Sarga 99
चित्रकूटप्राप्तिः — Bharata Reaches Chitrakuta and Beholds Rama
अयोध्याकाण्ड
અયોધ્યાકાંડના ૯૯મા સર્ગમાં ભરત ચિત્રકૂટની નજીક રામના વનવાસ-આશ્રમ તરફ અંતિમ રીતે આગળ વધે છે. સેનાને છાવણીમાં રાખીને તે પોતે ઝડપથી આગળ જાય છે અને વસિષ્ઠને રાણીઓને લઈને આવવા કહે છે. માર્ગમાં તે આશ્રમની ઓળખ અનેક નિશાનોથી કરે છે—ભાંગેલા લાકડાં, કૂટિર પાસે એકઠાં કરેલા ફૂલો, ઠંડી સામે રાખેલા ગોબરના ઉપલાંના ઢગલા, વૃક્ષો પર કુશ અને વલ્કલની પટ્ટીઓ, તેમજ અસામાન્ય સમયે આવનજાવન માટે ઊંચે બાંધેલા વલ્કલવસ્ત્રો. મંદાકિનીની નજીકતા અને તપસ્વીઓના નિત્ય અગ્નિનો ઘાટો ધુમાડો પણ તેને માર્ગ બતાવે છે. પશ્ચાત્તાપથી વ્યાકુળ ભરત ‘મહર્ષિ સમાન’ રામને મળવાની કલ્પના કરતાં રાજમર્યાદાની ઉલટ સ્થિતિ પર શોક કરે છે—એકાંત વનમાં જમીન પર વીરાસનમાં બેઠેલા રામ. પછી તે પરણશાળા જુએ છે—યજ્ઞવેદી જેવી પાંદડાંથી ઢંકાયેલી, ધનુષ, તૂણીર, સૂર્યપ્રભ તીરો, રજત મ્યાનમાં તલવારો, ઢાલો અને ગોધાચર્મના અંગુલિત્રોથી શોભિત; સિંહગુફા જેવી દુર્ગમ. ઈશાન ખૂણે ઢળતી વેદી પર પ્રજ્વલિત અગ્નિ પણ દેખાય છે. અંતે તે રામને જુએ છે—અજિન અને વલ્કલ ધારણ કરેલા, અગ્નિ સમ તેજસ્વી, દર્ભ પાથરેલી ભૂમિ પર સીતા અને લક્ષ્મણ સાથે બેઠેલા, જાણે સનાતન બ્રહ્મા. ભરત આંસુઓ સાથે દોડી આવે છે, વારંવાર “આર્ય” કહી રડે છે અને પાદ સુધી પહોંચતાં પહેલાં જ ઢળી પડે છે; રામ શત્રુઘ્ન સહિત તેને આલિંગન આપે છે. સુમંત્ર અને ગુહ પણ મળે છે; વનવાસીઓ સાક્ષી બની આનંદથી નહીં, કરુણાથી આંસુ વહાવે છે।
Shlokas
Verse 1
निविष्टायां तु सेनायामुत्सुको भरतस्तदा।जगाम भ्रातरं द्रष्टुं शत्रुघ्नमनुदर्शयन्।।2.99.1।।
સેના નિવાસે બેસી ગયા પછી, ઉત્સુક ભરત તે સમયે ભાઈને જોવા ગયો અને શત્રુઘ્નને સાથે માર્ગ દર્શાવતો ગયો.
Verse 2
ऋषिं वसिष्ठं सन्दिश्य मातृ़र्मे शीघ्रमानय।इति त्वरितमग्रे स जगाम गुरुवत्सलः।।2.99.2।।
શાલ, તાલ અને અશ્વકર્ણ વૃક્ષોના અનેક પર્ણોથી ઘન આવૃત, વિશાળ, અને નરમ કુશ ઘાસથી પાથરેલી—યજ્ઞવેદી જેવી—એ પર્ણશાળા હતી.
Verse 3
सुमन्त्रस्त्वपि शत्रुघ्नमदूरादन्वपद्यत।रामदर्शनजस्तर्षो भरतस्येव तस्य च।।2.99.3।।
સુમંત્ર પણ શત્રુઘ્નને થોડા અંતરે અનુસરી રહ્યો હતો; રામદર્શનની તરસથી ભરત જેવી જ ઉત્કંઠા તેને પણ થઈ હતી.
Verse 4
गच्छन्नेवाथ भरतस्तापसालय संस्थिताम्।भ्रातुः पर्णकुटीं श्रीमानुटजं च ददर्श ह।। 2.99.4।।
આગળ ચાલતો શ્રીમાન ભરત તાપસોના આશ્રમ સમી સ્થિત ભાઈની પર્ણકુટી—છાપરાવાળું ઉટજ—જોઈ પડ્યો.
Verse 5
शालायास्त्वग्रत स्तस्या ददर्श भरत स्तदा।काष्ठानि चावभग्नानि पुष्पाण्युपचितानि च।।2.99.5।।
ત્યારે તે કુટીના આગળ ભરતે તૂટેલા લાકડાના ટુકડા અને એકઠાં કરેલા પુષ્પો પણ જોયાં.
Verse 6
स लक्ष्मणस्य रामस्य ददर्शाऽश्रममीयुषः।कृतं वृक्षेष्वभिज्ञानं कुशचीरैः क्वचित्क्वचित्।।2.99.6।।
રામ અને લક્ષ્મણ આશ્રમ તરફ ગયેલા માર્ગના સંકેતરૂપે, વૃક્ષો પર અહીં ત્યાં કુશઘાસ અને છાલના પટ્ટાંથી કરેલા નિશાન ભરતે જોયાં.
Verse 7
ददर्श वने तस्मिन्महत स्सञ्चयान्कृतान्।मृगाणां महिषाणां च करीषै शशीतकारणात्।।2.99.7।।
તે વનમાં તેણે હરણો અને મહિષોના સુકાયેલા છાણના મોટા ઢગલા પણ જોયા, શિયાળાની ઠંડીથી રક્ષણ માટે સંગ્રહિત કરેલા.
Verse 8
गच्छन्नेव महाबाहुर्द्युतिमान्भरत स्तदा।शत्रुघ्नं चाब्रवीद्धृष्टस्तानमात्यांश्च सर्वशः।।2.99.8।।
આગળ ચાલતા મહાબાહુ, તેજસ્વી ભરત આનંદિત થઈ શત્રુઘ્નને તથા ચારે તરફ એકત્ર થયેલા સર્વ મંત્રીઓને સંબોધ્યા.
Verse 9
मन्ये प्राप्ताः स्म तं देशं भरद्वाजो यमब्रवीत्।नातिदूरे हि मन्येऽहं नदीं मन्दाकिनीमितः।।2.99.9।।
મને લાગે છે કે ભરદ્વાજ મુનિએ જે પ્રદેશની વાત કરી હતી, આપણે ત્યાં પહોંચી ગયા છીએ; અહીંથી મન્દાકિની નદી બહુ દૂર નથી, એમ હું માનું છું.
Verse 10
उच्चैर्बद्धानि चीराणि लक्ष्मणेन भवेदयम्।अभिज्ञानकृतः पन्था अकाले गन्तुमिच्छता।।2.99.10।।
લક્ષ્મણે આ વલ્કલવસ્ત્રો ઊંચે બાંધી દીધાં છે; અકાળે ચાલવા ઇચ્છે ત્યારે માર્ગ ઓળખાય તે માટે ઓળખચિહ્નરૂપે તેણે આ પંથ નિશાન કર્યો છે.
Verse 11
इदं चोदात्तदन्तानां कुञ्जराणां तरस्विनाम्।शैलपार्श्वे परिक्रान्तमन्योन्यमभिगर्जताम्।।2.99.11।।
આ પર્વતના કાંઠે એ માર્ગ છે જ્યાં મહાદંતવાળા, બળવાન અને ઝડપી કુઞ્જરો ફરતા રહે છે અને પરસ્પર ધસી જઈ ગર્જના સમાન તુરીયધ્વનિ કરે છે.
Verse 12
यमेवाधातुमिच्छन्ति तापसा स्सततं वने।तस्यासौ दृश्यते धूम स्सङ्कुलः कृष्णवर्त्मनः।।2.99.12।।
જંગલના તપસ્વીઓ જે પવિત્ર અગ્નિને સદૈવ પ્રજ્વલિત રાખવા ઇચ્છે છે, તેની કાળી વાટવાળી જ્વાળામાંથી ઊઠતો ઘન ધુમાડો ત્યાં દેખાય છે.
Verse 13
अत्राहं पुरुषव्याघ्रं गुरुसत्कारकारिणम्।आर्यं द्रक्ष्यामि संहृष्टो महर्षिमिव राघवम्।।2.99.13।।
અહીં હું હર્ષિત હૃદયે રાઘવને નિહાળીશ—પુરુષવ્યાઘ્ર, આર્ય, ગુરુજનોનું સત્કાર કરનાર—જેણે પોતાના સ્વભાવમાં મહર્ષિ સમી ગાંભીર્યતા ધારણ કરી છે.
Verse 14
अथ गत्वा मुहूर्तन्तु चित्रकूटं स राघवः।मन्दाकिनीमनुप्राप्तस्तं जनं चेदमब्रवीत्।।2.99.14।।
પછી થોડો સમય આગળ જઈ ચિત્રકૂટ તરફ વધતાં તે રાઘવ મન્દાકિની નદી પાસે પહોંચ્યો અને પોતાના જનસમૂહને આ વચનો કહ્યા.
Verse 15
जगत्यां पुरषव्याघ्र आस्ते वीरासने रतः।जनेन्द्रो निर्जनं प्राप्य धिङ्मे जन्म सजीवितम्।।2.99.15।।
જગતના પુરુષવ્યાઘ્ર, પ્રજાજનોના સ્વામી, નિર્જન વનમાં આવી નિર્વસ્ત્ર ધરતી પર વીરાસનમાં લીન બેઠા છે. ધિક્કાર છે મારા જન્મને અને મારા જીવિતને પણ!
Verse 16
मत्कृते व्यसनं प्राप्तो लोकनाथो महाद्युतिः।सर्वान्कामान्परित्यज्य वने वसति राघवः।।2.99.16।।
મારા કારણે મહાદ્યુતિમાન લોકનાથ વ્યસનમાં પડ્યા છે; સર્વ કામનાઓ ત્યજી રાઘવ વનમાં નિવાસ કરે છે.
Verse 17
इति लोकसमाक्रुष्टः पादेष्वद्य प्रसादयन्।रामस्य निपतिष्यामि सीताया लक्ष्मणस्य च।।2.99.17।।
લોકોના આક્ષેપથી દગ્ધ થઈ, આજે કૃપા માગતા હું રામના—અને સીતા તથા લક્ષ્મણના પણ—પગે પડીશ.
Verse 18
एवं संविलपं स्तस्मिन्वने दशरथात्मजः।ददर्श महतीं पुण्यां पर्णशालां मनोरमाम्।।2.99.18।।सालतालाश्वकर्णानां पर्णैर्बहुभिरावृताम्।विशालां मृदुभिस्तीर्णां कुशैर्वेदिमिवाध्वरे।।2.99.19।।शक्रायुधनिकाशैश्च कार्मुकैर्भारसाधनैः।रुक्मपृष्ठैर्महासारै श्शोभितां शत्रुबाधकैः।।2.99.20।।अर्क रश्मि प्रतीकाशैर्घोरैस्तूणीगतैश्शरैः।शोभितां दीप्तवदनै स्सर्पैर्भोगवतीमिव।।2.99.21।।महारजतवासोभ्यामसिभ्यां च विराजिताम्।रुक्मबिन्दुविचित्राभ्यां चर्मभ्यां चापि शोभिताम्।।2.99.22।।गोधाङ्गुळित्रैरासक्तैश्चित्रैः काञ्चनभूषितैः।अरिसंघैरनाधृष्यां मृगै स्सिंहगुहा मिव।।2.99.23।।
એ રીતે વનમાં વિલાપ કરતા દશરથનંદન ભરતે એક વિશાળ, પવિત્ર અને મનોહર પર્ણશાળા જોઈ.
Verse 19
एवं संविलपं स्तस्मिन्वने दशरथात्मजः।ददर्श महातीं पुण्यां पर्णशालां मनोरमाम्।।2.99.18।।सालतालाश्वकर्णानां पर्णैर्बहुभिरावृताम्।विशालां मृदुभिस्तीर्णां कुशैर्वेदिमिवाध्वरे।।2.99.19।।शक्रायुधनिकाशैश्च कार्मुकैर्भारसाधनैः।रुक्मपृष्ठैर्महासारै श्शोभितां शत्रुबाधकैः।।2.99.20।।अर्क रश्मि प्रतीकाशैर्घोरैस्तूणीगतैश्शरैः।शोभितां दीप्तवदनै स्सर्पैर्भोगवतीमिव।।2.99.21।।महारजतवासोभ्यामसिभ्यां च विराजिताम्।रुक्मबिन्दुविचित्राभ्यां चर्मभ्यां चापि शोभिताम्।।2.99.22।।गोधाङ्गुळित्रैरासक्तैश्चित्रैः काञ्चनभूषितैः।अरिसंघैरनाधृष्यां मृगै स्सिंहगुहा मिव।।2.99.23।।
એ રીતે વનમાં વિલાપ કરતા દશરથનંદન ભરતે એક વિશાળ, પવિત્ર અને મનોહર પર્ણશાળા જોઈ.
Verse 20
एवं संविलपं स्तस्मिन्वने दशरथात्मजः।ददर्श महातीं पुण्यां पर्णशालां मनोरमाम्।।2.99.18।।सालतालाश्वकर्णानां पर्णैर्बहुभिरावृताम्।विशालां मृदुभिस्तीर्णां कुशैर्वेदिमिवाध्वरे।।2.99.19।।शक्रायुधनिकाशैश्च कार्मुकैर्भारसाधनैः।रुक्मपृष्ठैर्महासारै श्शोभितां शत्रुबाधकैः।।2.99.20।।अर्क रश्मि प्रतीकाशैर्घोरैस्तूणीगतैश्शरैः।शोभितां दीप्तवदनै स्सर्पैर्भोगवतीमिव।।2.99.21।।महारजतवासोभ्यामसिभ्यां च विराजिताम्।रुक्मबिन्दुविचित्राभ्यां चर्मभ्यां चापि शोभिताम्।।2.99.22।।गोधाङ्गुळित्रैरासक्तैश्चित्रैः काञ्चनभूषितैः।अरिसंघैरनाधृष्यां मृगै स्सिंहगुहा मिव।।2.99.23।।
એ રીતે વનમાં વિલાપ કરતા દશરથનંદન ભરતે એક વિશાળ, પવિત્ર અને મનોહર પર્ણશાળા જોઈ.
Verse 21
एवं संविलपं स्तस्मिन्वने दशरथात्मजः।ददर्श महातीं पुण्यां पर्णशालां मनोरमाम्।।2.99.18।।सालतालाश्वकर्णानां पर्णैर्बहुभिरावृताम्।विशालां मृदुभिस्तीर्णां कुशैर्वेदिमिवाध्वरे।।2.99.19।।शक्रायुधनिकाशैश्च कार्मुकैर्भारसाधनैः।रुक्मपृष्ठैर्महासारै श्शोभितां शत्रुबाधकैः।।2.99.20।।अर्क रश्मि प्रतीकाशैर्घोरैस्तूणीगतैश्शरैः।शोभितां दीप्तवदनै स्सर्पैर्भोगवतीमिव।।2.99.21।।महारजतवासोभ्यामसिभ्यां च विराजिताम्।रुक्मबिन्दुविचित्राभ्यां चर्मभ्यां चापि शोभिताम्।।2.99.22।।गोधाङ्गुळित्रैरासक्तैश्चित्रैः काञ्चनभूषितैः।अरिसंघैरनाधृष्यां मृगै स्सिंहगुहा मिव।।2.99.23।।
એ રીતે વનમાં વિલાપ કરતા દશરથનંદન ભરતે એક વિશાળ, પવિત્ર અને મનોહર પર્ણશાળા જોઈ.
Verse 22
एवं संविलपं स्तस्मिन्वने दशरथात्मजः।ददर्श महातीं पुण्यां पर्णशालां मनोरमाम्।।2.99.18।।सालतालाश्वकर्णानां पर्णैर्बहुभिरावृताम्।विशालां मृदुभिस्तीर्णां कुशैर्वेदिमिवाध्वरे।।2.99.19।।शक्रायुधनिकाशैश्च कार्मुकैर्भारसाधनैः।रुक्मपृष्ठैर्महासारै श्शोभितां शत्रुबाधकैः।।2.99.20।।अर्क रश्मि प्रतीकाशैर्घोरैस्तूणीगतैश्शरैः।शोभितां दीप्तवदनै स्सर्पैर्भोगवतीमिव।।2.99.21।।महारजतवासोभ्यामसिभ्यां च विराजिताम्।रुक्मबिन्दुविचित्राभ्यां चर्मभ्यां चापि शोभिताम्।।2.99.22।।गोधाङ्गुळित्रैरासक्तैश्चित्रैः काञ्चनभूषितैः।अरिसंघैरनाधृष्यां मृगै स्सिंहगुहा मिव।।2.99.23।।
એ રીતે વનમાં વિલાપ કરતા દશરથનંદન ભરતે એક વિશાળ, પવિત્ર અને મનોહર પર્ણશાળા જોઈ.
Verse 23
एवं संविलपं स्तस्मिन्वने दशरथात्मजः।ददर्श महातीं पुण्यां पर्णशालां मनोरमाम्।।2.99.18।।सालतालाश्वकर्णानां पर्णैर्बहुभिरावृताम्।विशालां मृदुभिस्तीर्णां कुशैर्वेदिमिवाध्वरे।।2.99.19।।शक्रायुधनिकाशैश्च कार्मुकैर्भारसाधनैः।रुक्मपृष्ठैर्महासारै श्शोभितां शत्रुबाधकैः।।2.99.20।।अर्क रश्मि प्रतीकाशैर्घोरैस्तूणीगतैश्शरैः।शोभितां दीप्तवदनै स्सर्पैर्भोगवतीमिव।।2.99.21।।महारजतवासोभ्यामसिभ्यां च विराजिताम्।रुक्मबिन्दुविचित्राभ्यां चर्मभ्यां चापि शोभिताम्।।2.99.22।।गोधाङ्गुळित्रैरासक्तैश्चित्रैः काञ्चनभूषितैः।अरिसंघैरनाधृष्यां मृगै स्सिंहगुहा मिव।।2.99.23।।
એ રીતે વનમાં વિલાપ કરતા દશરથનંદન ભરતે એક વિશાળ, પવિત્ર અને મનોહર પર્ણશાળા જોઈ.
Verse 24
प्रागुदक्प्रवणां वेदिं विशालां दीप्तपावकाम्।ददर्श भरतस्तत्र पुण्यां रामनिवेशने।।2.99.24।।
ત્યાં રામના નિવાસસ્થાને ભરતે પુણ્ય, વિશાળ અને પ્રાગુદક તરફ ઢળતી વેદી જોઈ, જેમાં પાવક તેજથી પ્રજ્વલિત હતો.
Verse 25
निरीक्ष्य स मुहूर्तं तु ददर्श भरतो गुरुम्।उटजे राममासीनं जटामण्डलधारिणम्।।2.99.25।।
થોડી ક્ષણ નિરીક્ષણ કર્યા પછી ભરતે પોતાના ગુરુ સમાન પૂજ્ય અગ્રજ રામને ઉટજમાં આસનસ્થ જોયા—જટામંડલ ધારણ કરેલા.
Verse 26
तं तु कृष्णाजिनधरं चीरवल्कलवाससम्।ददर्श राममासीनमभितः पावकोपमम्।।2.99.26।।सिंहस्कन्धं महाबाहुं पुण्डरीकनिभेक्षणम्।पृथिव्यास्सागरान्तायाः भर्तारं धर्मचारिणम्।।2.99.27।।उपविष्टं महाबाहुं ब्रह्माणमिव शाश्वतम्।स्थण्डिले दर्भसंस्तीर्णे सीतया लक्ष्मणेन च।।2.99.28।।
કૃષ્ણાજિન ધારણ કરેલા અને ચીર-વલ્કલ વસ્ત્રોમાં સજ્જ એવા રામને ભરતે ત્યાં આસનસ્થ જોયા—ચારે તરફ પાવક સમ તેજસ્વી.
Verse 27
तं तु कृष्णाजिनधरं चीरवल्कलवाससम्।ददर्श राममासीनमभितः पावकोपमम्।।2.99.26।।सिंहस्कन्धं महाबाहुं पुण्डरीकनिभेक्षणम्।पृथिव्यास्सागरान्तायाः भर्तारं धर्मचारिणम्।।2.99.27।।उपविष्टं महाबाहुं ब्रह्माणमिव शाश्वतम्।स्थण्डिले दर्भसंस्तीर्णे सीतया लक्ष्मणेन च।।2.99.28।।
સિંહ સમ સ્કંધવાળા, મહાબાહુ, કમળ સમ નેત્રવાળા—સમુદ્રપર્યંત ધરતીના યથાર્થ સ્વામી અને ધર્મમાર્ગે ચાલનારા રામને તેણે નિહાળ્યા.
Verse 28
तं तु कृष्णाजिनधरं चीरवल्कलवाससम्।ददर्श राममासीनमभितः पावकोपमम्।।2.99.26।।सिंहस्कन्धं महाबाहुं पुण्डरीकनिभेक्षणम्।पृथिव्यास्सागरान्तायाः भर्तारं धर्मचारिणम्।।2.99.27।।उपविष्टं महाबाहुं ब्रह्माणमिव शाश्वतम्।स्थण्डिले दर्भसंस्तीर्णे सीतया लक्ष्मणेन च।।2.99.28।।
દર્ભથી પાથરેલા સ્થંડિલે મહાબાહુ રામ ઉપવિષ્ટ હતા; બાજુમાં સીતા અને લક્ષ્મણ—શાશ્વત બ્રહ્મા સમ શાંત અને દિવ્ય.
Verse 29
तं दृष्ट्वा भरत श्श्रीमान् दुःखशोकपरिप्लुतः।अभ्यधावत धर्मात्मा भरतः कैकेयी सुतः।।2.99.29।।
તેણે રામને જોયા ત્યારે શ્રીમાન ભરત દુઃખ અને શોકથી વ્યાકુળ થઈ ગયો; ધર્માત્મા, કૈકેયીપુત્ર ભરત દોડી જઈ રામ તરફ ધાવ્યો.
Verse 30
दृष्ट्वैव विललापाऽर्तो बाष्पसन्दिग्धया गिरा।अशक्नुवन् धारयितुं धैर्याद्वचनमब्रवीत्।।2.99.30।।
રામને જોઈતાં જ વ્યથિત ભરતે વિલાપ કર્યો; આંસુઓથી ભીંજાયેલી વાણીથી, ધૈર્ય રાખવા છતાં પોતાને રોકી ન શકતાં, તેણે શબ્દો ઉચ્ચાર્યા.
Verse 31
य स्संसदि प्रकृतिभिर्भवेद्युक्त उपासितुम्।वन्यैर्मृगैरुपासीन स्सोऽयमास्ते ममाग्रजः।।2.99.31।।
જેને રાજસભામાં પ્રજાજનો અને મંત્રીઓએ સેવવું યોગ્ય છે—મારો અગ્રજ—એ જ આજે અહીં વનમાં બેઠો છે, જાણે વન્ય મૃગો જ તેની સેવા કરતા હોય.
Verse 32
वासोभिर्बहुसाहस्रैर्यो महात्मा पुरोचितः।मृगाजिने सोऽयमिह प्रवस्ते धर्ममाचरन्।।2.99.32।।
જે મહાત્મા રામ પહેલાં હજારો વસ્ત્રોનો આદી હતો, એ જ અહીં ધર્મનું આચરણ કરતાં મૃગચર્મ ધારણ કરીને નિવાસ કરે છે.
Verse 33
अधारयद्यो विविधाश्चित्रास्सुमनसस्तदा।सोऽयं जटाभारमिमं वहते राघवः कथम्।।2.99.33।।
જે કદી અનેકવિધ ચિત્તાકર્ષક સુમનોથી શોભિત થતો હતો—એ રાઘવ આજે આ જટાઓના ભારે ભારને કેમ વહે છે?
Verse 34
यस्य यज्ञैर्यथादिष्टैर्युक्तो धर्मस्य सञ्चयः।शरीरक्लेशसम्भूतं स धर्मं परिमार्गते।।2.99.34।।
જેનાં માટે યથાવિધિ નિર્ધારિત યજ્ઞોથી ધર્મપુણ્યનો સંચય સુલભ હતો, તે હવે શરીરક્લેશથી ઉપજેલો ધર્મ શોધે છે.
Verse 35
चन्दनेन महार्हेण यस्याङ्गमुपसेवितम्।मलेन तस्याङ्गमिदं कथमार्यस्य सेव्यते।।2.99.35।।
જેનાં અંગો પર મહામૂલ્ય ચંદનનો લેપ થતો હતો, એ આર્યના આ અંગો હવે ધૂળ-મેલથી કેમ સેવાય છે?
Verse 36
मन्निमित्तमिदं दुःखं प्राप्तो रामः सुखोचितः।धिग्जीवितं नृशंसस्य मम लोकविगर्हितम्।।2.99.36।।
મારા કારણે સુખને યોગ્ય રામ આ દુઃખમાં પડ્યો છે. ધિક્કાર છે મારા જીવનને—નિષ્ઠુર અને લોકનિંદિત!
Verse 37
इत्येवं विलपन्दीनः प्रस्विन्नमुखपङ्कजः।पादावप्राप्य रामस्य पपात भरतो रुदन्।।2.99.37।।
આ રીતે વિલાપ કરતો, દીન અને શોકગ્રસ્ત—પરિશ્રમથી પરસેવાથી ભીનું કમળમુખ ધરાવતો—રામના ચરણો સુધી પહોંચ્યા વિના ભરત રડતો પડી ગયો.
Verse 38
दुःखाभितप्तो भरतो राजपुत्रो महाबलः।उक्त्वाऽर्येति सकृद्दीनं पुनर्नोवाच किञ्चन।।2.99.38।।
દુઃખથી દગ્ધ મહાબલી રાજપુત્ર ભરતે કરુણ સ્વરે એક જ વાર “આર્ય!” કહ્યું; ત્યાર પછી તે કશું બોલી શક્યો નહિ.
Verse 39
बाष्पाभिहतकण्ठश्च प्रेक्ष्य रामं यशस्विनम्।आर्येत्येवाभिसङ्क्रुश्य व्याहर्तुं नाशकत्तदा।।2.99.39।।
યશસ્વી રામને જોઈ, આંસુઓથી ગળો ભરાઈ ગયેલો ભરત “આર્ય!” એમ જ બૂમ પાડી ઉઠ્યો; ત્યારે આગળ બોલી શક્યો નહિ.
Verse 40
शत्रुघ्नश्चापि रामस्य ववन्दे चरणौ रुदन्।तावुभौ स समालिङ्ग्य रामश्चाश्रूण्यवर्तयत्।।2.99.40।।
શત્રુઘ્ન પણ રડતા રડતા રામના ચરણોમાં વંદન કરી પડ્યો; રામે તે બંનેને આલિંગન કરી પોતે પણ અશ્રુ વહાવ્યા.
Verse 41
ततस्सुमन्त्रेण गुहेन चैव समीयतु राजसुतावरण्ये।दिवाकरश्चैव निशाकरश्च यथाऽम्बरे शुक्रबृहस्पतिभ्याम्।।2.99.41।।
ત્યારબાદ અરણ્યમાં રાજકુમારો સુમંત્ર અને ગુહ સાથે મળ્યા—જેમ આકાશમાં દિવાકર અને નિશાકર શુક્ર અને બૃહસ્પતિની પાસે આવી મળે તેમ.
Verse 42
तान्पार्थिवान्वारणयूथपाभान्समागतां स्तत्र महत्यरण्ये।वनौकसस्तेऽपि समीक्ष्य सर्वेऽप्यश्रूण्यमुञ्चन्प्रविहाय हर्षम्।।2.99.42।।
મહાન અરણ્યમાં ત્યાં એકત્ર થયેલા તે રાજકુમારોને—હાથીઓના ઝુંડના નેતાઓ સમા તેજસ્વી—જોઈને, વનવાસી સૌએ પણ હર્ષ ત્યજી દીધો અને માત્ર અશ્રુ વહાવ્યાં.
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Bharata’s self-indictment and renunciatory approach to authority: he frames Rāma’s forest hardship as ‘on my account’ and seeks grace at the feet of Rāma, Sītā, and Lakṣmaṇa. The sarga stages legitimacy as moral responsibility, not possession—Bharata’s grief and humility function as a public correction to the succession rupture.
The chapter teaches that dharma is legible through conduct and environment: exile does not erase kingship’s ethical radiance, and remorse is a disciplined recognition of harm rather than a mere emotion. Rāma’s ascetic posture and Bharata’s collapse together dramatize that rightful order is sustained by restraint, reverence, and truth-aligned action.
Key landmarks include Citrakūṭa and the Mandākinī River, with forest wayfinding encoded through kusa-and-bark markers placed on trees by Lakṣmaṇa. Cultural-ritual markers include the northeast-sloping vedi with a burning fire, and the parṇaśālā described in sacrificial and martial terms, linking ascetic residence to both yajña-space and protective readiness.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.