Sarga 16

Verses 1-2

तदन्तःपुरद्वारं समतीत्य जनाकुलम् ।प्रविविक्तां ततः कक्ष्यामाससाद पुराणवित् ॥१॥प्रासकार्मुकबिभ्रद्भिर्युवभिर्मृष्टकुण्डलैः ।अप्रमादिभिरेकाग्रै स्स्वनुरक्तैरधिष्ठिताम् ॥२॥

પછી પુરાતન ધર્મવિધિમાં નિપુણ સુમંત્રે અંતઃપુરના જનસમૂહથી ભરેલા દ્વારને વટાવી, ત્યારબાદ એકાંત એવી કક્ષામાં પ્રવેશ કર્યો.

Verse 3

तत्र काषायिणो वृद्धान् वेत्रपाणीन् स्वलङ्कृतान् ।ददर्श विष्ठितान् द्वारि स्त्र्यध्यक्षान्सुसमाहितान् ॥३॥

ત્યાં તેમણે દ્વાર પર સ્થિર ઊભેલા સ્ત્રી-અધ્યક્ષ એવા વૃદ્ધ રક્ષકોને જોયા—કાષાય વસ્ત્રધારી, સુશોભિત, હાથમાં વેત્ર (દંડ) ધરાવતા અને સંપૂર્ણ સાવચેતીથી સમાહિત.

Verse 4

ते समीक्ष्य समायान्तं रामप्रियचिकीर्षवः ।सहसोत्पतितास्सर्वे स्वासनेभ्यस्ससम्भ्रमाः ॥४॥

સુમંત્રને આવતાં જોઈ, રામનું કલ્યાણ ઇચ્છનાર સૌ જણ ઉત્સાહભેર, ગભરાટ સાથે, પોતાના આસનોથી એકાએक ઊભા થઈ ગયા.

Verse 5

तानुवाच विनीतात्मा सूतपुत्रः प्रदक्षिणः ।क्षिप्रमाख्यात रामाय सुमंन्त्रो द्वारि तिष्ठति ॥५॥

વિનયી આત્માવાળો, અતિ શિષ્ટ સૂતપુત્ર પ્રદક્ષિણ થઈ તેમને બોલ્યો: “શીઘ્ર રામને જાણ કરો—સુમંત્ર દ્વારે ઊભા છે.”

Verse 6

ते राममुपसङ्गम्य भर्तुः प्रियचिकीर्षवः ।सहभार्याय रामाय क्षिप्रमेवाभिचक्षिरे ॥६॥

પોતાના સ્વામીનું પ્રિય કરવાનું ઇચ્છતા તેઓ રામ પાસે ગયા—જે પત્ની સાથે હતા—અને તત્કાળ તેમને સમાચાર આપ્યા.

Verse 7

प्रतिवेदितमाज्ञाय सूतमभ्यन्तरं पितुः ।तत्रैवानाययामास राघवप्रियकाम्यया ॥७॥

તેમના અહેવાલથી જાણીને કે પિતાના આંતરિક વિશ્વાસપાત્ર સૂત આવ્યા છે, રાઘવ (રામ)એ તેમને સન્માન આપવા ઇચ્છીને, એ જ સ્થાને અંદર બોલાવી લીધા.

Verses 8-10

तं वैश्रवणसङ्काशमुपविष्टं स्वलङ्कृतम् ।ददर्श सूतः पर्य्यङ्के सौवर्णे सोत्तरच्छदे ॥८॥वराहरुधिराभेण शुचिना च सुगन्धिना ।अनुलिप्तं परार्ध्येन चन्दनेन परन्तपम् ॥९॥स्थितया पार्श्वतश्चापि वालव्यजनहस्तया ।उपेतं सीतयाभूयश्चित्रया शशिनं यथा ॥१०॥

સુમંત્રે રામને જોયા—વૈશ્રવણ (કુબેર) સમ તેજસ્વી—સુવર્ણ પલંગ પર ઉત્તમ આવરણ સાથે બિરાજમાન અને ભવ્ય રીતે અલંકૃત. પરંતપ તે શત્રુદમન રામ ગાઢ લાલછાંયાવાળા, શુદ્ધ, સુગંધિત, અતિ મૂલ્યવાન ચંદનથી અનુલિપ્ત હતા. અને બાજુએ સીતા યક્ષપુચ્છ-પંખો હાથમાં લઈને ઊભી હતી; તેથી રામ ચિત્રા તારાની સાથેના ચંદ્રમા સમ શોભતા હતા.

Verse 11

तं तपन्तमिवादित्यमुपपन्नं स्वतेजसा ।ववन्दे वरदं वन्दी विनयज्ञो विनीतवत् ॥११॥

સ્વતેજથી સ્થિત, તપતા સૂર્ય સમાન પ્રકાશમાન, વરદાતા રામને વિનયમાં નિપુણ વંદી સુમંત્રે વિનમ્રતાપૂર્વક પ્રણામ કર્યો.

Verse 12

प्राञ्जलिस्सुमुखं दृष्ट्वा विहारशयनासने ।राजपुत्रमुवाचेदं सुमन्त्रो राजसत्कृतः ॥१२॥

વિહારશય્યા-આસન પર આરામ કરતા, સુમુખ રાજપુત્રને જોઈ, રાજાથી સન્માનિત સુમંત્રે અંજલિ બાંધીને આ વચન કહ્યાં.

Verse 13

कौशल्यासुप्रजा राम पिता त्वां द्रष्टुमिच्छति ।महिष्या सह कैकेय्या गम्यतां तत्र मा चिरम् ॥१३॥

“કૌશલ્યાના સુપ્રજા રામ! તમારા પિતા તમને જોવા ઇચ્છે છે; મહિષી કૈકેયી સાથે ત્યાં તરત જ જાઓ, વિલંબ ન કરશો.”

Verse 14

एवमुक्तस्तु संहृष्टो नरसिंहो महाद्युतिः ।ततस्सम्मानयामास सीतामिदमुवाच ह ॥१४॥

આ રીતે કહ્યા પછી મહાદ્યુતિ નરસિંહ રામ આનંદિત થયા. ત્યારબાદ (સુમંત્રનું) યથોચિત સન્માન કરીને તેમણે સીતાને આ વચન કહ્યાં.

Verse 15

देवि देवश्च देवी च समागम्य मदन्तरे ।मन्त्रयेते धृवं किञ्चिदभिषेचनसंहितम् ॥१५॥

“દેવિ! રાજા અને રાણી બંને મળીને મારા અંતરમાં કંઈક નિશ્ચયે અભિષેક સંબંધિત મંત્રણા કરી રહ્યા છે.”

Verse 16

लक्षयित्वा ह्यभिप्रायं प्रियकामा सुदक्षिणा ।सञ्चोदयति राजानं मदर्थमसितेक्षणा ॥१६॥

“તેમનો અભિપ્રાય જાણી, પ્રિયકામા, સુદક્ષિણા, અસિતેક્ષણા રાણી મારા હિતાર્થે રાજાને પ્રેરિત કરે છે.”

Verse 17

सा प्रहृष्टा महाराजं हितकामानुवर्तिनी ।जननी चार्थकामा मे केकयाधिपतेस्सुता ॥१७॥

મારી જનની—કેકયાધિપતિની પુત્રી—અતિ હર્ષિત થઈ, મહારાજના હિતકામ સંકલ્પને અનુસરતી, મારા કલ્યાણની જ ઇચ્છા રાખે છે.

Verse 18

दिष्ट्या खलु महाराजो महिष्या प्रियया सह ।सुमन्त्रं प्राहिणोद्दूतमर्थकामकरं मम ॥१८॥

દૈવકૃપાથી ખરેખર! મહારાજે પોતાની પ્રિય મહિષી સાથે, મારા અર્થ-કામ અને કલ્યાણ સાધનારા દૂત રૂપે સુમંત્રને મોકલ્યા છે.

Verse 19

यादृशी परिषत्तत्र तादृशो दूत आगतः ।ध्रुवमद्यैव मां राजा यौवराज्येऽभिषेक्ष्यति ॥१९॥

ત્યાં જેવી પરિષદ યોગ્ય છે, એવો જ યોગ્ય દૂત આવ્યો છે; નિશ્ચયે આજ જ રાજા મને યુવરાજ્યે અભિષેક કરશે.

Verse 20

हन्त शीघ्रमितो गत्वा द्रक्ष्यामि च महीपतिम् ।सह त्वं परिवारेण सुखमास्व रमस्व च ॥२०॥

હંત! હું અહીંથી તત્કાળ જઈને મહીપતિને દર્શન કરીશ; અને તું તારા પરિવારો સાથે સુખથી અહીં બેસી રહે, આનંદથી નિવાસ કર.

Verse 21

पतिसम्मानिता सीता भर्तारमसितेक्षणा ।आद्वारमनुवव्राज मङ्गलान्यभिदध्युषी ॥२१॥

પતિના સન્માનથી વિભૂષિત, અસિતેક્ષણાં સીતા ભર્તાને દ્વાર સુધી અનુસરતી ગઈ અને મંગલ પ્રસંગનું મનમાં ચિંતન કરતી રહી.

Verse 22

राज्यं द्विजातिभिर्जुष्टं राजसूयाभिषेचनम् ।कर्तुमर्हति ते राजा वासवस्येव लोककृत् ॥२२॥

‘બ્રાહ્મણોથી સંરક્ષિત રાજ્ય તથા રાજસૂયાભિષેક—આ બધું તને આપવા રાજા યોગ્ય છે; જેમ લોકકર્તાએ વાસવ (ઇન્દ્ર)ને અધિપત્ય આપ્યું હતું.’

Verse 23

दीक्षितं व्रतसम्पन्नं वराजिनधरं शुचिम् ।कुरङ्गशृङ्गपाणिं च पश्यन्ती त्वां भजाम्यहम् ॥२३॥

‘દીક્ષા લીધેલા, વ્રતસંપન્ન, શુચિ, વરજિનધારી, અને હાથમાં કુરંગના શૃંગ ધરાવતાં તને જોઈને હું આનંદિત થાઉં છું.’

Verse 24

पूर्वां दिशं वज्रधरो दक्षिणां पातु ते यमः ।वरुणः पश्चिमामाशां धनेशस्तूत्तरां दिशम् ॥२४॥

‘પૂર્વ દિશામાં વજ્રધર (ઇન્દ્ર) તારી રક્ષા કરે; દક્ષિણમાં યમ; પશ્ચિમમાં વરુણ; અને ઉત્તર દિશામાં ધનેશ (કુબેર) તને પાળે.’

Verse 25

अथ सीतामनुज्ञाप्य कृतकौतुकमङ्गलः ।निश्चक्राम सुमन्त्रेण सह रामो निवेशनात् ॥२५॥

પછી સીતા પાસે અનુમતિ લઈને, મંગલ કૌતુકથી અલંકૃત રામ સુમંત્ર સાથે નિવાસસ્થાનમાંથી બહાર નીકળ્યા.

Verse 26

पर्वतादिव निष्क्रम्य सिंहो गिरिगुहाशयः ।लक्ष्मणं द्वारिसोऽपश्यत्प्रह्वाञ्जलिपुटं स्थितम् ॥२६॥

પર્વતની ગુફામાંથી નીકળતા સિંહ સમાન રામ બહાર આવ્યા; તેમણે દ્વાર પર પ્રણામભાવે નમ્ર થઈ અંજલિ જોડીને ઊભેલા લક્ષ્મણને જોયા.

Verses 27-28

अथ मध्यमकक्ष्यायां समागच्छत्सुहृज्जनैः ।स सर्वानर्थिनो दृष्ट्वा समेत्य प्रतिनन्द्य च ॥२७॥ततः पावकसङ्काशमारुरोह रथोत्तमम् ।वैयाघ्रं पुरुषव्याघ्रो राजतं राजनन्दनः ॥२८॥

પછી મધ્ય આંગણામાં સુહૃદજનો સાથે તેમનો મેળાપ થયો. સૌને આતુર જોઈ તેઓ પાસે જઈ અભિવાદન કરીને આનંદ આપ્યો; ત્યારબાદ પુરુષસિંહ એવા રાજકુમારે અગ્નિ સમ તેજસ્વી, વાઘચર્મધારી, રજતમય ઉત્તમ રથ પર આરોહણ કર્યું.

Verses 29-30

मेघनादमसम्बाधं मणिहेमविभूषितम् ।मुष्णन्तमिव चक्षूंषि प्रभया सूर्यवर्चसम् ॥२९॥करेणुशिशुकल्पैश्च युक्तं परमवाजिभिः ।हरियुक्तं सहस्राक्षो रथमिन्द्र इवाशुगम् ॥३०॥प्रययौ तूर्णमास्थाय राघवो ज्वलितश्श्रिया ।

મેઘગર્જના સમ ગુંજતો, વિશાળ અને અવરોધરહિત, મણિ-હેમથી વિભૂષિત એવો રથ હતો; તેની પ્રભા જાણે દૃષ્ટિ હરી લેતી, સૂર્ય સમ તેજસ્વી. કરેણુના બચ્ચાં સમ ઉલ્લાસવંત એવા ઉત્તમ અશ્વોથી યુક્ત, હરિઓથી જોડાયેલો, સહસ્રાક્ષ ઇન્દ્રના રથ સમ અતિશીઘ્ર દોડતો હતો.

Verse 31

स पर्जन्य इवाकाशे स्वनवानभिनादयन् ॥३१॥निकेतान्निर्ययौ श्रीमान्महाभ्रादिव चन्द्रमाः ।

આકાશમાં પર્જન્ય સમ ગર્જના કરતો સ્વનવંતો તે શ્રીમાન રથ નિવાસસ્થાનમાંથી બહાર નીકળ્યો—મહામેઘપુંજ પાછળથી પ્રગટતા ચંદ્ર સમ.

Verse 32

छत्रचामरपाणिस्तु लक्ष्मणो राघवानुजः ॥३२॥जुगोप भ्रातरं भ्राता रथमास्थाय पृष्ठतः ।

રાઘવના અનુજ લક્ષ્મણ છત્ર અને ચામર હાથમાં ધારણ કરીને, રથ પર પાછળ બેસી, સચ્ચા ભાઈની જેમ પોતાના ભાઈ રામનું રક્ષણ કરતો રહ્યો.

Verse 33

ततो हलहलाशब्दस्तुमुलस्समजायत ॥३३॥तस्य निष्क्रममाणस्य जनौघस्य समन्ततः ।

પછી, જ્યારે તેઓ બહાર નીકળ્યા, ત્યારે ચારે તરફથી ઉમટેલા જનસમૂહમાંથી ભયંકર ‘હા હા’ એવો કરુણ કોલાહલ ઊઠ્યો.

Verse 34

ततो हयवरा मुख्या नागाश्च गिरिसन्निभाः ॥३४॥अनुजग्मुस्तदा रामं शतशोऽथ सहस्रशः ।

પછી ઉત્તમ અશ્વો પર આરુઢ અને પર્વત સમાન મહાકાય હાથીઓ પર બેઠેલા અગ્રણી નાયકો સૈંકડો અને હજારોની સંખ્યામાં રામને અનુસર્યા.

Verse 35

अग्रतश्चास्य सन्नद्धाश्चन्दनागरुभूषिताः ॥३५॥खड्गचापधराश्शूरा जग्मुराशंसवो जनाः ।

તેમના આગળ શૂરવીર પુરુષો ચાલ્યા—કવચધારી, ખડ્ગ અને ધનુષ ધારણ કરનાર, ચંદન અને અગરુથી સુશોભિત—જાણે આગમનની ઘોષણા કરનારા દૂત સમા.

Verse 36

ततो वादित्रशब्दाश्च स्तुतिशब्दाश्च वन्दिनाम् ॥३६॥सिंहनादाश्च शूराणां तदा शुश्रुविरे पथि ।

પછી માર્ગમાં વાદ્યોના નાદ, વંદિજનના સ્તુતિગાનના શબ્દો અને શૂરવીરોના સિંહનાદ સમા ગર્જનાઓ સંભળાયા.

Verse 37

हर्म्यवातायनस्थाभिर्भूषिताभिस्समन्ततः ॥३७॥कीर्यमाण स्सुपुष्पौघैर्ययौ स्त्रीभिररिन्दमः ।

હર્મ્યના વાતાયનોમાં ઊભેલી, સર્વત્ર અલંકૃત સ્ત્રીઓએ પુષ્પસમૂહોની વર્ષા કરતાં કરતાં, અરિંદમ શ્રીરામ આગળ વધ્યા.

Verse 38

रामं सर्वानवद्याङ्ग्यो रामपिप्रीषया ततः ॥३८॥वचोभिरग्य्रैर्हर्म्यस्था क्षितिस्थाश्च ववन्दिरे ।

પછી સર્વાનવદ્ય અંગવાળી સ્ત્રીઓ—કેટલીક હર્મ્યની છતપર અને કેટલીક ધરતી પર ઊભી—રામને પ્રસન્ન કરવા અને સન્માનવા માટે ઉત્તમ, મધુર વચનો વડે વંદન કરવા લાગી.

Verse 39

नूनं नन्दति ते माता कौशल्यामातृनन्दन ॥३९॥पश्यन्ती सिद्धयात्रं त्वां पित्र्यं राज्यमवस्थितम् ।

હે કૌશલ્યામાતૃનન્દન! તું સિદ્ધયાત્રા સમો સફળ થઈ, પિતૃરાજ્યમાં સ્થિર થયેલો જોઈ, નિશ્ચયે તારી માતા કૌશલ્યા આનંદિત થશે.

Verse 40

सर्वसीमन्तिनीभ्यश्च सीतां सीमन्तिनी वराम् ॥४०॥अमन्यन्त हि ता नार्यो रामस्य हृदयप्रियाम् ।

તે સ્ત્રીઓએ રામના હૃદયપ્રિયા સીતા ને સર્વ સીમંતિનીઓમાં શ્રેષ્ઠ, ઉત્તમ સીમંતિની તરીકે જ માન્યા.

Verse 41

तया सुचरितं देव्या पुरा नूनं महत्तपः ॥४१॥रोहिणीव शशाङ्केन रामसंयोगमाप या ।

નિશ્ચયે, એ દેવીએ પૂર્વે મહાન તપશ્ચર્યા કરી હશે; તેથી જ તે રામ સાથે સંયોગને પામી—જેમ રોહિણી ચંદ્ર સાથે.

Verses 42-43

इति प्रासादशृङ्गेषु प्रमदाभिर्नरोत्तमः ॥४२॥शुश्राव राजमार्गस्थः प्रिया वाच उदाहृताः ।आत्मसंपूजनै शृण्वन् ययौ रामौ महापथम् ॥४३॥

આ રીતે રાજમાર્ગ પર ઊભેલા નરોત્તમ રામે પ્રાસાદોના શિખરો પરથી સ્ત્રીઓએ ઉચ્ચારેલા પ્રિય વચનો સાંભળ્યા; પોતાના સ્તુતિભર્યા શબ્દો સાંભળતા સાંભળતા રામ મહામાર્ગે આગળ વધ્યા.

Verse 44

स राघवस्तत्र कथाप्रपञ्चान् शुश्राव लोकस्य समागतस्य ।आत्माधिकारा विविधाश्च वाचः प्रहृष्टरूपस्य पुरो जनस्य ॥४४॥

ત્યાં રાઘવે એકત્ર થયેલા લોકસમૂહની અનેક વાતોની ધારા સાંભળી—પોતાને લગતી વિવિધ વાણીઓ; અને આગળના નાગરિકો આનંદથી તેજસ્વી દેખાતા હતા.

Verse 45

एष श्रियं गच्छति राघवोऽद्य राजप्रसादाद्विपुलां गमिष्यन् ।एते वयं सर्व समृद्धकामा येषामयं नो भविता प्रशास्ता ॥४५॥

આજે આ રાઘવ રાજાની કૃપાથી વિશાળ રાજ્યલક્ષ્મી પ્રાપ્ત કરવા જઈ રહ્યો છે; અને જેના માટે એ અમારો શાસક બનશે, અમે સૌ સર્વસમૃદ્ધિ અને ઇચ્છાપૂર્તિ પામશું.

Verse 46

लाभो जनस्यास्य यदेष सर्वं प्रपत्स्यते राष्ट्रमिदं चिराय ।न ह्यप्रियं किञ्चन जातु कश्चि त्पश्येन्न दुःखं मनुजाधिपेऽस्मिन् ॥४६॥

જો આ શ્રીરામ લાંબા સમય સુધી આ સમગ્ર રાજ્ય પ્રાપ્ત કરે, તો પ્રજાજન માટે એ સર્વથા લાભરૂપ થશે; આ મનુજાધિપના શાસનમાં કોઈને કદી અપ્રિય કે દુઃખનું લેશમાત્ર પણ જોવું ન પડે.

Verse 47

स घोषवद्भिश्च मतङ्गाजैर्ययैः पुरस्सरै स्स्वस्तिकसूतमागधैः ।महीयमानः प्रवरैश्च वादकै रभिष्टुतो वैश्रवणो यथा ययौ ॥४७॥

ઘોષ કરતા મત્ત હાથીઓ અને હિહિનાતા ઘોડાઓ સાથે, આગળ સ્વસ્તિવાચક સૂત અને માગધો શુભ આશીર્વાદ ગાતા ચાલતા; શ્રેષ્ઠ વાદકો દ્વારા સ્તુતિ પામતા રામ વૈશ્રવણ સમ રાજસી ઠાઠથી આગળ વધ્યા.

Verse 48

करेणुमातंङ्गरथाश्वसंकुलं महाजनौघ परिपूर्णचत्वरम् ।प्रभूतरत्नं बहुपण्यसञ्चयं ददर्श रामो रुचिरं महापथम् ॥४८॥

રામે તે મનોહર મહામાર્ગ જોયો—હાથીણીઓ, ગજરાજો, રથો અને અશ્વોથી ગીચ; ચૌકચોરાહા મહાજનસમૂહથી પરિપૂર્ણ; રત્નોથી સમૃદ્ધ અને અનેક વાણિજ્યવસ્તુઓના ભંડારોથી ભરપૂર.