં સીતા દ્વારા ત્યારે ઉપરનું વસ્ત્ર અટવાઈ ગયું હતું—એ સ્પષ્ટ છે; કારણ કે આ રેશમી તંતુઓ ચોંટેલા અને તેજસ્વી દેખાય છે.

Verse 16

मन्ये भर्तु स्सुखा शय्या येन बाला तपस्विनी।सुकुमारी सती दुःखं न हि विजानाति मैथिली।।।।

મને લાગે છે કે પતિની શય્યા તેને સુખદ લાગે છે; તેથી યુવા, કોમળ અને તપસ્વિની એવી માથિલી દુઃખને દુઃખ તરીકે જાણતી જ નથી.

Verse 17

हा हन्ताऽस्मि नृशंसोऽहं यत्सभार्यः कृते मम।ईदृशीं राघवश्शय्यामधिशेते ह्यनाथवत्।।।।

હાય હાય! હું તો નિર્દય છું; કારણ કે મારા કારણે રાઘવ પત્ની સહિત અનાથની જેમ આવી શય્યા પર શયન કરે છે.

Verse 18

सार्वभौमकुले जात स्सर्वलोकस्य सम्मतः।सर्वलोकप्रियस्त्यक्त्वा राज्यं सुखमनुत्तम्।।।।कथमिन्दीवरश्यामो रक्ताक्षः प्रियदर्शनः।सुखभागी न दुःखार्ह श्शयितो भुवि राघवः।।।।

સર્વભૌમ વંશમાં જન્મેલો, સર્વ લોકમાં માન્ય અને સર્વને પ્રિય—એવો ઇન્દીવર-શ્યામ, રક્તનેત્ર, મનોહર રાઘવ, અનન્ય સુખદ રાજ્ય ત્યજીને પણ, કેવી રીતે ધરતી પર શયન કરે? તે તો સુખનો ભાગી, દુઃખનો અયોગ્ય છે.

Verse 19

सार्वभौमकुले जात स्सर्वलोकस्य सम्मतः।सर्वलोकप्रियस्त्यक्त्वा राज्यं सुखमनुत्तम्।।2.88.18।।कथमिन्दीवरश्यामो रक्ताक्षः प्रियदर्शनः।सुखभागी न दुःखार्ह श्शयितो भुवि राघवः।।2.88.19।।

આ બધું સુક્ષ્મ રીતે સાંભળી, ભરત મંત્રીઓ સહિત ઇંગુદી વૃક્ષના મૂળ પાસે આવ્યા અને રામની શય્યા જોઈને સર્વ માતાઓને કહ્યું: “અહીં એ મહાત્મા રાત્રે ભૂમિ પર શયન કર્યા; આ સ્થાન પર તેમની પથારી દબાઈ ગઈ છે.”

Verse 20

धन्यः खलु महाभागो लक्ष्मण श्शुभलक्षणः।भ्रातरं विषमे काले यो राममनुवर्तते।।।।

ખરેખર ધન્ય છે મહાભાગી, શુભલક્ષણવાળો લક્ષ્મણ—જે વિપત્તિના કાળમાં ભાઈ રામને અનુસરે છે અને તેની સાથે અડગ રહે છે.

Verse 21

सिद्धार्था खलु वैदेही पतिं याऽनुगता वनम्।वयं संशयिता स्सर्वे हीनास्तेन महात्मना।।।।

નિશ્ચયે વૈદેહી સિદ્ધાર્થા છે, કારણ કે તે પતિને અનુસરી વનમાં ગઈ; પરંતુ અમે સૌ—એ મહાત્મા રામથી વિયોગી—ચિંતાભર્યા સંશયમાં રહી ગયા છીએ.

Verse 22

आकर्णधारा पृथिवी नौः इव प्रतिभाति मा।गते दशरथे स्वर्गं रामे चारण्यमाश्रिते।।।।

દશરથ સ્વર્ગે ગયા અને રામ વનમાં આશ્રયે ગયા પછી, આ સમગ્ર ધરતીરાજ્ય મને નાવિક વિના નૌકા જેવી જણાય છે.

Verse 23

न च प्रार्थयते कच्चिन्मनसापि वसुन्धराम्।वनेऽपि वसतस्तस्य बाहुवीर्याभिरक्षिताम्।।।।

વનમાં નિવાસ કરતાં હોવા છતાં, જેના ભુજબળે રક્ષિત આ ધરતીને મનમાં પણ કોઈ ઇચ્છે નહીં.

Verse 24

शून्यसंवरणारक्षामयन्त्रितहयद्विपाम्।अपावृतपुरद्वारां राजधानीमरक्षिताम्।।।।अप्रहृष्टबलां शून्यां विषमस्थामनावृताम्।शत्रवो नाभिमन्यन्ते भक्षान्विषकृतानिव।।।।

પ્રાચીરો પર રક્ષા શૂન્ય, ઘોડા-હાથી અયંત્રિત, નગરદ્વાર ખુલ્લાં—એવી અયોધ્યા રાજધાની અરક્ષિત છે; સૈન્ય નિરાનંદ, મનોબળ શૂન્ય, સ્થિતિ વિષમ અને ઉઘાડી. શત્રુઓ પણ તેને ગ્રહણ કરવા ઇચ્છતા નથી—વિષમિશ્રિત ભોજન સમાન.

Verse 25

शून्यसंवरणारक्षामयन्त्रितहयद्विपाम्।अपावृतपुरद्वारां राजधानीमरक्षिताम्।।2.88.24।।अप्रहृष्टबलां शून्यां विषमस्थामनावृताम्।शत्रवो नाभिमन्यन्ते भक्षान्विषकृतानिव।।2.88.25।।

આ વર્ણન પુનરાવર્તિત છે: દ્વાર ખુલ્લાં, પ્રાચીર-રક્ષા ક્ષીણ, સૈન્ય નિરાશ અને નગર ઉઘાડું—એવી પીડિત અયોધ્યાને શત્રુઓ પણ ગ્રહણ કરવા ટાળે છે, જાણે વિષમિશ્રિત ભોજન.

Verse 26

अद्यप्रभृति भूमौ तु शयिष्येऽहं तृणेषु वा।फलमूलाशनो नित्यं जटाचीराणि धारयन्।।।।

આજથી હું ધરતી પર કે તૃણ પર શયન કરીશ; નિત્ય ફળ-મૂલ ભોજન કરી, જટા અને વલ્કલ ધારણ કરીશ.

Verse 27

तस्यार्थमुत्तरं कालं निवत्स्यामि सुखं वने।तं प्रतिश्रवमामुच्य नास्य मिथ्या भविष्यति।।।।

તેણાં હિતાર્થે બાકી રહેલા સમય સુધી હું આનંદથી વનમાં નિવાસ કરીશ; એ પ્રતિજ્ઞા હું ધારણ કરું છું, જેથી તેની આપેલી વાણી મિથ્યા ન બને.

Verse 28

वसन्तं भ्रातुरर्थाय शत्रुघ्नो माऽनुवत्स्यति।लक्ष्मणेन सहत्वार्यो ह्ययोध्यां पालयिष्यति।।।।

ભાઈના હિત માટે હું વનમાં વસું છું; મારી પાછળ શત્રુઘ્ન પણ ત્યાં નિવાસ કરશે; અને આર્ય લક્ષ્મણ સાથે મળીને તે મહાનુભાવ અયોધ્યાનું પાલન કરશે.

Verse 29

अभिषेक्ष्यन्ति काकुत्स्थमयोध्यायां द्विजातयः।अपि मे देवताः कुर्युरिमं सत्यं मनोरथम्।।।।

અયોધ્યામાં દ્વિજાતિઓ કાકુત્સ્થવંશજને અભિષેક કરશે; દેવતાઓ મારા આ પ્રિય મનોભિલાષને સત્યરૂપે પૂર્ણ કરે.

Verse 30

प्रसाद्यमान श्शिरसा मया स्वयं बहुप्रकारं यदि नाभिपत्स्यते।ततोऽनुवत्स्यामि चिराय राघवम् वनेचरन्नार्हति मामुपेक्षितुम्।।।।

જો હું પોતે શિર નમાવી અનેક રીતે પ્રસન્નતા માગ્યા છતાં મારી વિનંતી સ્વીકારાય નહિ, તો હું રાઘવને લાંબા સમય સુધી અનુસરી વનમાં નિવાસ કરીશ; વનવાસી બનેલા મને તે યોગ્ય રીતે અવગણી શકશે નહિ.