Sarga 14
सत्यपाशः — Kaikeyi’s Demand and the Noose of the King’s Promise
अयोध्याकाण्ड
અયોધ્યાકાંડના ચૌદમા સર્ગમાં કૈકેયી અને દશરથ વચ્ચેનો સંવાદ ધર્મબદ્ધ કરાર સમો બની રાજ્યાભિષેકનો સંકટ વધુ ઘેરો કરે છે. શોકથી અચેતન સમા, વ્યથિત રાજાને જોઈ કૈકેયી વચન આપેલા વરનું પાલન કરાવવાનો આગ્રહ રાખે છે અને રાજા પાછા ફરે તો આત્મવિનાશ કરીશ એવી ધમકી આપે છે. દશરથને ઇન્દ્રના ‘સત્યપાશ’માં બંધાયેલા બલિ સમાન પ્રતિજ્ઞાના બંધનમાં ફસાયેલો દર્શાવ્યો છે; ધર્મબાધ્યતા અને શોકથી તેનું મન-દેહ અસ્થિર થાય છે. દશરથ કઠોર વચનો કહી કૈકેયીને ધિક્કારે છે અને પોતાના અંત્યકર્મોની પણ કલ્પના કરે છે. રામના અભિષેકમાં અવરોધ કરશો તો કૈકેયી અને તેનો પુત્ર મારી ‘સલિલક્રિયા’ ન કરે એવી ચેતવણી આપે છે. એ વચ્ચે પ્રભાત થાય છે અને અભિષેકની વિધિ-વ્યવસ્થા આગળ વધે છે—ગુરુ વસિષ્ઠ સર્વ મંગલ સામગ્રી સાથે મહેલમાં પ્રવેશે છે; અયોધ્યા ધોયેલા માર્ગો, પુષ્પમાળાઓની શોભા અને ચંદન-ધૂપની સુગંધથી ઉત્સવમય બને છે. અંદરની આપત્તિથી અજાણ સુમંત્ર પ્રાતઃકાળની રૂઢ જાગરણ-સ્તુતિથી રાજાની પ્રશંસા કરે છે, અને તેથી દશરથનો શોક ફરી ઊભરાય છે. ત્યારબાદ કૈકેયી સુમંત્રને રામને બોલાવવા મોકલે છે અને રાજાને માત્ર આનંદની ઉત્કંઠાથી નિદ્રાક્લાંત બતાવે છે—આ રીતે કથા રામ સામે વરદાનની માંગના પ્રત્યક્ષ સામનાની દિશામાં આગળ વધે છે.
Shlokas
Verse 1
पुत्रशोकार्दितं पापा विसंज्ञं पतितं भुवि।विवेष्टमानमुद्वीक्ष्य सैक्ष्वाकमिदमब्रवीत्।।।।
પુત્રશોકથી પીડિત, પાપિણી સ્ત્રીએ ઇક્ષ્વાકુ વંશના રાજાને ભૂમિ પર બેભાન પડીને તડફડતો જોઈ, આ વચનો કહ્યા.
Verse 2
पापं कृत्वैव किमिदं मम संश्रुत्य संश्रवम्।शेषे क्षितितले सन्नः स्थित्यां स्थातुं त्वमर्हसि।।।।
શું આ એવું છે જાણે તું પાપ કર્યું હોય? મેં આપેલા વચન-વરદાન અંગેનો મારો ઉત્તર સાંભળીને તું શોકાતુર થઈ ધરતી પર કેમ પડી છે? તને તારા રાજપદમાં અડગ ઊભા રહેવું શોભે છે.
Verse 3
आहु स्सत्यं हि परमं धर्मं धर्मविदो जनाः।सत्यमाश्रित्य हि मया त्वं च धर्मं प्रबोधितः।।।।
ધર્મના જાણકારો કહે છે કે સત્ય જ પરમ ધર્મ છે; અને સત્યનો આશ્રય લઈને મેં તને પણ તારા ધર્મમાં પ્રબોધિત કર્યો છે.
Verse 4
संश्रुत्य शैब्यश्श्येनाय स्वां तनुं जगतीपतिः।प्रदाय पक्षिणे राज न्जगाम गतिमुत्तमाम्।।।।
હે રાજન્, ધરતીના સ્વામી શૈબ્યે પ્રતિજ્ઞા પાળી પોતાનું જ શરીર શ્યેનને અર્પણ કર્યું; અને તે દ્વારા ઉત્તમ ગતિને પ્રાપ્ત થયો.
Verse 5
तथा ह्यलर्कस्तेजस्वी ब्राह्मणे वेदपारगे।याचमाने स्वके नेत्रे उद्धृत्याविमना ददौ।।।।
તેમ જ તેજસ્વી રાજા અલર્કે—વેદપારંગત બ્રાહ્મણ યાચના કરતાં—પોતાના નેત્રો ઉપાડી, અચળ મનથી તેને અર્પણ કર્યા.
Verse 6
सरितां तु पतिस्स्वल्पां मर्यादां सत्यमन्वितः।सत्यानुरोधात्समये स्वां वेलां नातिवर्तते।।।।
સત્યનિષ્ઠ એવો સમુદ્ર—નદીઓનો પતિ—ભલે તેની મર્યાદા ઓછી હોય, તો પણ સત્યના અનુસંધાનથી સમય આવે ત્યારે પોતાની વેલાને કદી લાંઘતો નથી.
Verse 7
सत्यमेकपदं ब्रह्म सत्ये धर्मः प्रतिष्टितः।सत्यमेवाक्षया वेदा सत्येनैवाप्यते स्परम्।।।।
સત્ય એક શબ્દમાં બ્રહ્મ છે; સત્યમાં ધર્મ પ્રતિષ્ઠિત છે. સત્ય જ અક્ષય વેદ છે, અને સત્યથી જ પરમ પદ પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 8
सत्यं समनुवर्तस्व यदि धर्मे धृता मतिः।सफलस्स वरो मेऽस्तु वरदो ह्यसि सत्तम।।।।
જો તારી બુદ્ધિ ધર્મમાં સ્થિર હોય, તો સત્યનું અનુસરણ કર; મારી પાસે આપેલો વર સફળ થાઓ—કારણ કે હે સત્તમ, તું વરદાતા છે.
Verse 9
धर्मस्यैहाभिकामार्थं मम चैवाभिचोदनात्।प्रव्राजय सुतं रामं त्रिःखलु त्वां ब्रवीम्यहम्।।।।
આ પ્રસંગે ધર્મના હિત માટે અને મારી પ્રેરણાથી, તારા પુત્ર રામને વનવાસે મોકલ; હું તને ખરેખર ત્રણ વાર કહું છું.
Verse 10
समयं च ममार्येमं यदि त्वं न करिष्यसि।अग्रतस्ते परित्यक्ता परित्यक्ष्यामि जीवितम्।।।।
હે આર્ય! જો તું મારા આ કરારને પૂર્ણ ન કરેશ, તો તારી આંખો સામે ત્યજાઈને હું તારા સમક્ષ પ્રાણત્યાગ કરી દઈશ.
Verse 11
एवं प्रचोदितो राजा कैकेय्या निर्विशङ्कया।नाशकत्पाशमुन्मोक्तुं बलिरिन्द्रकृतं यथा।।।।
નિર્ભય અને નિઃશંક કૈકેયી દ્વારા આમ પ્રેરિત થતાં રાજા પોતાના વચનના પાશમાંથી છૂટકી ન શક્યા—જેમ ઇન્દ્રકૃત ફાંસમાં બંધાયેલ બલિ.
Verse 12
उद्भ्रान्तहृदयश्चापि विवर्णवदनोऽभवत्।स धुर्योवैपरिस्पन्दन्युगचक्रान्तरं यथा।।।।
હૃદય ઉદ્વેગથી ધબકતું થયું અને મુખ વર્ણહીન પડી ગયું; જુગમાં જોડાયેલ ધુર્ય પશુ જેમ જુગ અને ચક્ર વચ્ચે કંપે તેમ તે અસ્થિર થઈ કંપી ઊઠ્યો.
Verse 13
विह्वलाभ्यां च नेत्राभ्यामपश्यन्निव भूपतिः।कृच्छ्राद्धैर्येण संस्तभ्य कैकेयीमिदमब्रवीत्।।।।
વિક્ષુબ્ધ નેત્રોથી જાણે કશું દેખાતું ન હોય તેમ ભૂપતિ; ભારે કષ્ટે ધૈર્ય સંભાળી, કૈકેયીને આ વચન બોલ્યા.
Verse 14
यस्ते मन्त्रकृतः पाणिरग्नौ पापे मया धृतः।तं त्यजामि स्वजं चैव तव पुत्रं त्वया सह।।।।
અરે પાપિની! મંત્રસાક્ષી અગ્નિ સમક્ષ મેં જે તારો હાથ ધાર્યો હતો, તે બંધન હું ત્યજી દઉં છું; તને અને તારા સાથે મારા જન્મેલા પુત્રને પણ ત્યજું છું.
Verse 15
प्रयाता रजनी देवि सूर्यस्योदयनंप्रति।अभिषेकं गुरुजनस्त्वरयिष्यति मां ध्रुवम्।।।।
દેવી! રાત વીતી ગઈ છે, સૂર્યોદય નજીક છે; ગુરુજન અને વડીલો નિશ્ચયે મને અભિષેક માટે ત્વરિત કરવા દબાણ કરશે.
Verse 16
रामाभिषेकसंभारैस्तदर्थमुपकल्पितैः।रामः कारयितव्यो मे मृतस्य सलिलक्रियाम्।।।।
રામાભિષેક માટે જે સામગ્રી તૈયાર કરાઈ છે, એ જ સામગ્રીથી—હું મરી ગયા પછી—રામે મારી સલિલક્રિયા, જલતર્પણવિધિ કરવી પડશે.
Verse 17
त्वया सपुत्रया नैव कर्तव्या सलिलक्रिया।व्याहन्ताऽस्यशुभाचारे यदि रामाभिषेचनम्।।।।
હે દુષ્ચરિત્ર સ્ત્રી! જો તું રામના અભિષેકમાં વિઘ્ન ઊભું કરશે, તો મારા અવસાન પછી મારી માટે તું અને તારો પુત્ર જલતર્પણની ક્રિયા કદી ન કરશો.
Verse 18
न च शक्तोऽस्म्यहं द्रष्टुं दृष्ट्वा पूर्वं तथासुखम्।हतहर्षं निरानन्दं पुनर्जनमवाङ्मुखम्।।।।
પૂર્વે પ્રજાને અતિ આનંદિત જોઈ હતી; હવે તેમને ફરી હર્ષહીન, નિરાનંદ, મુખ નીચે ઝુકાવેલા જોઈ શકતો નથી.
Verse 19
तां तथा ब्रुवतस्तस्य भूमिपस्य महात्मनः।प्रभाता शर्वरी पुण्या चन्द्रनक्षत्रशालिनी।।।।
એ મહાત્મા ભૂપતિ તેણીને એમ કહી રહ્યા હતા, તે સમયે ચંદ્ર-નક્ષત્રોથી શોભિત પવિત્ર રાત વીતીને પ્રભાત થઈ ગઈ.
Verse 20
ततः पापसमाचारा कैकेयी पार्थिवं पुनः।उवाच परुषं वाक्यं वाक्यज्ञा रोषमूर्छिता।।।।
પછી પાપાચારી કૈકેયી—વાણીમાં નિપુણ અને ક્રોધથી મૂર્છિત—ફરી રાજાને કઠોર વચન બોલી.
Verse 21
किमिदं भाषसे राजन्वाक्यं गररुजोपमम्।आनाययितुमक्लिष्टं पुत्रं राममिहार्हसि।।।।
હે રાજન્, તું વિષવેદના સમાન કઠોર વચન કેમ બોલે છે? તારે તો અક્ષુણ્ણ એવા પોતાના પુત્ર શ્રીરામને અહીં તરત બોલાવવો યોગ્ય છે.
Verse 22
स्थाप्य राज्ये मम सुतं कृत्वा रामं वनेचरम्।निस्सपत्नां च मां कृत्वा कृतकृत्यो भविष्यसि।।।।
મારા પુત્રને રાજ્યમાં સ્થાપિત કરીને, શ્રીરામને વનવાસી બનાવીને, અને મને નિઃસપત્ના કરીને જ તું કૃતકૃત્ય બનશે.
Verse 23
स नुन्न इव तीक्ष्णेन प्रतोदेन हयोत्तमः।राजा प्रचोदितोऽभीक्ष्णं कैकेयीमिदमब्रवीत्।।।।
તેના વારંવાર પ્રેરણાથી, તીક્ષ્ણ પ્રતોદથી હાંકાયેલા ઉત્તમ ઘોડા સમાન રાજાએ કૈકેયીને આ વચન કહ્યું.
Verse 24
धर्मबन्धेन बध्दोऽस्मि नष्टा च मम चेतना।ज्येष्ठं पुत्रं प्रियं रामं द्रष्टुमिच्छामि धार्मिकम्।।।।
હું ધર્મના બંધનથી બંધાયેલો છું અને મારી ચેતના નષ્ટ થઈ ગઈ છે; ધર્માત્મા એવા મારા પ્રિય જ્યેષ્ઠ પુત્ર શ્રીરામને જોવા ઇચ્છું છું.
Verse 25
ततः प्रभातां रजनीमुदिते च दिवाकरे।पुण्ये नक्षत्रयोगे च मुहूर्ते च समाहिते।।।।वसिष्ठो गुणसम्पन्न श्शिष्यै परिवृतस्तदा।उपगृह्याशु सम्भारान्प्रविवेश पुरोत्तमम्।।।।
પછી રાત વીતી ગઈ અને સૂર્ય ઉગ્યો; પુણ્ય નક્ષત્રયોગ અને શુભ, સમાહિત મુહૂર્ત આવી પહોંચ્યો. ત્યારે ગુણસમ્પન્ન વશિષ્ઠ ઋષિ શિષ્યો વડે ઘેરાયેલા, વિધિ-સામગ્રી ત્વરિત એકત્ર કરી, ઉત્તમ મહેલમાં પ્રવેશ્યા.
Verse 26
ततः प्रभातां रजनीमुदिते च दिवाकरे।पुण्ये नक्षत्रयोगे च मुहूर्ते च समाहिते।।2.14.25।।वसिष्ठो गुणसम्पन्न श्शिष्यै परिवृतस्तदा। उपगृह्याशु सम्भारान्प्रविवेश पुरोत्तमम्।।2.14.26।।
પછી રાત વીતી ગઈ અને સૂર્ય ઉગ્યો; પુણ્ય નક્ષત્રયોગ અને શુભ, સમાહિત મુહૂર્ત આવી પહોંચ્યો. ત્યારે ગુણસમ્પન્ન વશિષ્ઠ ઋષિ શિષ્યો વડે ઘેરાયેલા, વિધિ-સામગ્રી ત્વરિત એકત્ર કરી, ઉત્તમ મહેલમાં પ્રવેશ્યા.
Verse 27
सिक्तसम्मार्जितपथां पताकोत्तम भूषिताम्।विचित्रकुसुमाकीर्णां नानास्रग्भिर्विराजिताम्।।।।संहृष्टमनुजोपेतां समृद्धविपणापणाम्।महोत्सवसमाकीर्णां राघवार्थे समुत्सुकाम्।।।।चन्दनागरुधूपैश्च सर्वतः प्रतिधूपिताम्।तां पुरीं समतिक्रम्य पुरन्दरपुरोपमाम्।।।।।ददर्शान्तःपुरश्रेष्ठं नानाद्विजगणायुतम्।पौरजानपदाकीर्णं ब्राह्मणैरुपशोभितम्।।।।यज्ञविद्भि स्सुसम्पूर्णं सदस्यैः परमद्विजैः।
તેણે એવી નગરી જોઈ કે જેના માર્ગો છાંટીને સ્વચ્છ કરાયેલા હતા, ઉત્તમ ધ્વજપતાકાઓથી શોભિત, વિવિધ રંગના પુષ્પોથી છવાયેલી અને નાનાવિધ હારમાળાઓથી ઝગમગતી હતી.
Verse 28
सिक्तसम्मार्जितपथां पताकोत्तम भूषिताम्।विचित्रकुसुमाकीर्णां नानास्रग्भिर्विराजिताम्।।2.14.27।।संहृष्टमनुजोपेतां समृद्धविपणापणाम्। महोत्सवसमाकीर्णां राघवार्थे समुत्सुकाम्।।2.14.28।।चन्दनागरुधूपैश्च सर्वतः प्रतिधूपिताम्। तां पुरीं समतिक्रम्य पुरन्दरपुरोपमाम्।।।2.14.29।।ददर्शान्तःपुरश्रेष्ठं नानाद्विजगणायुतम्।पौरजानपदाकीर्णं ब्राह्मणैरुपशोभितम्।।2.14.30।। यज्ञविद्भि स्सुसम्पूर्णं सदस्यैः परमद्विजैः।
તે આનંદિત જનસમૂહોથી ભરપૂર હતી, સમૃદ્ધ બજારો અને દુકાનોથી યુક્ત, મહોત્સવોમાં છલકાતી—રાઘવ (રામ)ના હિતાર્થે ઉત્સુક બની હતી.
Verse 29
सिक्तसम्मार्जितपथां पताकोत्तम भूषिताम्।विचित्रकुसुमाकीर्णां नानास्रग्भिर्विराजिताम्।।2.14.27।।संहृष्टमनुजोपेतां समृद्धविपणापणाम्। महोत्सवसमाकीर्णां राघवार्थे समुत्सुकाम्।।2.14.28।।चन्दनागरुधूपैश्च सर्वतः प्रतिधूपिताम्। तां पुरीं समतिक्रम्य पुरन्दरपुरोपमाम्।।।2.14.29।।ददर्शान्तःपुरश्रेष्ठं नानाद्विजगणायुतम्।पौरजानपदाकीर्णं ब्राह्मणैरुपशोभितम्।।2.14.30।। यज्ञविद्भि स्सुसम्पूर्णं सदस्यैः परमद्विजैः।
ચંદન અને અગરુના ધૂપથી સર્વત્ર સુગંધિત, પુરંદર (ઇન્દ્ર)ની અમરાવતી સમી તે નગરીને વટાવી તેઓ આગળ વધ્યા.
Verse 30
सिक्तसम्मार्जितपथां पताकोत्तम भूषिताम्।विचित्रकुसुमाकीर्णां नानास्रग्भिर्विराजिताम्।।2.14.27।।संहृष्टमनुजोपेतां समृद्धविपणापणाम्। महोत्सवसमाकीर्णां राघवार्थे समुत्सुकाम्।।2.14.28।।चन्दनागरुधूपैश्च सर्वतः प्रतिधूपिताम्। तां पुरीं समतिक्रम्य पुरन्दरपुरोपमाम्।।।2.14.29।।ददर्शान्तःपुरश्रेष्ठं नानाद्विजगणायुतम्।पौरजानपदाकीर्णं ब्राह्मणैरुपशोभितम्।।2.14.30।। यज्ञविद्भि स्सुसम्पूर्णं सदस्यैः परमद्विजैः।
તેણે અંતઃપુરના શ્રેષ્ઠ વિભાગને જોયો—અਨੇક દ્વિજસમૂહોથી ભરેલો, નગરવાસી અને ગ્રામજનોથી છલકાતો, અને બ્રાહ્મણોથી શોભિત; યજ્ઞવિધિમાં નિપુણ, પરમ દ્વિજ એવા સભાસદોથી સુસંપન્ન હતો.
Verse 31
तदन्तःपुरमासाद्य व्यतिचक्राम तं जनम्।।।।वसिष्ठः परमप्रीतः परमर्षिर्विवेश च।
અંતઃપુરમાં પહોંચીને, પરમર્ષિ વશિષ્ઠ અત્યંત પ્રસન્ન થઈ, લોકોની ભીડને ચીરી અંદર પ્રવેશ્યા.
Verse 32
सत्वपश्यद्विनिष्क्रान्तं सुमन्त्रं नाम सारथिम्।।।।द्वारे मनुजसिंहस्य सचिवं प्रियदर्शनम्।
ત્યારે તેમણે મનુજસિંહ (દશરથ)ના દ્વારે, સુમંત્ર નામના સારથી—પ્રિયદર્શન મંત્રી અને સચિવ—બહાર નીકળતા જોયા.
Verse 33
तमुवाच महातेजा स्सूतपुत्रं विशारदम्।।वसिष्ठः क्षिप्रमाचक्ष्व नृपतेर्मामिहागतम्।
મહાતેજસ્વી વશિષ્ઠે તે કુશળ સારથિપુત્રને કહ્યું: “હે વિશારદ, તું તુરંત રાજાને અહીં મારા આગમનની જાણ કર.”
Verse 34
इमे गङ्गोदकघटा स्सागरेभ्यश्च काञ्चनाः।।।।औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमागतम्।सर्वबीजानि गन्धाश्च रत्नानि विविधानि च।।।।क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भास्सुमनसः पयः।अष्टौ च कन्या रुचिरा मत्तश्च वरवारणः।।।।चतुरश्वो रथश्श्रीमान्निस्त्रिंशो धनुरुत्तमम्।वाहनं नरसंयुक्तं छत्रं च शशिसन्निभम्।।।।श्वेते च वालव्यजने भृङ्गारुश्च हिरण्मयः।हेमदामपिनध्दश्च ककुद्मान्पाण्डुरो वृषः।।।।केसरी च चतुर्दंष्ट्रो हरिश्रेष्ठो महाबलः।सिंहासनं व्याघ्रतनु स्समिद्धश्च हुताशनः।।।।सर्ववादित्रसङ्घाश्च वेश्याश्चालङ्कृता स्स्त्रयः।आचार्या ब्राह्मणा गावः पुण्याश्च मृगपक्षिणः।।।।पौरजानपदश्रेष्ठा नैगमाश्च गणै स्सह।एते चान्ये च बहवो नीयमानाः प्रियंवदाः।।।।अभिषेकाय रामस्य सह तिष्ठन्ति पार्थिवैः।
અહીં ગંગાજળથી ભરેલા ઘટો છે અને સમુદ્રોથી લવાયેલાં જળવાળા કાંસ્ય-સુવર્ણ પાત્રો છે. અભિષેકાર્થે ઔદુમ્બર કાઠનું શુભ પીઠ આવ્યું છે. સર્વ પ્રકારનાં બીજ, સુગંધ દ્રવ્યો અને વિવિધ રત્નો; મધ, દહીં, ઘી, લાજા, દર્ભ, પુષ્પો અને દૂધ; આઠ મનોહર કન્યાઓ અને મદમસ્ત શ્રેષ્ઠ હાથી; ચાર ઘોડાં જોડાયેલો શ્રીમંત રથ, તલવાર અને ઉત્તમ ધનુષ; વહનકારો સાથે પાલકી અને પૂર્ણચંદ્ર સમ છત્ર; બે શ્વેત ચામર અને સુવર્ણ ભૃંગાર; સુવર્ણહારથી શોભિત કૂબડવાળો પાંડુર વૃષભ; ચાર દાંતવાળો કેસરિયો સિંહ અને મહાબલવાન શ્રેષ્ઠ અશ્વ; સિંહાસન, વ્યાઘ્રચર્મ અને સમિધ્ધથી પ્રજ્વલિત હવનાગ્નિ; સર્વ વાદ્યોનાં સમૂહો, અલંકૃત વેશ્યાઓ તથા સ્ત્રીઓ; આચાર્યો, બ્રાહ્મણો, ગાયો અને પુણ્ય મૃગ-પક્ષીઓ; શ્રેષ્ઠ નાગરિકો-ગ્રામ્યજન અને નૈગમો પોતાના ગણો સાથે—આ અને અન્ય અનેક મધુરવચન બોલતા લોકો, રાજાઓ સાથે, રામના અભિષેક માટે અહીં એકત્ર ઊભા છે.
Verse 35
इमे गङ्गोदकघटा स्सागरेभ्यश्च काञ्चनाः।।2.14.34।।औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमागतम्।सर्वबीजानि गन्धाश्च रत्नानि विविधानि च।।2.14.35।।क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भास्सुमनसः पयः। अष्टौ च कन्या रुचिरा मत्तश्च वरवारणः।।2.14.36।।चतुरश्वो रथश्श्रीमान्निस्त्रिंशो धनुरुत्तमम्। वाहनं नरसंयुक्तं छत्रं च शशिसन्निभम्।।2.14.37।।श्वेते च वालव्यजने भृङ्गारुश्च हिरण्मयः। हेमदामपिनध्दश्च ककुद्मान्पाण्डुरो वृषः।।2.14.38।।केसरी च चतुर्दंष्ट्रो हरिश्रेष्ठो महाबलः। सिंहासनं व्याघ्रतनु स्समिद्धश्च हुताशनः।।2.14.39।।सर्ववादित्रसङ्घाश्च वेश्याश्चालङ्कृता स्स्त्रयः। आचार्या ब्राह्मणा गावः पुण्याश्च मृगपक्षिणः।।2.14.40।।पौरजानपदश्रेष्ठा नैगमाश्च गणै स्सह। एते चान्ये च बहवो नीयमानाः प्रियंवदाः।।2.14.41।।अभिषेकाय रामस्य सह तिष्ठन्ति पार्थिवैः।
અભિષેકાર્થે ઉદુંબર કાષ્ઠનું શુભ ભદ્રપીઠ લાવવામાં આવ્યું છે; તેમજ સર્વ પ્રકારનાં બીજ, સુગંધિત દ્રવ્યો અને વિવિધ રત્નો પણ એકત્ર કરાયા છે.
Verse 36
इमे गङ्गोदकघटा स्सागरेभ्यश्च काञ्चनाः।।2.14.34।।औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमागतम्।सर्वबीजानि गन्धाश्च रत्नानि विविधानि च।।2.14.35।।क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भास्सुमनसः पयः। अष्टौ च कन्या रुचिरा मत्तश्च वरवारणः।।2.14.36।।चतुरश्वो रथश्श्रीमान्निस्त्रिंशो धनुरुत्तमम्। वाहनं नरसंयुक्तं छत्रं च शशिसन्निभम्।।2.14.37।।श्वेते च वालव्यजने भृङ्गारुश्च हिरण्मयः। हेमदामपिनध्दश्च ककुद्मान्पाण्डुरो वृषः।।2.14.38।।केसरी च चतुर्दंष्ट्रो हरिश्रेष्ठो महाबलः। सिंहासनं व्याघ्रतनु स्समिद्धश्च हुताशनः।।2.14.39।।सर्ववादित्रसङ्घाश्च वेश्याश्चालङ्कृता स्स्त्रयः। आचार्या ब्राह्मणा गावः पुण्याश्च मृगपक्षिणः।।2.14.40।।पौरजानपदश्रेष्ठा नैगमाश्च गणै स्सह। एते चान्ये च बहवो नीयमानाः प्रियंवदाः।।2.14.41।।अभिषेकाय रामस्य सह तिष्ठन्ति पार्थिवैः।
મધુ, દહીં, ઘી, લાજા, દર્ભ, સુમન (ફૂલો) અને દૂધ તૈયાર છે; તેમજ આઠ સુંદર કન્યાઓ અને મસ્ત અવસ્થાનો શ્રેષ્ઠ હાથી પણ લાવવામાં આવ્યો છે.
Verse 37
इमे गङ्गोदकघटा स्सागरेभ्यश्च काञ्चनाः।।2.14.34।।औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमागतम्।सर्वबीजानि गन्धाश्च रत्नानि विविधानि च।।2.14.35।।क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भास्सुमनसः पयः। अष्टौ च कन्या रुचिरा मत्तश्च वरवारणः।।2.14.36।।चतुरश्वो रथश्श्रीमान्निस्त्रिंशो धनुरुत्तमम्। वाहनं नरसंयुक्तं छत्रं च शशिसन्निभम्।।2.14.37।।श्वेते च वालव्यजने भृङ्गारुश्च हिरण्मयः। हेमदामपिनध्दश्च ककुद्मान्पाण्डुरो वृषः।।2.14.38।।केसरी च चतुर्दंष्ट्रो हरिश्रेष्ठो महाबलः। सिंहासनं व्याघ्रतनु स्समिद्धश्च हुताशनः।।2.14.39।।सर्ववादित्रसङ्घाश्च वेश्याश्चालङ्कृता स्स्त्रयः। आचार्या ब्राह्मणा गावः पुण्याश्च मृगपक्षिणः।।2.14.40।।पौरजानपदश्रेष्ठा नैगमाश्च गणै स्सह। एते चान्ये च बहवो नीयमानाः प्रियंवदाः।।2.14.41।।अभिषेकाय रामस्य सह तिष्ठन्ति पार्थिवैः।
ચાર ઘોડાં જોડાયેલો શ્રીમંત રથ તૈયાર છે; તેમજ તલવાર અને ઉત્તમ ધનુષ્ય પણ; નરોથી સંયુક્ત વાહન (પાલકી) અને ચંદ્રસમાન છત્ર પણ તૈયાર કરાયું છે.
Verse 38
इमे गङ्गोदकघटा स्सागरेभ्यश्च काञ्चनाः।।2.14.34।।औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमागतम्।सर्वबीजानि गन्धाश्च रत्नानि विविधानि च।।2.14.35।।क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भास्सुमनसः पयः। अष्टौ च कन्या रुचिरा मत्तश्च वरवारणः।।2.14.36।।चतुरश्वो रथश्श्रीमान्निस्त्रिंशो धनुरुत्तमम्। वाहनं नरसंयुक्तं छत्रं च शशिसन्निभम्।।2.14.37।।श्वेते च वालव्यजने भृङ्गारुश्च हिरण्मयः। हेमदामपिनध्दश्च ककुद्मान्पाण्डुरो वृषः।।2.14.38।।केसरी च चतुर्दंष्ट्रो हरिश्रेष्ठो महाबलः। सिंहासनं व्याघ्रतनु स्समिद्धश्च हुताशनः।।2.14.39।।सर्ववादित्रसङ्घाश्च वेश्याश्चालङ्कृता स्स्त्रयः। आचार्या ब्राह्मणा गावः पुण्याश्च मृगपक्षिणः।।2.14.40।।पौरजानपदश्रेष्ठा नैगमाश्च गणै स्सह। एते चान्ये च बहवो नीयमानाः प्रियंवदाः।।2.14.41।।अभिषेकाय रामस्य सह तिष्ठन्ति पार्थिवैः।
બે શ્વેત વાલવ્યજન (ચામર) છે, અને સોનાનો ભૃંગારુ (છાંટણી પાત્ર) પણ; તેમજ સોનાની માળા ધારણ કરેલો ફિક્કો, કૂબડવાળો વृषભ પણ લાવવામાં આવ્યો છે.
Verse 39
इमे गङ्गोदकघटा स्सागरेभ्यश्च काञ्चनाः।।2.14.34।।औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमागतम्।सर्वबीजानि गन्धाश्च रत्नानि विविधानि च।।2.14.35।।क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भास्सुमनसः पयः। अष्टौ च कन्या रुचिरा मत्तश्च वरवारणः।।2.14.36।।चतुरश्वो रथश्श्रीमान्निस्त्रिंशो धनुरुत्तमम्। वाहनं नरसंयुक्तं छत्रं च शशिसन्निभम्।।2.14.37।।श्वेते च वालव्यजने भृङ्गारुश्च हिरण्मयः। हेमदामपिनध्दश्च ककुद्मान्पाण्डुरो वृषः।।2.14.38।।केसरी च चतुर्दंष्ट्रो हरिश्रेष्ठो महाबलः। सिंहासनं व्याघ्रतनु स्समिद्धश्च हुताशनः।।2.14.39।।सर्ववादित्रसङ्घाश्च वेश्याश्चालङ्कृता स्स्त्रयः। आचार्या ब्राह्मणा गावः पुण्याश्च मृगपक्षिणः।।2.14.40।।पौरजानपदश्रेष्ठा नैगमाश्च गणै स्सह। एते चान्ये च बहवो नीयमानाः प्रियंवदाः।।2.14.41।।अभिषेकाय रामस्य सह तिष्ठन्ति पार्थिवैः।
ચાર મહાદંષ્ટ્રાવાળો કેસરી સિંહ હાજર છે, અને શ્રેષ્ઠ જાતિનો મહાબલી ઘોડો પણ; સિંહાસન, વ્યાઘ્રચર્મ અને સમિદ્ધ હુતાશન (પવિત્ર અગ્નિ) પણ તૈયાર છે.
Verse 40
इमे गङ्गोदकघटा स्सागरेभ्यश्च काञ्चनाः।।2.14.34।।औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमागतम्।सर्वबीजानि गन्धाश्च रत्नानि विविधानि च।।2.14.35।।क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भास्सुमनसः पयः। अष्टौ च कन्या रुचिरा मत्तश्च वरवारणः।।2.14.36।।चतुरश्वो रथश्श्रीमान्निस्त्रिंशो धनुरुत्तमम्। वाहनं नरसंयुक्तं छत्रं च शशिसन्निभम्।।2.14.37।।श्वेते च वालव्यजने भृङ्गारुश्च हिरण्मयः। हेमदामपिनध्दश्च ककुद्मान्पाण्डुरो वृषः।।2.14.38।।केसरी च चतुर्दंष्ट्रो हरिश्रेष्ठो महाबलः। सिंहासनं व्याघ्रतनु स्समिद्धश्च हुताशनः।।2.14.39।।सर्ववादित्रसङ्घाश्च वेश्याश्चालङ्कृता स्स्त्रयः। आचार्या ब्राह्मणा गावः पुण्याश्च मृगपक्षिणः।।2.14.40।।पौरजानपदश्रेष्ठा नैगमाश्च गणै स्सह। एते चान्ये च बहवो नीयमानाः प्रियंवदाः।।2.14.41।।अभिषेकाय रामस्य सह तिष्ठन्ति पार्थिवैः।
સર્વ પ્રકારના વાદ્યોના વાદકોના સમૂહો હાજર હતા; તેમજ વેશ્યાઓ અને અલંકૃત સ્ત્રીઓ પણ. આચાર્યો, બ્રાહ્મણો, ગાયો તથા પુણ્ય અને શુભ મૃગ-પક્ષીઓ પણ ત્યાં એકત્ર થયા હતા.
Verse 41
इमे गङ्गोदकघटा स्सागरेभ्यश्च काञ्चनाः।।2.14.34।।औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमागतम्।सर्वबीजानि गन्धाश्च रत्नानि विविधानि च।।2.14.35।।क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भास्सुमनसः पयः। अष्टौ च कन्या रुचिरा मत्तश्च वरवारणः।।2.14.36।।चतुरश्वो रथश्श्रीमान्निस्त्रिंशो धनुरुत्तमम्। वाहनं नरसंयुक्तं छत्रं च शशिसन्निभम्।।2.14.37।।श्वेते च वालव्यजने भृङ्गारुश्च हिरण्मयः। हेमदामपिनध्दश्च ककुद्मान्पाण्डुरो वृषः।।2.14.38।।केसरी च चतुर्दंष्ट्रो हरिश्रेष्ठो महाबलः। सिंहासनं व्याघ्रतनु स्समिद्धश्च हुताशनः।।2.14.39।।सर्ववादित्रसङ्घाश्च वेश्याश्चालङ्कृता स्स्त्रयः। आचार्या ब्राह्मणा गावः पुण्याश्च मृगपक्षिणः।।2.14.40।।पौरजानपदश्रेष्ठा नैगमाश्च गणै स्सह। एते चान्ये च बहवो नीयमानाः प्रियंवदाः।।2.14.41।।अभिषेकाय रामस्य सह तिष्ठन्ति पार्थिवैः।
શ્રેષ્ઠ નાગરિકો અને જનપદના ઉત્તમ લોકો, તેમજ વેપારીઓ પોતાના ગણો સાથે—આ અને બીજા અનેક, મધુર વચનો બોલતા, લાવવામાં આવી રહ્યા છે; રાજાઓ સાથે મળીને તેઓ રામના અભિષેક માટે એકત્ર ઊભા છે.
Verse 42
त्वरयस्व महाराजं यथा समुदितेऽहनि।।।।पुष्ये नक्षत्रयोगे च रामो राज्यमवाप्नुयात्।
મહારાજ, ત્વરા કરો, જેથી પ્રભાતે—પુષ્ય નક્ષત્રના યોગમાં—રામ રાજ્ય પ્રાપ્ત કરે.
Verse 43
इति तस्य वच श्श्रुत्वा सूतपुत्रो महात्मनः।।।।स्तुवन्नृपतिशार्दूलं प्रविवेश निवेशनम्।
મહાત્માના આ વચનો સાંભળી, સૂતપુત્ર સુમંત્રે નૃપતિશાર્દૂલની સ્તુતિ કરતાં રાજનિવાસમાં પ્રવેશ કર્યો.
Verse 44
तं तु पूर्वोदितं वृध्दं द्वारस्था राज सम्मतम्।।।।न शेकुरभिसंरोध्दुं राज्ञः प्रियचिकीर्षवः।
પરંતુ દ્વારપાલો—રાજાને પ્રિય કાર્ય કરવા તત્પર શુભેચ્છુકો—પૂર્વે આવી ગયેલા, વૃદ્ધ અને રાજાને માન્ય એવા સુમંત્રને રોકી શક્યા નહીં.
Verse 45
स समीपस्थितो राज्ञस्तामवस्थामजज्ञिवान्।।।।वाग्भिः परमतुष्टाभिरभिष्टोतुं प्रचक्रमे।
રાજાની નજીક જઈ, રાજાના આંતરિક ભાવને ન જાણતાં, તેણે પરમ તૃપ્તિ કરાવનારા વચનો વડે રાજાની સ્તુતિ કરવાનું આરંભ્યું.
Verse 46
तत स्सूतो यथाकालं पार्थिवस्य निवेशने।।।।सुमन्त्रः प्राञ्जलिर्भूत्वा तुष्टाव जगतीपतिम्।
પછી સૂત સુમંત્ર યોગ્ય સમયે રાજાના નિવાસમાં પ્રવેશી, અંજલિ બાંધી, ધરતીપતિની સ્તુતિ કરવા લાગ્યો.
Verse 47
यथा नन्दति तेजस्वी सागरो भास्करोदये।।।।प्रीतः प्रीतेन मनसा तथाऽनन्दघन स्स्वतः।
જેમ તેજસ્વી સાગર સૂર્યોદયે આનંદિત થાય છે, તેમ સ્વભાવથી આનંદઘન સુમંત્ર પણ પ્રસન્ન મનથી હર્ષિત થયો.
Verse 48
इन्द्रमस्यां तु वेलायामभितुष्टाव मातलिः।।।।सोऽजयद्दानवान्सर्वांस्तथा त्वां बोधयाम्यहम्।
આ જ વેળાએ માતલિ ઇન્દ્રની સ્તુતિ કરે છે—જે સર્વ દાનવોનો વિજેતા છે; એ જ રીતે હું પણ તમને જાગૃત કરું છું.
Verse 49
वेदास्सहाङ्गविद्याश्च यथाह्यात्मभुवं विभुम्।।।ब्रह्माणं बोधयन्त्यद्य तथा त्वां बोधयाम्यहम्।
આજે વેદો—વેદાંગવિદ્યાઓ સહિત—જેમ સ્વયંભૂ મહાવિભુ બ્રહ્માને જાગૃત કરે છે, તેમ હું પણ તને જાગૃત કરું છું.
Verse 50
आदित्यस्सह चन्द्रेण यथा भूतधरां शुभाम्।।।।बोधयत्यद्य पृथिवीं तथा त्वां बोधयाम्यहम्।
સૂર્ય ચંદ્ર સાથે જેમ આજે સર્વભૂતધારિ શુભ પૃથ્વીને જાગૃત કરે છે, તેમ હું પણ તને જાગૃત કરું છું.
Verse 51
उत्तिष्ठाशु महाराज कृतकौतुकमङ्गलः।।।।विराजमानो वपुषा मेरोरिव दिवाकरः।
ઉઠો, હે મહારાજ, શીઘ્ર; કૃતકૌતુક-મંગલથી સુશોભિત થઈ, મેરુ પરના સૂર્ય સમા તમારા તેજસ્વી સ્વરૂપે વિરાજો.
Verse 52
सोमसूर्यौ च काकुत्स्थ शिववैश्रवणावपि।।।।वरुणश्चाग्निरिन्द्रश्च विजयं प्रदिशन्तु ते।
હે કાકુત્સ્થવંશજ, સોમ અને સૂર્ય, શિવ અને વૈશ્રવણ, તેમજ વરુણ, અગ્નિ અને ઇન્દ્ર—આ સૌ તને વિજય પ્રદાન કરે.
Verse 53
गता भगवती रात्रिः कृतं कृत्यमिदं तव।।।।बुद्ध्यस्व नृपशार्दूल कुरु कार्यमनन्तरम्।उदतिष्ठत रामस्य समग्रमभिषेचनम्।।।।
ભગવતી પવિત્ર રાત્રિ વીતી ગઈ; આ સુધી તારે કરવાનું જે કર્તવ્ય હતું તે પૂર્ણ થયું છે॥
Verse 54
गता भगवती रात्रिः कृतं कृत्यमिदं तव।।2.14.53।।बुद्ध्यस्व नृपशार्दूल कुरु कार्यमनन्तरम्। उदतिष्ठत रामस्य समग्रमभिषेचनम्।।2.14.54।।
બુદ્ધિ જાગૃત કર, નૃપશાર્દૂલ; હવે પછીનું કાર્ય તત્કાળ કર। રામના સમગ્ર અભિષેકની સર્વ તૈયારી પૂર્ણ થઈ ઊભી છે॥
Verse 55
पौरजानापदैश्चापि नैगमैश्च कृताञ्जलिः।स्वयं वशिष्ठो भगवान्ब्राह्मणै स्सह तिष्ठति।।।।
પૌરજન અને જનપદવાસીઓ તેમજ નૈગમો પણ અંજલિ બાંધી ઊભા છે; અને ભગવાન વશિષ્ઠ સ્વયં બ્રાહ્મણો સાથે ત્યાં સ્થિત છે॥
Verse 56
क्षिप्रमाज्ञाप्यतां राजन्राघवस्याभिषेचनम्।यथा ह्यपालाः पशवो यथा सेना ह्यनायका।।।।यथा चन्द्रं विना रात्रिर्यथा गावो विना वृषम्।एवं हि भविता राष्ट्रं यत्र राजा न दृश्यते।।।।
હે રાજન, રાઘવના અભિષેકની આજ્ઞા શીઘ્ર આપો; કારણ કે પાલક વિના પશુઓ અને નાયક વિના સેના અવ્યવસ્થિત રહે છે॥
Verse 57
क्षिप्रमाज्ञाप्यतां राजन्राघवस्याभिषेचनम्। यथा ह्यपालाः पशवो यथा सेना ह्यनायका।।2.14.56।।यथा चन्द्रं विना रात्रिर्यथा गावो विना वृषम्। एवं हि भविता राष्ट्रं यत्र राजा न दृश्यते।।2.14.57।।
જેમ ચંદ્ર વિના રાત્રિ શૂન્ય લાગે, જેમ વૃષભ વિના ગાયો નિરાધાર થાય; તેમ જ્યાં રાજા દેખાતો નથી ત્યાં રાજ્ય નિર્બળ અને શૂન્ય બને છે॥
Verse 58
इति तस्य वच श्शृत्वा सान्त्वपूर्वमिवार्थवत्।अभ्यकीर्यत शोकेन भूय एव महीपतिः।।।।
તેના અર્થસભર, જાણે સાંત્વનાભર્યા વચનો સાંભળી ધરાધિપતિ ફરી એકવાર શોકથી છલકાઈ ગયો.
Verse 59
तत स्सराजा तं सूतं सन्नहर्ष स्सुतं प्रति।शोकरक्तेक्षण श्श्रीमानुद्वीक्ष्योवाच धार्मिकः।।।।वाक्यैस्तु खलु मर्माणि मम भूयो निकृन्तसि।
પછી તે ધર્માત્મા, શ્રીમાન રાજા—પુત્રને સ્મરી આનંદશૂન્ય, શોકથી લાલ થયેલી આંખોવાળો—સૂતને ઉપર જોઈ બોલ્યો: “ખરેખર, તારા વચનો ફરી મારા મર્મને કાપે છે.”
Verse 60
सुमन्त्रः करुणं श्रुत्वा दृष्ट्वा दीनं च पार्थिवम्।प्रगृहीताञ्जलिः किञ्चित्तस्माद्देशादपाक्रमत्।।।।
રાજાના કરુણ વચનો સાંભળી અને તેને દીન હાલતમાં જોઈ, સુમંત્ર હાથ જોડીને તે સ્થાનથી થોડું પાછળ હટ્યો.
Verse 61
यदा वक्तुं स्वयं दैन्यान्न शशाक महीपतिः।।।।तदा सुमन्त्रं मन्त्रज्ञा कैकेयी प्रत्युवाच ह।
જ્યારે દૈન્યથી ધરાધિપતિ પોતે બોલી ન શક્યા, ત્યારે મંત્રમાં નિપુણ કૈકેયીએ સુમંત્રને ઉત્તર આપ્યો.
Verse 62
सुमन्त्र राजा रजनीं रामहर्षसमुत्सुकः।।।।प्रजागरपरिश्रान्तो निद्राया वशमुपेयिवान्।
હે સુમંત્ર! રામના અભિષેકના આનંદથી ઉત્સુક રાજા આખી રાત જાગતા રહ્યા; જાગરણથી થાકી હવે નિદ્રાના વશમાં પડી ગયા છે.
Verse 63
तद्गच्छ त्वरितं सूत राजपुत्रं यशस्विनम्।।।।राममानय भद्रं ते नात्र कार्या विचारणा।
અતએવ, હે સૂત! તું ત્વરિત જા અને યશસ્વી રાજપુત્ર રામને અહીં લઈ આવ; તારો કલ્યાણ થાઓ—આ વિષયે વિચારવાની જરૂર નથી.
Verse 64
स मन्यमानः कल्याणं हृदयेन ननन्द च।।।।निर्जगाम च सम्प्रीत्या त्वरितो राजशासनात्।
હૃદયમાં કલ્યાણ થવાનું માની તે આનંદિત થયો; અને રાજઆજ્ઞાથી પ્રસન્નતાપૂર્વક તત્કાળ નીકળી પડ્યો.
Verse 65
सुमन्त्रश्चिन्तयामास त्वरितं चोदितस्तया।।।।व्यक्तं रामोऽभिषेकार्थमिहायास्यति धर्मवित्।
તેના દ્વારા ત્વરિત પ્રેરિત થઈ સુમંત્ર વિચારે છે: ‘નિશ્ચયે ધર્મવિદ રામ અભિષેકાર્થે અહીં આવશે.’
Verse 66
इति सूतो मतिं कृत्वा हर्षेण महताऽऽवृतः।।।।निर्जगाम महाबाहो राघवस्य दिदृक्षया।
આ રીતે સૂતે મન નક્કી કરી, મહાન હર્ષથી આવૃત થઈ, મહાબાહુ રાઘવને જોવા ઇચ્છાથી બહાર નીકળી પડ્યો.
Verse 67
सागरह्रदसङ्काशात्सुमन्त्रोऽन्तःपुराच्छुभात्।।।।निष्क्रम्य जनसम्बाधं ददर्श द्वारमग्रतः।
સમુદ્રના ગહન હ્રદ સમાન શુભ અંતઃપુરમાંથી સુમંત્ર બહાર નીકળ્યો; જનસમૂહથી ભરાયેલા માર્ગને પાર કરી તેણે આગળ દ્વાર જોયું.
Verse 68
ततः पुरस्तात्सहसा विनिर्गतो महीपतीन्द्वारगतो विलोकयन्।ददर्श पौरान्विविधान्महाधना नुपस्थितान्द्वारमुपेत्य विष्ठितान्।।।।
પછી રાજા સહસા આગળ વધીને દ્વાર પાસે પહોંચ્યો અને ચારે તરફ નજર કરી; દ્વાર પાસે આવી ઊભેલા વિવિધ મહાધન પૌરો તથા રાજાઓને તેણે જોયા.
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether Daśaratha may retract a promised boon when its fulfillment destroys his dearest intention (Rāma’s coronation). The sarga frames the promise as a binding ‘pāśa’ (noose) of satya-dharma, making withdrawal ethically illegitimate despite catastrophic personal consequences.
The chapter teaches that truth and vow-keeping are treated as foundational to dharma and political legitimacy; even the ocean is metaphorically constrained by its boundary in obedience to truth (2.14.6–7). The narrative also warns how rhetorical coercion can weaponize dharma-language to compel outcomes.
Ayodhyā is presented as a ritually prepared civic space—streets sprinkled and decorated, markets thriving, incense and sandal fragrance pervasive—while the coronation is timed to the Pushya-star conjunction. Ritual materials (Ganga water, udumbara seat, throne, fans, umbrella, fire, kuśa grass) function as cultural markers of royal consecration.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.