Sarga 36

Verse 1

ततस्सुमन्त्रमैक्ष्वाकः पीडितोऽत्र प्रतिज्ञया।सबाष्पमतिनिश्श्वश्य जगादेदं पुनः पुनः।।।।

પછી ઇક્ષ્વાકુવંશજ દશરથ, આ વિષયમાં પોતાની પ્રતિજ્ઞાથી પીડિત થઈ, આંસુભીની આંખે ઊંડો નિશ્વાસ લેતા, વારંવાર સુમંત્રને આ વચનો કહ્યા.

Verse 2

सूत रत्नसुसम्पूर्णा चतुर्विधबला चमूः।राघवस्यानुयात्रार्थं क्षिप्रं प्रतिविधीयताम्।।।।

હે સૂત! રત્નોથી સમૃદ્ધ અને ચતુર્વિધ સેનાબળથી પરિપૂર્ણ એવી સેના રાઘવના અનુયાત્રાર્થે તત્કાળ ગોઠવવામાં આવે.

Verse 3

रूपाजीवाश्च वादिन्यो वणिजश्च महाधनाः।शोभयन्तु कुमारस्य वाहिनीं सुप्रसारिताः।।।।

રૂપથી જીવન ચલાવતી ગણિકાઓ, મધુર વાણી બોલનાર સ્ત્રીઓ અને મહાધનવાન વણિકો—વસ્તુઓ સુવ્યવસ્થિત રીતે પ્રસારી—કુમારની વાહિનીને શોભિત કરે.

Verse 4

ये चैनमुपजीवन्ति रमते यैश्च वीर्यतः।तेषां बहुविधं दत्त्वा तानप्यत्र नियोजय ।।।।

જે લોકો તેની સેવા કરીને જીવન ચલાવતા હતા અને જે શૂરવીર યુવાનો સાથે તે રમતો હતો—તેમને અનેક પ્રકારનાં દાન આપી, તેમને પણ અહીં (આ અનુચરવર્ગમાં) નિયુક્ત કર.

Verse 4

ये चैनमुपजीवन्ति रमते यैश्च वीर्यतः।तेषां बहुविधं दत्त्वा तानप्यत्र नियोजय ।।।।

જે લોકો તેની સેવા કરીને જીવન ચલાવતા હતા અને જે શૂરવીર યુવાનો સાથે તે રમતો હતો—તેમને અનેક પ્રકારનાં દાન આપી, તેમને પણ અહીં (આ અનુચરવર્ગમાં) નિયુક્ત કર.

Verse 5

आयुधानि च मुख्यानि नागरा श्शकटानि च।अनुगच्छन्तु काकुत्स्थं व्याधाश्चारण्य गोचराः।।।।

મુખ્ય આયુધો, નગરના રક્ષકો/જનસમૂહ અને રથ-શકટો કાકુત્સ્થ (રામ)ને અનુસરે; તેમજ વનમાં ફરતા વ્યાધો અને અરણ્યમાર્ગે પરિચિત વનચરો પણ સાથે જાય.

Verse 6

निघ्नन् मृगान् कुञ्जरांश्च पिबंश्चारण्यकं मधु।नदीश्च विविधाः पश्यन्न राज्यस्य स्मरिष्यति।।।।

મૃગો અને ગજોને સંહારતા, અરણ્યનું મધુ પીતાં, અને નદીઓના અનેક રૂપો નિહાળતાં—રામને રાજ્યનું સ્મરણ પણ નહીં રહે.

Verse 7

धान्यकोशश्च यः कश्चिद्धनकोशश्च मामकः।तौ राममनुगच्छेतां वसन्तं निर्जने वने।।।।

મારા ધાન્યકોશ અને ધનકોશ જે કંઈ છે—તે બન્ને, નિર્જન વનમાં નિવાસ કરતા રામને અનુસરે.

Verse 8

यजन् पुण्येषु देशेषु विसृजं श्चाप्तदक्षिणाः।ऋषिभिश्च समागम्य प्रवत्स्यति सुखं वने।।।।

પવિત્ર દેશોમાં યજ્ઞો કરીને, યોગ્ય દક્ષિણાઓ અર્પી, અને ઋષિઓ સાથે સંગતિ સાધીને, તે વનમાં સુખપૂર્વક નિવાસ કરશે.

Verse 9

भरतश्च महाबाहुरयोध्यां पालयिष्यति।सर्वकामैः सह श्रीमान् रामः संसाध्यतामिति ।।।।

‘મહાબાહુ ભરત અયોધ્યાનું પાલન કરે; અને શ્રીમાન્ રામને સર્વ સુખ-સામગ્રીથી યથાવત્ સંભાળવામાં આવે’—એમ કહેવાયું.

Verse 10

एवं ब्रुवति काकुत्स्थे कैकेय्या भय मागतम्।मुखं चाप्यगमच्छोषं स्वरश्चापि न्यरुध्यत।।।।

કાકુત્સ્થ દશરથે આમ કહ્યું ત્યારે કૈકેયી પર ભય છવાઈ ગયું; તેનું મુખ સુકાઈ ફિક્કું પડ્યું અને તેનો સ્વર પણ ગળામાં અટકી ગયો.

Verse 11

सा विषण्णा च सन्त्रस्ता मुखेन परिशुष्यता।राजानमेवाभिमुखी कैकेयी वाक्यमब्रवीत्।।।।

વિષણ্ণ અને ભયભીત, મુખ પરિશુષ્ય થતું, કૈકેયી રાજા તરફ જ વળી અને વચન બોલી.

Verse 12

राज्यं गतजनं साधो पीतमण्डां सुरामिव।निरास्वाद्यतमं शून्यं भरतो नाभिपत्स्यते।।।।

હે સાધુ રાજા, પ્રજાજન વિહોણું, ખાલી અને નિરસ—જાણે મદિરાનું સાર પી લઈ ખાલી કરેલું હોય—એવું રાજ્ય ભરત સ્વીકારશે નહીં.

Verse 13

कैकेय्यां मुक्तलज्जायां वदन्त्यामतिदारुणाम्।राजा दशरथो वाक्यमुवाचायतलोचनाम्।।।।

લાજ ત્યજી અતિ નિર્દય વચનો બોલતી કૈકેયીને જોઈ, વિશાળ નેત્રવાળી રાણી પ્રત્યે રાજા દશરથે ઉત્તર આપ્યો.

Verse 14

वहन्तं किं तुदसि मां नियुज्य धुरि माऽहिते।अनार्ये कृत्यमारब्धं किं न पूर्वमुपारुधः।।।।

હે અનાર્યા, મને ધુરામાં જોડીને, હું ભાર વહેતો આગળ વધું ત્યારે તું મને કેમ ચુંભાવે છે? હે નીચ સ્ત્રી, જો આ કર્મ આરંભ્યું જ હતું તો શરૂઆતમાં જ કેમ ન અટકાવ્યું?

Verse 15

तस्यैतत्क्रोधसंयुक्तमुक्तं श्रुत्वा वराङ्गना।कैकेयी द्विगुणं क्रुद्धा राजानमिदमब्रवीत्।।।।

તેનાં ક્રોધથી ભરેલાં વચનો સાંભળી, તે સુન્દરી કૈકેયી દ્વિગુણ ક્રોધિત થઈ અને રાજાને આ રીતે બોલી.

Verse 16

वैव वंशे सगरो ज्येष्ठं पुत्रमुपारुधत्।असमञ्ज इति ख्यातं तथायं गन्तुमर्हति।।।।

તમારા જ વંશમાં સગરે પોતાના જેઠ પુત્રને—અસમંજ નામે પ્રસિદ્ધ—નિવાર્યો હતો; તેમ જ આ રામ પણ એ રીતે જવા યોગ્ય છે.

Verse 17

एवमुक्तो धिगित्येव राजा दशरथोऽब्रवीत्।व्रीडितश्च जनस्सर्व स्सा च तं नावबुध्यत।।।।

આ રીતે કહ્યા પછી રાજા દશરથે માત્ર ‘ધિક્!’ એમ કહ્યું; ત્યાં હાજર સર્વ લોકો લજ્જિત થયા, પરંતુ તે (કૈકેયી) એ વાત સમજી ન શકી.

Verse 18

तत्र वृद्धो महामात्रस्सिद्धार्थो नाम नामतः।शुचिर्बहुमतो राज्ञः कैकेयी मिदमब्रवीत्।।।।

ત્યાં સિદ્ધાર્થ નામે એક વૃદ્ધ મહામંત્રી હતો—શુચિ આચરણવાળો અને રાજાને અત્યંત પ્રિય—તે કૈકેયીને આ વચન બોલ્યો.

Verse 18

तत्र वृद्धो महामात्रस्सिद्धार्थो नाम नामतः।शुचिर्बहुमतो राज्ञः कैकेयी मिदमब्रवीत्।।।।

ત્યાં સિદ્ધાર્થ નામે એક વૃદ્ધ મહામંત્રી હતો—શુચિ આચરણવાળો અને રાજાને અત્યંત પ્રિય—તે કૈકેયીને આ વચન બોલ્યો.

Verse 19

असमञ्जो गृहीत्वा तु क्रीडतः पथि बालकान्।सरय्वाः प्रक्षिपन्नप्सु रमते तेन दुर्मतिः।।।।

દુષ્ટ બુદ્ધિવાળો અસમંજ રસ્તામાં રમતા બાળકોને પકડીને સરયૂની જળમાં ફેંકતો અને તેમાં આનંદ માનતો.

Verse 20

तं दृष्ट्वा नागरा स्सर्वे कृद्धा राजानमब्रुवन्।असमञ्जं वृणीष्वैकमस्मान्वा राष्ट्रवर्धन।।।।

તે જોઈને નગરના સર્વ લોકો ક્રોધિત થઈ રાજાને બોલ્યા: “હે રાજ્યવર્ધન! એકને પસંદ કરો—અસમંજને એકલો, અથવા અમને.”

Verse 21

तानुवाच ततो राजा किन्निमित्तमिदं भयम्।ताश्चापि राज्ञा सम्पृष्टा वाक्यं प्रकृतयोऽब्रुवन्।।।।

પછી રાજાએ તેમને કહ્યું: “આ ભયનું કારણ શું છે?” અને રાજાએ પૂછતાં પ્રજાજનો આ વચન બોલ્યા.

Verse 22

डक्रीडतस्त्वेष नः पुत्रान् बालानुद्भ्रान्तचेतनः।सरय्वां प्रक्षिपन्मौर्ख्यादतुलां प्रीतिमश्नुते।।।।

“આ માણસ ઉન્મત્તચિત્ત થઈ અમારા નાનાં પુત્રોને રમતાં રમતાં સરયૂમાં મૂર્ખતાથી ફેંકે છે અને તેમાં અતુલ આનંદ મેળવે છે.”

Verse 23

स तासां वचनं श्रुत्वा प्रकृतीनां नराधिपः।तं तत्याजाहितं पुत्रं तेषां प्रियचिकीर्षया।।।।

પ્રજાજનોના વચન સાંભળી નરાધિપ રાજાએ, તેમની પ્રિયતા કરવા ઇચ્છીને, તે અહિતકારી પુત્રને ત્યજી દીધો.

Verse 24

तं यानं शीघ्रमारोप्य सभार्यं सपरिच्छदम्।यावज्जीवं विवास्योऽयमिति स्वानन्वशात्पिता।।।।

પિતાએ તેને પત્ની સહિત અને સર્વ સામાન સાથે તત્કાળ રથમાં બેસાડ્યો અને પોતાના સેવકોને આજ્ઞા કરી: “આ પુરુષને જીવનપર્યંત દેશનિકાલ કરવો.”

Verse 25

स फालपिटकं गृह्य गिरिदुर्गाण्यलोडयत्।दिश स्सर्वास्त्वनुचरन् स यथा पापकर्मकृत्।।।।

ફાવડો અને ટોપલો હાથમાં લઈ તે સર્વ દિશાઓમાં ભટકતો રહ્યો; પર્વતના દુર્ગમ સ્થાનોમાં પણ ખોદકામ કરતો ફર્યો—જેમ કોઈ પાપકર્મી તરીકે ચિહ્નિત થયો હોય તેમ.

Verse 26

इत्येनमत्यजद्राजा सगरो वै सुधार्मिकः।रामः किमकरोत्पापं येनैवमुपरुध्यते।।।।

“આ રીતે અતિ ધર્મનિષ્ઠ રાજા સગરએ તેને ત્યજી દીધો. તો પછી રામે કયું પાપ કર્યું છે કે તેને આ રીતે રોકી ને હાંકી કાઢવામાં આવે?”

Verse 27

न हि कञ्चन पश्यामो राघवस्यागुणं वयम्।दुर्लभो ह्यस्य निरय श्शशाङ्कस्येव कल्मषम्।।।।

અમે રાઘવમાં કોઈપણ દોષ જોતાં નથી—અતિ સૂક્ષ્મ પણ નહીં. તેમાં કલંક મળવો તો ચંદ્રમાં કહેવાતા દાગ જેવો દુર્લભ છે.

Verse 28

अथवा देवि दोषं त्वं कञ्चित्पश्यसि राघवे।तमद्य ब्रूहि तत्वेन तदा रामो विवास्यताम्।।।।

અથવા, હે દેવી રાણી, જો તું રાઘવમાં કોઈ દોષ ખરેખર જોતિ હોય, તો આજે સત્યરૂપે સ્પષ્ટ કહી દે; ત્યારે જ રામને નિર્વાસિત કરવો યોગ્ય ગણાશે.

Verse 29

अदुष्टस्य हि संत्यागः सत्पथे निरतस्य च।निर्दहेदपि शक्रस्य द्युतिं धर्मनिरोधनात्।।।

નિર્દોષ અને સન્માર્ગે અડગ રહેનારનો ત્યાગ કરવો—ધર્મને અવરોધવાથી—ઇન્દ્રની તેજસ્વિતાને પણ દહન કરી નાખે છે.

Verse 30

तदलं देवि रामस्य श्रिया विहतया त्वया।लोकतोऽपि हि ते रक्ष्यः परिवादः शुभानने।।।।

દેવી, હવે પૂરતું—તમે રામની શ્રીને અવરોધો નહિ. શુભાનને, લોકમાં થતી નિંદા-પરિવાદથી પણ તારે પોતાને બચાવવું જોઈએ.

Verse 31

श्रुत्वा तु सिद्धार्थवचो राजा श्रान्ततरस्वनः।शोकोपहतया वाचा कैकेयीमिदमब्रवीत्।।।।

સિદ્ધાર્થના હિતકર વચન સાંભળી, રાજા—વધુ ને વધુ ક્ષીણ થતી વાણીવાળા—શોકથી તૂટેલી વાણીમાં કૈકેયીને આ રીતે બોલ્યા.

Verse 32

एतद्वचो नेच्छसि पापवृत्ते हितं न जानासि ममात्मनो वा।आस्थाय मार्गं कृपणं कुचेष्टा चेष्टा हि ते साधुपथादपेता।।।।

પાપવૃત્તિવાળી સ્ત્રી, આ હિતવચન તને ગમતું નથી; તું મારા કે પોતાના આત્મહિતને જાણતી નથી. નીચ માર્ગ અપનાવી, દુષ્ટ ઇચ્છાથી પ્રેરિત તારી ક્રિયાઓ સજ્જનપથથી ખરેખર ભટકી ગઈ છે.

Verse 33

अनुव्रजिष्याम्यहमद्य रामंराज्यं परित्यज्य सुखं धनं च।सहैव राज्ञा भरतेन च त्वंयथासुखं भुङ्क्ष्व चिराय राज्यम्।।।।

આજે હું રાજ્ય, સુખ અને ધન ત્યજીને રામને અનુસરીશ. તમે રાજા ભરત સાથે યથાસુખ દીર્ઘકાલ સુધી રાજ્યનો ઉપભોગ કરો.