Ayodhya Kanda Sarga 100 - Valmiki Ramayana | Gujarati | Vedapath

Valmiki

Ayodhya KandaSarga 10076 Verses

Sarga 100

शततमः सर्गः — Rāma Questions Bharata on Rājadharma (Governance, Counsel, and Public Welfare)

अयोध्याकाण्ड

અયોધ્યાકાંડના શતતમ સર્ગમાં રામ ભરતને તપસ્વી વેશમાં—જટાધારી, વલ્કલધારી, અત્યંત કૃશ—ભૂમિ પર પડી હાથ જોડેલા જુએ છે; તેની તેજસ્વિતા પ્રલયકાળના અસહ્ય સૂર્ય સમાન વર્ણવાય છે. રામ સ્નેહથી ભરતને આલિંગન કરી ઊભો કરે છે અને પછી ‘કચ્ચિત્’ કહી વારંવાર પૂછતાં દીર્ઘ પ્રશ્ન-ઉપદેશ આરંભે છે. પ્રથમ તે દશરથની સ્થિતિ, રાણીઓનું કુશળ, તથા વસિષ્ઠ અને અન્ય પુરોહિત-બ્રાહ્મણોનું યોગ્ય સન્માન થાય છે કે નહીં તે પૂછે છે. ત્યારબાદ રાજ્યધર્મનું સૂક્ષ્મ પરીક્ષણ કરે છે—યોગ્ય મંત્રીઓની પસંદગી અને મંત્રગોપન, સેનાપતિ વગેરેની યોગ્ય નિમણૂક, ગુપ્તચરો દ્વારા સમાચારસંગ્રહ, દંડનો ન્યાય્ય અને પ્રમાણબદ્ધ પ્રયોગ, કોષ-વ્યયમાં શિસ્ત, દુર્ગોની તૈયારી, સૈનિકોને સમયસર વેતન, ખેતી અને ગોધનની રક્ષા, રાજાની પ્રજાપ્રત્યે સુલભતા, અને નિષ્પક્ષ ન્યાય. રામ નાસ્તિક કૂતર્કથી સાવધાન કરે છે અને રાજદોષો ટાળવા કહે છે; શાસ્ત્રસંમત અને ગોપનીય પરામર્શ જ વિજયનું મૂળ છે એમ પ્રતિપાદે છે. ભ્રાતૃકરુણામાં ગૂંથાયેલો આ સર્ગ સંક્ષિપ્ત રાજ્યધર્મ-માર્ગદર્શિકા બની અંતે કહે છે કે ધર્મયુક્ત શાસન સ્વર્ગારોહણનું કારણ બને છે.

Shlokas

Verse 1

जटिलं चीरवसनं प्राञ्जलिं पतितं भुवि।ददर्श रामो दुर्दर्शं युगान्ते भास्करंयथा।।।।

રામે ભરતને જોયો—જટાધારી, ચીરવસ્ત્રધારી, અંજલિ બાંધી ભૂમિ પર પડેલો; યુગાંતકાળના ભાસ્કર સમો દુર્દર્શ દૃશ્ય.

Verse 2

कथंचिदभिविज्ञाय विवर्णवदनं कृशम्।भ्रातरं भरतं रामः परिजग्राह बाहुना।।।।

કેમકર કરીને ઓળખીને—વર્ણહીન મુખવાળો અને કૃશ થયેલો—ભાઈ ભરતને રામે પોતાના બાહુથી આલિંગનમાં લઈ લીધો.

Verse 3

आघ्राय रामस्तं मूर्ध्नि परिष्वज्य च राघवः।अङ्के भरतमारोप्य पर्यपृच्छत्समाहितः।।।।

રઘુકુલનંદન શ્રીરામે ભરતના મસ્તક પર ચુંબન કરી તેને હૃદયથી આલિંગન આપ્યું; પછી તેને પોતાની ગોદમાં બેસાડી, સ્થિર અને સંયમિત ચિત્તે કુશળક્ષેમ પૂછ્યું.

Verse 4

क्व नु तेऽभूत्पिता तात यदरण्यं त्वमागतः।न हि त्वं जीवतस्तस्य वनमागन्तुमर्हसि।।।।

હે તાત, તારો પિતા ક્યાં રહ્યો કે તું વનમાં આવ્યો છે? તે જીવતો હોય ત્યારે તને અરણ્યમાં આવવું યોગ્ય નથી.

Verse 5

चिरस्य बत पश्यामि दूराद्भरतमागतम्।दुष्प्रतीकमरण्येऽस्मिन् किं तात वनमागतः।।।।

અરે, ઘણાં સમય પછી દૂરથી ભરતને આવતો હું જોઈ રહ્યો છું—આ અરણ્યમાં તેનો ચહેરો ક્ષીણ અને થાકેલો દેખાય છે. હે પ્રિય ભાઈ, તું આ વનમાં કેમ આવ્યો?

Verse 6

कच्चिद्धारयते तात राजा यत्त्वमिहाऽगतः।कच्चिन्न दीन स्सहसा राजा लोकान्तरं गतः।।।।

પ્રિય તાત! હવે તું અહીં આવ્યો છે—રાજા હજી જીવિત છે ને? રાજા અચાનક નિરાશ થઈ લોકાંતર તો નથી પામ્યા ને?

Verse 7

कच्चित्सौम्य न ते राज्यं भ्रष्टं बालस्य शाश्वतम्।कच्चिच्छुश्रूषसे तात पितरं सत्यविक्रमम्।।।।

હે સૌમ્ય, તું હજી યુવાન છે; આશા છે કે તું રાજ્યને અપરિહાર્ય રીતે ભંગ કર્યો નથી. હે તાત, અને આશા છે કે તું સત્યવિક્રમી પિતાની યથાવત્ સેવા-શુશ્રૂષા કરે છે.

Verse 8

कच्चिद्धशरथो राजा कुशली सत्यसंङ्गरः।राजसूयाश्वमेधानामाहर्ता धर्मनिश्चयः।।।।

હું આશા રાખું છું કે રાજા દશરથ કુશળ છે—સત્યપ્રતિજ્ઞ, રાજસૂય અને અશ્વમેધ યજ્ઞોના આહર્તા, અને ધર્મનિશ્ચયમાં અડગ.

Verse 9

स कच्चिद्ब्राह्मणो विद्वान् धर्मनित्यो महाद्युतिः।इक्ष्वाकूणामुपाध्यायो यथावत्तात पूज्यते।।।।

હે તાત, ઇક્ષ્વાકુવંશના ઉપાધ્યાય એવા તે બ્રાહ્મણ—વિદ્વાન, ધર્મનિત્ય અને મહાતેજસ્વી—યથાવત્ રીતે યોગ્ય સન્માન પામે છે ને?

Verse 10

सा तात कच्चित्कौसल्या सुमित्रा च प्रजावती।सुखिनी कच्चिदार्या च देवी नन्दति कैकयी।।।।

“ભાઈ, કહો તો—કૌસલ્યા સુખી છે ને? અને સુમિત્રા પણ, સદ્ગુણ સંતાનોવાળી? તથા આર્યા દેવી કૈકેયી પણ સંતોષમાં આનંદિત છે ને?”

Verse 11

कच्चिद्विनयसम्पन्नः कुलपुत्रो बहुश्रुतः।अनसूयुरनुद्रष्टा सत्कृतस्ते पुरोहितः।।।।

“શું તું તારા પુરોહિતનું યથોચિત સન્માન કરે છે—વિનયસંપન્ન, કુલપુત્ર, બહુશ્રુત, અનસૂયુ, અને તને યોગ્ય માર્ગ દર્શાવનાર?”

Verse 12

कच्चिदग्निषु ते युक्तो विधिज्ञो मतिमानृजुः।हुतं च होष्यमाणं च काले वेदयते सदा।।।।

“શું તારા અગ્નિકર્મમાં નિયુક્ત વિધિજ્ઞ, મતિવાન અને ઋજુ ઋત્વિક સદા કાળે તને જણાવે છે—શું હવન થયું છે અને શું હજી કરવાનું બાકી છે?”

Verse 13

कच्चिद्देवान्पित्रून् मातृ़र्गुरून्पितृसमानपि।वृद्धांश्च तात वैद्यांश्च ब्राह्मणांश्चाभिमन्यसे।।।।

હે તાત ભાઈ, શું તું દેવો, પિતૃઓ, માતાઓ, ગુરુઓ, પિતૃતુલ્યજન, વૃદ્ધો, વૈદ્યો અને બ્રાહ્મણોનું યથોચિત સન્માન કરતો રહે છે?

Verse 14

इष्वस्त्रवरसम्पन्नमर्थशास्त्र विशारदम्।सुधन्वानमुपाध्यायं कच्चित्त्वं तात मन्यसे।।।।

હે તાત, ઉત્તમ ઇષુ-અસ્ત્રોમાં નિપુણ અને અર્થશાસ્ત્રમાં વિશારદ એવા ઉપાધ્યાય સુધન્વાન પ્રત્યે તું યથોચિત આદર રાખે છે ને?

Verse 15

कच्चिदात्मसमा श्शूरा श्श्रुतवन्तो जितेन्द्रियाः।कुलीनाश्चेङ्गितज्ञाश्च कृतास्ते तात मन्त्रिणः।।।।

હે તાત, શું તું તારા સમકક્ષ ગુણવાળા—શૂર, શ્રુતવાન, જિતેન્દ્રિય, કુલીન અને ઇંગિતજ્ઞ—એવા પુરુષોને મંત્રી તરીકે નિયુક્ત કર્યા છે?

Verse 16

मन्त्रो विजयमूलं हि राज्ञां भवति राघव।सुसंवृतो मन्त्रधरैरमात्यै श्शास्त्रकोविदैः।।।।

હે રાઘવ, રાજાઓ માટે વિજયનું મૂળ તો મંત્ર છે; ખાસ કરીને જ્યારે શાસ્ત્રકુશળ અને મંત્રગુપ્ત રાખનારા અમાત્યો દ્વારા તે સુસંવૃત રહે છે.

Verse 17

कच्चिन्निद्रावशं नैषीः कच्चित् कालेऽवबुध्यसे।कच्चिच्चापररात्रेषु चिन्तियस्यर्थनैपुणम्।।।।

શું તું નિદ્રાવશ થતો નથી ને? શું તું યોગ્ય કાળે જાગે છે? અને રાત્રિના ઉત્તરાર્ધમાં રાજ્યકાર્યની કુશળ રીતો વિષે વિચાર કરે છે?

Verse 18

कच्चिन्मन्त्रयसे नैकः कच्चिन्न बहुभिस्सह।कच्चित्ते मन्त्रितो मन्त्रो राष्ट्रं न परिधावति।।।।

કચ્ચિન્ તું એકલો જ મંત્રણા તો નથી કરતો? અને બહુજન સાથે એકસાથે તો નથી કરતો? તારા દ્વારા નિશ્ચિત કરાયેલો મંત્ર રાજ્યમાં ફેલાઈ ન જાય, એમ ગુપ્ત રહે છે ને?

Verse 19

कच्चिदर्थं विनिश्चित्य लघुमूलं महोदयम्।क्षिप्रमारभसे कर्तुं न दीर्घयसि राघव।।।।

હે રાઘવ (ભરત)! કચ્ચિદ્ તું અર્થને નિશ્ચય કરીને—જેમાં સાધન ઓછાં હોય છતાં લાભ મહાન થાય—તે કાર્ય તુરંત આરંભે છે ને? નિરર્થક વિલંબ તો નથી કરતો ને?

Verse 20

कच्चित्तु सुकृतान्येव कृतरूपाणि वा पुनः।विदुस्ते सर्वकार्याणि न कर्तव्यानि पार्थिवाः।।।।

કચ્ચિત્ અન્ય રાજાઓ તારા કાર્યોને ત્યારે જ જાણે છે જ્યારે તે સુકૃતરૂપે સિદ્ધ થઈ ગયા હોય—અથવા સિદ્ધિની કગાર પર હોય—એ રીતે કે જે હજી કરવાનું છે તે પહેલેથી જ તેમને પ્રગટ ન થાય?

Verse 21

कच्चिन्नतर्कैर्युक्त्या वा ये चाप्यपरिकीर्तिताः।त्वया वा तवामात्यैर्बुध्यते तात मन्त्रितम्।।।।

હે તાત! કચ્ચિન્ તારા કે તારા અમાત્યોના નિશ્ચિત કરેલા મંત્રને અન્ય લોકો તર્ક, અનુમાન કે અપ્રગટ ઉપાયો દ્વારા સમજી તો નથી જતા ને?

Verse 22

कच्चित्सहस्रान्मूर्खाणामेकमिच्छसि पण्डितम्।पण्डितो ह्यर्थकृच्छ्रेषु कुर्यान्निश्रेयसं महत्।।।।

શું તું હજાર મૂર્ખોને બાજુ પર રાખીને એક પણ પંડિતને પસંદ કરે છે? કારણ કે કઠિન સમયમાં પંડિત મહાન હિત અને પરમ કલ્યાણ સિદ્ધ કરે છે.

Verse 23

सहस्राण्यपि मूर्खाणां युद्युपास्ते महीपतिः।अथवाप्ययुतान्येव नास्ति तेषु सहायता।।।।

રાજા જો હજાર મૂર્ખો પાસે પણ સહાય માગે—અથવા દસ હજાર પાસે—તોય તેમામાં સાચી મદદ મળતી નથી.

Verse 24

एकोऽप्यमात्यो मेधावी शूरो दक्षो विचक्षणः।राजानं राजपुत्रं वा प्रापयेन्महतीं श्रियम्।।।।

મારો એક જ અમાત્ય જો મેધાવી, શૂર, દક્ષ અને વિચક્ષણ હોય, તો તે રાજા કે રાજપુત્રને પણ મહાન સમૃદ્ધિ સુધી પહોંચાડી શકે છે.

Verse 25

कच्चिन्मुख्या महात्स्वेव मध्यमेषु च मध्यमाः।जघन्याश्च जघन्येषु भृत्याः कर्मसु योजिताः।।।।

આશા છે કે તું સેવકોને કાર્ય મુજબ યોગ્ય રીતે નિયોજિત કર્યાં છે: મુખ્યને મહત્ત્વના કાર્યોમાં, મધ્યમને મધ્યમ ફરજોમાં, અને નબળાને નીચલા કામોમાં.

Verse 26

अमात्यानुपधातीतान्पितृपैतामहाञ्छुचीन्।श्रेष्ठांछ्रेष्ठेषुकच्चित्वं नियोजयसि कर्मसु।।।।

આશા છે કે તું ઉપધાથી અસ્પૃશ્ય, પિતૃ-પૈતામહ પરંપરાથી સેવાભાવી અને આચરણમાં શુદ્ધ એવા શ્રેષ્ઠ અમાત્યોને શ્રેષ્ઠ કાર્યોમાં નિયોજિત કરે છે.

Verse 27

कच्चिन्नोग्रेण दण्डेन भृशमुद्वेजितप्रजम्।राष्ट्रं तवानुजानन्ति मन्त्रिणः कैकयीसुत।।।।

હે કૈકેયીપુત્ર! શું તારા મંત્રીઓ તારા રાજ્યને સ્વીકારી સમર્થન આપે છે? અને શું કઠોર દંડથી પ્રજાજન અતિશય વ્યાકુળ થતા નથી?

Verse 28

कच्चित्त्वां नावजानन्ति याजकाः पतितं यथा।उग्रप्रतिग्रहीतारं कामयानमिव स्त्रियः।।।।

શું યાજકો તને પતિત પુરુષ સમાન તુચ્છ નથી ગણતા—કઠોર કે અયોગ્ય ગ્રહણ-પ્રતિગ્રહના કારણે? અને શું સ્ત્રીઓ તને કામાન્ધ પુરુષ સમાન તિરસ્કારતી નથી?

Verse 29

उपायकुशलं वैद्यं भृत्यसंदूषणे रतम्।शूरमैश्वर्यकामं च यो न हन्ति स हन्यते।।।।

ઉપાયોમાં કુશળ, શાસ્ત્રજ્ઞ વૈદ્ય સમાન ચતુર, સેવકોને ભ્રષ્ટ કરવામાં રત, અને શૂર છતાં ઐશ્વર્યલોભી—એવા પુરુષને રાજા જો ન મારે, તો અંતે પોતે જ વિનાશ પામે છે.

Verse 30

कच्चिद्धृष्टश्च शूरश्च मतिमान् धृतिमान् शुचिः।कुलीनश्चानुरक्तश्च दक्षस्सेनापतिः कृतः।।।।

શું તું સેનાપતિ તરીકે એવો પુરુષ નિયુક્ત કર્યો છે કે જે નિર્ભય અને શૂર, બુદ્ધિમાન અને ધૈર્યવાન, શુચિ, કુલીન, અનુરક્ત તથા કાર્યકુશળ હોય?

Verse 31

बलवन्तश्च कच्चित्ते मुख्या युध्दविशारदाः।दृष्टापदाना विक्रान्तास्त्वया सत्कृत्यमानिताः।।।।

શું તું તારા મુખ્ય, બળવાન, યુદ્ધવિશારદ, કાર્યોમાં પરખાયેલા અને પરાક્રમી સૈનિકોને યોગ્ય સન્માન તથા સત્કાર આપે છે, જેથી તેઓ તારા દ્વારા માનિત અનુભવે?

Verse 32

कच्चिद्बलस्य भक्तं च वेतनं च यथोचितम्।सम्प्राप्तकालं दातव्यं ददासि न विलम्बसे।।।।

શું તું સેનાને યોગ્ય ભક્ત (રાશન) અને યથોચિત વેતન સમયસર આપે છે, જે દેવું છે તે યોગ્ય કાળે વિલંબ વિના ચૂકવે છે?

Verse 33

कालातिक्रमणाच्चैव भक्तवेतनयोर्भृताः।भर्तुः कुप्यन्ति दुष्यन्ति सोऽनर्थ स्सुमहान् स्मृतः।।।।

ભક્ત અને વેતન સમય વટાવી મોડું પડવાથી સેવકો પોતાના ભર્તા પર ક્રોધિત થાય છે, વિમુખ બને છે; આ બહુ મોટું અનર્થ (વિપત્તિ) ગણાય છે.

Verse 34

कच्चित्सर्वेऽनुरक्तास्त्वां कुलपुत्राः प्रधानतः।कच्चित्प्राणां स्तवार्थेषु सन्त्यजन्ति समाहिताः।।।।

શું બધા કુલપુત્રો—વિશેષ કરીને પ્રધાન અને પ્રતિષ્ઠિત—તારા પ્રત્યે અનુરક્ત છે? અને શું તેઓ સ્થિર ચિત્તે તારા હિતાર્થે પ્રાણ ત્યાગ કરવા પણ તૈયાર છે?

Verse 35

कच्चिज्जानपदो विद्वान्दक्षिणः प्रतिभानवान्।यथोक्तवादी दूतस्ते कृतो भरत पण्डितः।।।।

હે ભરત! શું તું તારો દૂત એવો પંડિત નિમ્યો છે કે જે દેશનો જ હોય, વિદ્વાન, દક્ષ, સુહૃદભાવવાળો, પ્રતિભાશાળી અને જેમ કહ્યું તેમ જ અહેવાલ આપનાર હોય?

Verse 36

कच्चिदष्टादशान्येषु स्वपक्षे दश पञ्च च।त्रिभिस्त्रिभिरविज्ञातैर्वेत्सि तीर्थानि चारकैः।।।।

કચ્ચિત્ તું અજ્ઞાતરૂપ ચરોથી—દરેક કાર્યસ્થાને ત્રણ-ત્રણ નિયુક્ત કરીને—શત્રુપક્ષના અઢાર અને પોતાના પક્ષના પંદર મુખ્ય તીર્થસ્થાનો/પદાધિકારોની વાતો જાણતો રહે છે?

Verse 37

कच्चिद्व्यपास्तानहितान्प्रतियातांश्च सर्वदा।दुर्बलाननवज्ञाय वर्तसे रिपुसूदन।।।।

હે રિપુસૂદન, કચ્ચિત્ તું સદા સાવધાન રહીને—એકવાર હાંકી કાઢેલા અને ફરી પાછા ફરેલા શત્રુઓને, તેઓ દુર્બળ દેખાય તોય, કદી અવગણતો નથી ને?

Verse 38

कच्चिन्न लौकायतिकान्ब्राह्मणांस्तात सेवसे।।अनर्थकुशला ह्येते बालाः पण्डितमानिनः।।।।

હે તાત, કચ્ચિત્ તું લોકાયતવાદી, સંશયી એવા બ્રાહ્મણોની સંગત કરતો નથી ને? એ તો અનર્થમાં કુશળ—બાળસમાન છતાં પોતાને પંડિત માનનારા છે.

Verse 39

धर्मशास्त्रेषु मुख्येषु विद्यमानेषु दुर्बुधाः।बुद्धिमान्वीक्षिकीं प्राप्य निरर्थं प्रवदन्ति ते।।।।

મુખ્ય ધર્મશાસ્ત્રો વિદ્યમાન હોવા છતાં, તે દુર્બુદ્ધિજન વીક્ષિકી (વિતંડા-તર્ક) પકડીને નિરર્થક જ બોલ્યા કરે છે.

Verse 40

वीरैरध्युषितां पूर्वमस्माकं तात पूर्वकैः।सत्यनामां दृढ द्वारां हस्त्यश्वरथसङ्कुलाम्।।।।ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यै स्स्वकर्मनिरतैस्सदा।जितेन्द्रियैर्महोत्साहैर्वृतामार्यै स्सहस्रशः।।।।प्रासादैर्विविधाकारैर्वृतां वैद्यजनाकुलाम्।कच्चित्सुमुदितां स्फीतामयोध्यां परिरक्षसि।।।।

હે તાત, શું તું અયોધ્યાનું રક્ષણ કરે છે—જે સત્યનામા છે—અમારા પૂર્વજ વીરો દ્વારા પૂર્વે વસાવેલી અને સંરક્ષિત, દૃઢ દ્વારોવાળી, હાથી-ઘોડા-રથોથી ભરપૂર; સ્વધર્મમાં સદા રત, જિતેન્દ્રિય અને મહોત્સાહી બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય અને વૈશ્યોના હજારો આર્યજનોથી ઘેરાયેલી; વિવિધ આકારના પ્રાસાદોથી શોભિત અને વૈદ્ય તથા વિદ્વાન લોકોથી સમૃદ્ધ—એવી સ્ફીત અને સુમુદિત અયોધ્યા શું સુરક્ષિત છે?

Verse 41

वीरैरध्युषितां पूर्वमस्माकं तात पूर्वकैः।सत्यनामां दृढ द्वारां हस्त्यश्वरथसङ्कुलाम्।।2.100.40।।ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यै स्स्वकर्मनिरतैस्सदा।जितेन्द्रियैर्महोत्साहैर्वृतामार्यै स्सहस्रशः।।2.100.41।।प्रासादैर्विविधाकारैर्वृतां वैद्यजनाकुलाम्।कच्चित्सुमुदितां स्फीतामयोध्यां परिरक्षसि।।2.100.42।।

હે રાઘવ, શું જનપદ સ્ફીત અને સુખથી વસે છે? સૈંકડો ચૈત્યોથી યુક્ત, સુવ્યવસ્થિત વસાહતવાળો અને જનસમૂહથી ભરેલો; દેવસ્થાનો, પ્રપાઓ અને તળાવો દ્વારા શોભિત; આનંદિત નર-નારીથી ભરપૂર અને સમારોહ-ઉત્સવોની શોભાથી દીપ્ત; સીમાઓ સુકૃષ્ટ, પશુસંપત્તિથી યુક્ત અને હિંસાથી રહિત; રમ્ય, વરસાદ પર નિર્ભર ન હોય એવો, શ્વાપદોથી રહિત; સર્વ ભયોથી મુક્ત અને ખાણોથી શોભિત; પાપી મનુષ્યોથી વિવર્જિત અને મારા પૂર્વજોના કાળની જેમ સુસુરક્ષિત—શું એવો જનપદ સુખે વસે છે?

Verse 42

હે તાત, અમારા પૂર્વજ વીરો દ્વારા પૂર્વે વસાવવામાં અને રક્ષવામાં આવેલી, સત્યનામા, દૃઢ દ્વારોવાળી, હાથી-ઘોડા-રથોથી ભરપૂર; બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય અને વૈશ્ય—સ્વધર્મમાં સદા નિરત, જીતેન્દ્રિય અને મહોત્સાહી આર્યોના હજારો સમૂહોથી ઘેરાયેલી; વિવિધ આકારના પ્રાસાદોથી શોભિત અને વૈદ્ય તથા વિદ્વાનજનોથી સમૃદ્ધ—એવી આનંદિત અને સમૃદ્ધ અયોધ્યાનું તું સુપરી રીતે પરિરક્ષણ કરે છે ને?

Verse 43

कच्चिच्चैत्यशतैर्जुष्ट स्सुनिविष्टजनाकुलः।देवस्थानैः प्रपाभिश्च तटाकैश्चोपशोभितः।।।।प्रहृष्टनरनारीकस्समाजोत्सवशोभितः।सुकृष्टसीमा पशुमान्हिंसाभिः परिवर्जितः।।।।अदेवमातृको रम्य श्श्वापदैः परिवर्जितः।परित्यक्तो भयैस्सर्वैः खनिभिश्चोपशोभितः।।।।विवर्जितो नरैः पापैर्मम पूर्वै स्सुरक्षितः।कच्चिज्जनपदस्स्फीतः सुखं वसति राघव।।।।

Verse 44

कच्चिच्चैत्यशतैर्जुष्ट स्सुनिविष्टजनाकुलः।देवस्थानैः प्रपाभिश्च तटाकैश्चोपशोभितः।।2.100.43।।प्रहृष्टनरनारीकस्समाजोत्सवशोभितः।सुकृष्टसीमा पशुमान्हिंसाभिः परिवर्जितः।।2.100.44।।अदेवमातृको रम्य श्श्वापदैः परिवर्जितः।परित्यक्तो भयैस्सर्वैः खनिभिश्चोपशोभितः।।2.100.45।।विवर्जितो नरैः पापैर्मम पूर्वै स्सुरक्षितः।कच्चिज्जनपदस्स्फीतः सुखं वसति राघव।।2.100.46।।

હે મહાપ્રાજ્ઞ, કચ્ચિત્ તું બુદ્ધિ દ્વારા ઇન્દ્રિયજય, દૈવ અને માનુષ કારણોથી ઉપજતા ઉપદ્રવોનું વિવેક, ષાડ્ગુણ્ય નીતિ, કર્તવ્યરૂપ રાજ્યકર્મ અને વિંશતિવર્ગ, તેમજ પ્રકૃતિમંડળ—આ બધું યથાવત્ અનુમોદન કરીને આચરે છે ને? અને યાત્રા તથા દંડવિધાનની યોગ્ય વ્યવસ્થા, તેમજ સંધિ અને વિગ્રહ—આ દ્વિ માર્ગો પણ તું યોગ્ય રીતે અપનાવે છે ને?

Verse 45

શું તે રમ્ય ભૂમિ વરસાદ પર નિર્ભર ન હોય એવી, શ્વાપદોથી રહિત, સર્વ પ્રકારના ભયોથી મુક્ત, અને ખાણોથી વધુ શોભિત છે?

Verse 46

શું જનપદ પાપી મનુષ્યોથી વિવર્જિત, મારા પૂર્વજોની જેમ સુસુરક્ષિત, અને—હે રાઘવ—સ્ફીત બની પ્રજા સુખથી વસે છે?

Verse 47

कच्चित्ते दयितास्सर्वे कृषिगोरक्षजीविनः।वार्तायां संश्रितस्तात लोको हि सुखमेधते।।।।

શું તને પ્રિય એવા બધા લોકો—જે ખેતી અને ગોરક્ષણથી જીવન નિર્વાહ કરે છે—સુસ્થ છે? હે તાત, વાર્તા (ઉત્પાદક જીવનોપાર્જન) પર આધાર રાખે ત્યારે લોકો સુખથી સમૃદ્ધ થાય છે.

Verse 48

तेषां गुप्तिपरीहारैः कच्चित्ते भरणं कृतम्।रक्ष्या हि राज्ञा धर्मेण सर्वे विषयवासिनः।।।।

શું તું તેમની રક્ષા કરીને અને કષ્ટો દૂર કરીને તેમનું પાલન-પોષણ સુનિશ્ચિત કર્યું છે? કારણ કે રાજ્યમાં વસતા સર્વ પ્રજાજનોનું ધર્માનુસાર રાજાએ અવશ્ય રક્ષણ કરવું જોઈએ.

Verse 49

कच्चिस्त्रिय स्सान्त्वयसि कच्चित्ताश्च सुरक्षिताः।कच्चिन्न श्रद्धास्यासां कच्चिद्गुह्यं न भाषसे।।।।

શું તું સ્ત્રીઓને સાંત્વના આપે છે અને શું તેઓ સુરક્ષિત છે? અને શું તું તેમની વાતોમાં અતિ વિશ્વાસ ન રાખે છે તથા તેમને ગુપ્ત વાતો ન કહે છે?

Verse 50

कच्चिन्नागवनं गुप्तं कच्चित्ते सन्ति धेनुकाः।कच्चिन्न गणिकाश्वानां कुञ्जराणां च तृप्यसि।।।।

શું હાથીવન સારી રીતે રક્ષિત છે, અને શું તારી પાસે પૂરતી દૂધાળ ગાયો છે? અને શું તું ઘોડીઓ અને હાથીઓ વિષયે માત્ર જેટલું છે એટલામાં સંતોષ ન માને, પરંતુ રાજસંપત્તિ પૂરતી રાખે છે?

Verse 51

कच्चिद्दर्शयसे नित्यं मनुष्याणां विभूषितम्।उत्थायोत्थाय पूर्वाह्णे राजपुत्र महापथे।।।।

હે રાજપુત્ર, શું તું દરરોજ વહેલી સવારે વારંવાર ઊઠીને મહામાર્ગ પર મનુષ્યોને—સુશોભિત રૂપે—દર્શન આપે છે?

Verse 52

कच्चिन्न सर्वे कर्मान्ताः प्रत्यक्षास्तेऽविशङ्कया।सर्वे वा पुनरुत्सृष्टा मध्यमेवात्र कारणम्।।।।

કચ્ચિત્ તારા સર્વ કર્મચારી નિર્ભયપણે સીધા તારી સમક્ષ આવે છે ને? અને શું તેઓને અતિશય દૂર પણ રાખવામાં આવતા નથી? અહીં મધ્યમ માર્ગ જ યોગ્ય કારણ અને નીતિ છે.

Verse 53

कच्चित्सर्वाणि दुर्गाणि धनधान्यायुधोदकैः।यन्त्रैश्च परिपूर्णानि तथा शिल्पिधनुर्धरैः।।।।

કચ્ચિત્ સર્વ દુર્ગો ધન, ધાન્ય, આયુધ અને જળથી પરિપૂર્ણ છે ને? તેમજ રક્ષણ-યંત્રો સાથે શિલ્પીઓ અને ધનુર્ધરો પણ પૂરતા પ્રમાણમાં છે ને?

Verse 54

आयस्ते विपुलः कच्चित्कच्चिदल्पतरो व्ययः।अपात्रेषु न ते कच्चित्कोशो गच्छति राघव।।।।

હે રાઘવ! કચ્ચિત્ તારો આય (આવક) વિશાળ છે ને, અને વ્યય અલ્પ છે? અને કચ્ચિત્ અપાત્રોમાં તારો કોશ (રાજકોષ) વ્યર્થ રીતે ન જાય?

Verse 55

देवतार्थे च पित्रर्थेब्राह्मणाभ्यागतेषु च।योधेषु मित्रवर्गेषु कच्चिद्गच्छति ते व्ययः।।।।

કચ્ચિત્ તારો વ્યય દેવકાર્યે અને પિતૃકાર્યે, બ્રાહ્મણો તથા અતિથિઓના સત્કારમાં, તેમજ યોધાઓ અને મિત્રવર્ગના યોગ્ય પોષણમાં થાય છે ને?

Verse 56

कच्चिदार्यो विशुद्धात्मा क्षारित श्चापरकर्मणा।अपृष्ट श्शास्त्रकुशलैर्न लोभाद्वध्यते शुचिः।।।।

કચ્ચિત્ આર્ય, વિશુદ્ધાત્મા અને શুচિ પુરુષ—પરકર્મથી ઉપજેલી નિંદાથી કલંકિત થયો હોય તો પણ—શાસ્ત્રકુશળોને પૂછ્યા વિના, લોભવશ થઈ, અયોગ્ય રીતે વધ ન કરવામાં આવે છે ને?

Verse 57

गृहीतश्चैव पृष्टश्च काले दृष्टस्सकारणः।कच्चिन्न मुच्यते चोरो धनलोभान्नरर्षभ।।।।

હે નરશ્રેષ્ઠ! જે ચોર સમય પર પકડાયો, ધરપકડ થયો, પૂછપરછ થયો અને પુરાવાથી દોષિત ઠર્યો—તેને ધનલોભે કરીને છોડવામાં તો નથી આવતો ને?

Verse 58

व्यसने कच्चिदाढ्यस्य दुर्गतस्य च राघव।अर्थं विरागाः पश्यन्ति तवामात्या बहुश्रुताः।।।।

હે રાઘવ! આપત્તિના સમયમાં ધનવાન હોય કે દરિદ્ર—તારા બહુશ્રુત અમાત્યો નિષ્પક્ષ રહીને વિષયનું પરીક્ષણ કરે છે ને?

Verse 59

यानि मिथ्याभिशस्तानां पतन्त्यश्रूणि राघव।तानि पुत्रान्पशून्घ्नन्ति प्रीत्यर्थमनुशासतः।।।।

હે રાઘવ! જે ખોટા આરોપિતોના આંસુ પડે છે—અને રાજા માત્ર પોતાની પ્રીતિ માટે દંડ આપે—તે આંસુ રાજાના પુત્રો અને પશુધનનો નાશ કરે છે.

Verse 60

कच्चिद्वृद्धांश्च बालांश्च वैद्यामुख्यांश्च राघव।दानेन मनसा वाचा त्रिभिरेतैर्बुभूषसे।।।।

હે રાઘવ! વૃદ્ધો, બાળકો અને વિદ્વાનોમાં શ્રેષ્ઠ—એમને દાનથી, શુભભાવથી અને મધુર વાણીથી પોષી રાજ્યનું કલ્યાણ તું ઇચ્છે છે ને?

Verse 61

कच्चिद्गुरूंश्च वृद्धांश्च तापसान् देवतातिथीन्।चैत्यांश्च सर्वान्सिध्दार्थान्ब्राह्मणांश्च नमस्यसि।।।।

શું તું ગુરુઓ તથા વૃદ્ધો, તપસ્વીઓ, દેવતાઓ અને અતિથિઓ, સર્વ ચૈત્ય-તીર્થો, સિદ્ધપુરુષો તથા બ્રાહ્મણોને યથોચિત નમસ્કાર કરીને પૂજા-સન્માન કરે છે?

Verse 62

कच्चिदर्थेन वा धर्ममर्थं धर्मेण वा पुनः।उभौ वा प्रीतिलोभेन कामेन च न बाधसे।।।।

મને આશા છે કે તું ધન માટે ધર્મને, કે ધર્મ માટે ધનને—અથવા બંનેને—સુખલોભ અને કામવાસનાના વશ થઈ કદી પણ હાનિ પહોંચાડતો નથી.

Verse 63

कच्चिदर्थं च धर्मं च कामं च जयतां वर।विभज्य काले कालज्ञ सर्वान्वरद सेवसे।।।।

હે જયશ્રેષ્ઠ, કાળને ઓળખનાર અને વરદાનદાતા, શું તું સમયનું યોગ્ય વિભાજન કરીને ધર્મ, અર્થ અને કામ—આ ત્રિવર્ગ—સર્વનું સમ્યક્ પાલન-સેવા કરે છે?

Verse 64

कच्चित्ते ब्राह्मणा श्शर्म सर्वशास्त्रार्थकोविदाः।आशंसन्ते महाप्राज्ञ पौरजानपदैस्सह।।।।

હે મહાપ્રાજ્ઞ, સર્વ શાસ્ત્રોના અર્થમાં નિપુણ એવા બ્રાહ્મણો—નગરવાસી અને જનપદવાસીઓ સાથે—શું તારા કલ્યાણ અને સુખની કામના કરે છે?

Verse 65

नास्तिक्यमनृतं क्रोधं प्रमादं दीर्घसूत्रताम्।अदर्शनं ज्ञानवतामालस्यं पञ्चवृत्तिताम्।।।।एकचिन्तनमर्थानामनर्थज्ञैश्च मन्त्रणम्।निश्चितानामनारम्भं मन्त्रस्यापरिरक्षणम्।।।।मङ्गलाद्यप्रयोगं च प्रत्युत्थानं च सर्वतः।कच्चित्वं वर्जयस्येतान्राजदोषांश्चतुर्दश।।।।

હે રાજન, શું તું ચૌદ રાજદોષોનો ત્યાગ કરે છે—નાસ્તિક્ય, અસત્ય, ક્રોધ, પ્રમાદ, દીર્ઘસૂત્રતા, જ્ઞાનીજનનો તિરસ્કાર, આળસ, પંચેન્દ્રિયવિષયોમાં આસક્તિ; રાજ્યકાર્યમાં એકલો વિચાર કરવો; અયોગ્યો સાથે મંત્રણા; નક્કી કરેલા કાર્યનો આરંભ ન કરવો; મંત્રનું રક્ષણ ન કરવું; મંગલાચારનો ત્યાગ; અને સર્વત્ર એકસાથે શત્રુઓ પર અવિચાર્ય આક્રમણ કરવું?

Verse 66

नास्तिक्यमनृतं क्रोधं प्रमादं दीर्घसूत्रताम्।अदर्शनं ज्ञानवतामालस्यं पञ्चवृत्तिताम्।।2.100.65।।एकचिन्तनमर्थानामनर्थज्ञैश्च मन्त्रणम्।निश्चितानामनारम्भं मन्त्रस्यापरिरक्षणम्।।2.100.66।।मङ्गलाद्यप्रयोगं च प्रत्युत्थानं च सर्वतः।कच्चित्वं वर्जयस्येतान्राजदोषांश्चतुर्दश।।2.100.67।।

Verse 67

હે રાઘવ, મહાપ્રાજ્ઞ! શું તું તત્ત્વથી નીતિશાસ્ત્રના આ વિભાગોને યથાવત્ જાણે છે અને પ્રયોગમાં મૂકે છે—દશ, પંચ અને ચતુર્વર્ગ; સપ્તવર્ગ, અષ્ટવર્ગ અને ત્રિવર્ગ; વિદ્યાની ત્રણે શાખાઓ; બુદ્ધિથી ઇન્દ્રિયજય; ષાડ્ગુણ્ય નીતિ; દૈવ અને માનુષથી ઉત્પન્ન આપત્તિઓ; ‘કૃત્ય’ નામે કર્તવ્યો; વિંશતિવર્ગ; પ્રકૃતિમંડળ અને મંડલચક્ર; યાત્રા તથા દંડવિધાન; અને સંધિ-વિગ્રહ—શાંતિ અને યુદ્ધના બે માર્ગ?

Verse 68

दशपञ्चचतुर्वर्गान्सप्तवर्गं च तत्त्वतः।अष्टवर्गं त्रिवर्गं च विद्यास्तिस्रश्च राघव।।।।इन्द्रियाणां जयं बुद्ध्या षाड्गुण्यं दैवमानुषम्।कृत्यं विंशतिवर्गं च तथा प्रकृतिमण्डलम्।।।।यात्रादण्डविधानं च द्वियोनी सन्धिविग्रहौ।कच्चिदेतान्महाप्राज्ञ यथावदनुमन्यसे।।।।

Verse 69

दशपञ्चचतुर्वर्गान्सप्तवर्गं च तत्त्वतः।अष्टवर्गं त्रिवर्गं च विद्यास्तिस्रश्च राघव।।2.100.68।।इन्द्रियाणां जयं बुद्ध्या षाड्गुण्यं दैवमानुषम्।कृत्यं विंशतिवर्गं च तथा प्रकृतिमण्डलम्।।2.100.69।।यात्रादण्डविधानं च द्वियोनी सन्धिविग्रहौ।कच्चिदेतान्महाप्राज्ञ यथावदनुमन्यसे।।2.100.70।।

Verse 70

હે મહારાજ, પ્રસન્ન થઈને આ જ અન્ન ગ્રહણ કરો, જે અત્યારે અમે ભોજન કરીએ છીએ; કારણ કે મનુષ્ય જે અન્ન ભોગવે છે, તેની સાથે સંકળાયેલા દેવતાઓ પણ એ જ અન્ન સ્વીકારે છે.

Verse 71

मन्त्रिभिस्त्वं यथोद्दिष्टैश्चतुर्भिस्त्रिभिरेव वा।कच्चित्समस्तैर्व्यस्तैश्च मन्त्रं मन्त्रयसे मिथः।।।।

નિર્ધારિત પ્રમાણે ત્રણ કે ચાર મંત્રીઓ સાથે—સમસ્તરૂપે પણ અને વ્યક્તિગતરૂપે પણ—શું તું પરસ્પર ગુપ્ત મંત્રણા કરે છે, જેથી નીતિ પરિક્ષિત રહે અને મંત્ર સુરક્ષિત રહે?

Verse 72

कच्चित्ते सफला वेदाः कच्चित्ते सफलाः क्रियाः।कच्चित्ते सफला दाराः कच्चित्ते सफलं श्रुतम्।।।।

શું તારા વેદાધ્યયન ફળવાન થયા છે? શું તારા કર્મો સફળ થયા છે? શું તારો ગૃહસ્થાશ્રમ ફળ્યો છે? અને શું શાસ્ત્રશ્રવણથી પ્રાપ્ત જ્ઞાન તારા આચરણમાં સાર્થક બુદ્ધિ બની પ્રગટ્યું છે?

Verse 73

कच्चिदेषैव ते बुद्धिर्यथोक्ता मम राघव।आयुष्या च यशस्या च धर्मकामार्थ संहिता।।।।

હે રાઘવ! શું તારી બુદ્ધિ મારી કહેલી વાત પ્રમાણે જ સ્થિર છે—જે આયુષ્યવર્ધક, યશવર્ધક, અને ધર્મ-કામ-અર્થ સાથે સુસંગત છે?

Verse 74

यां वृत्तिं वर्तते तातो यां च नः प्रपितामहाः।तां वृत्तिं वर्तसे कच्चिद्याच सत्पथगा शुभा।।।।

હે તાત, અમારા પિતા જે આચરણ કરે છે અને અમારા પ્રપિતામહો જે સદાચાર પાળતા આવ્યા છે—સત્પથગામી, શુભ એવી એ જ વૃત્તિ તું પણ નિશ્ચયે પાળે છે ને?

Verse 75

कच्चित्स्वादु कृतं भोज्यमेको नाश्नासि राघव।कच्चिदाशंसमानेभ्यो मित्रेभ्य स्सम्प्रयच्छसि।।।।

હે રાઘવ (ભરત), તું સ્વાદિષ્ટ ભોજન એકલો જ તો નથી ખાતો ને? અને જે મિત્રોએ ઇચ્છા દર્શાવી છે તેમને તું યોગ્ય રીતે વહેંચી આપતો રહે છે ને?

Verse 76

राजा तु धर्मेण हि पालयित्वा महामतिर्दण्डधरः प्रजानाम्।अवाप्य कृत्स्नां वसुधां यथावदितश्च्युत स्स्वर्गमुपैति विद्वान्।।।।

પરંતુ રાજા—મહામતિ, પ્રજાનો દંડધારી—ધર્મપૂર્વક યથાવિધી રાજ્યપાલન કરીને અને સમગ્ર વસુધા પર યોગ્ય રીતે અધિકાર પ્રાપ્ત કરીને, આ લોકથી વિયોગ પામ્યા પછી વિદ્વાન નિશ્ચયે સ્વર્ગને પામે છે.

Frequently Asked Questions

What specific ethical dilemma or action is presented in this Sarga?

The pivotal action is Bharata’s self-abasing arrival in ascetic form and Rama’s compassionate embrace, followed by Rama’s ethical scrutiny of Bharata’s rule—testing whether governance remains righteous, confidential, and welfare-oriented despite dynastic upheaval.

What is the philosophical takeaway (Upadesha) of this chapter's dialogue?

The upadeśa is that victory and legitimacy rest on dharma-guided administration: guarded counsel, competent appointments, proportional punishment, impartial justice, and protection of livelihoods; a ruler who governs righteously secures both worldly stability and transcendent merit.

Which geographical or cultural landmarks are highlighted here?

Ayodhyā and the wider janapada are mapped through civic-religious and infrastructural markers—caityas, devasthānas, prapās, taṭākas, forts, elephant preserves, and mines—signaling a culturally ordered and materially sustained polity.

Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.

App Store Google Play

Continue reading in the Vedapath app

Open in App

App Store Google Play